
میان آثاری که دربارهٔ حسن صباح و قلعهٔ الموت نوشته شدهاند، رمان «الموت» اثر ولادیمیر بارتول جایگاه متفاوتی دارد. بارتول نه یک مورخ بود که بخواهد تاریخ اسماعیلیان را مستند بازسازی کند و نه شرقشناسی که صرفاً از فاصلهای امن به گذشته نگاه کند. او در سال ۱۹۳۸، در روزهایی که فاشیسم در اروپا قدرت میگرفت، داستان حسن صباح را نوشت؛ اما در پسِ این داستان، بیش از آنکه قرن یازدهم ایران را ببینیم، سایهٔ هیتلر و موسولینی را میبینیم.
بارتول از داستان حسن صباح استفاده کرد تا پرسشی مهم را مطرح کند: چگونه یک انسان میتواند چنان بر ذهن دیگران مسلط شود که آنان حاضر شوند جان خود را در راه خواستههای او فدا کنند؟
رمان از دو مسیر اصلی روایت میشود. از یک سو ابن طاهر را داریم؛ جوانی آرمانگرا که با ایمان و شور فراوان وارد حلقهٔ فداییان حسن صباح میشود. از سوی دیگر حلیمه قرار دارد؛ دختری که به باغهای پنهان الموت آورده میشود؛ باغهایی که قرار است تصویری زمینی از بهشت باشند.همین باغها مهمترین بخش نقشهٔ حسن صباحاند.
او به فداییان وعده میدهد که مرگ در راه او، ورود به بهشت را تضمین میکند. برای باورپذیر کردن این وعده، بهشتی مصنوعی میسازد؛ باغهایی زیبا، پر از لذت و خوشی. فداییان، تحت تأثیر مواد مخدر، تصور میکنند واقعاً به بهشت رفتهاند و سپس به دنیای عادی بازگردانده میشوند.از اینجا به بعد، برای آنان مرگ دیگر پایان نیست؛ بلیتی است برای بازگشت به بهشت.
اما قلب فلسفی رمان در جملهای مشهور خلاصه میشود: «هیچ چیز حقیقت ندارد، همه چیز مجاز است.»این جمله را میتوان مهمترین کلید فهم شخصیت حسن صباح دانست. برای او، این جمله در ابتدا نوعی کشف فلسفی است: اینکه بسیاری از حقیقتهایی که انسانها مقدس و مطلق میپندارند، ممکن است ساختهٔ ذهن و قدرت انسان باشند.اما همین ایده وقتی به دست یک رهبر قدرتمند میافتد، معنای دیگری پیدا میکند.برای حسن صباح، «هیچ چیز حقیقت ندارد» میتواند به معنای رهایی از قید باورهای مطلق باشد؛ اما برای فداییان، تبدیل میشود به ابزاری برای اطاعت. آنها نمیدانند که بهشتشان ساختگی است. نمیدانند تجربهای که حقیقت مطلق تصور کردهاند، بخشی از نقشهٔ رهبرشان بوده است. بنابراین چیزی که برای حسن صباح یک فهم فلسفی است، برای پیروانش تبدیل به ابزار کنترل میشود.و این همان جایی است که رمان بارتول از یک داستان تاریخی فراتر میرود.البته باید میان رمان بارتول و تاریخ واقعی اسماعیلیان فاصله گذاشت. تصویری که بارتول از حسن صباح و فداییان ارائه میکند، تا حد زیادی به افسانههایی نزدیک است که قرنها دربارهٔ «حشاشین» ساخته و توسط دشمنان اسماعیلیان روایت شدهاند. تاریخ نزاریان بسیار پیچیدهتر از داستان سادهٔ «مردی که با حشیش پیروانش را فریب میداد» است.
بنابراین نباید الموت را کتابی تاریخی دربارهٔ اسماعیلیان دانست.اهمیت رمان در جای دیگری است.بارتول از حسن صباح بهعنوان نمادی برای فهم فاشیسم استفاده میکند. همانطور که یک رهبر میتواند جهانی ذهنی برای پیروانش بسازد، دشمنی تعریف کند، حقیقتی خاص را به آنان تحمیل کند و حتی مرگ را برایشان به یک ارزش تبدیل کند، حکومتهای تمامیتخواه قرن بیستم نیز تلاش میکردند چنین جهانی بسازند.در این معنا، الموت فقط دربارهٔ یک قلعه در ایران قرون وسطی نیست؛ دربارهٔ قدرت ایدئولوژی بر انسان است.شاید تکاندهندهترین لحظهٔ رمان زمانی باشد که ابن طاهر متوجه میشود آن بهشتی که دیده، دروغ بوده است.در این لحظه، تمام جهان ذهنی او فرو میریزد.اما پرسش مهمتر تازه آغاز میشود:اگر چیزی که به آن ایمان داشتهای دروغ از آب دربیاید، آیا احساسی که هنگام ایمان داشتن تجربه کردهای نیز دروغ بوده است؟
آیا چون دیگری تو را فریب داده، تجربهٔ درونی تو هم بیارزش میشود؟
بارتول پاسخ سادهای به این پرسش نمیدهد. و شاید ارزش رمان دقیقاً در همین باشد.
او نمیگوید هر ایمانی دروغ است. نمیگوید هر حقیقتی ساختهٔ قدرت است. بلکه ما را با موقعیتی روبهرو میکند که در آن تشخیص حقیقت از چیزی که بهعنوان حقیقت به ما القا شده بسیار دشوار است.
به همین دلیل، الموت با وجود اینکه دربارهٔ حسن صباح و قلعهای در قرن یازدهم نوشته شده، داستانی کاملاً معاصر به نظر میرسد.مسئله فقط این نیست که چه کسی حقیقت را میگوید؛ مسئله این است که چه کسی قدرت دارد چیزی را آنقدر واقعی جلوه دهد که انسان حاضر شود برایش زندگی کند و حتی بمیرد.
و شاید در نهایت، مهمترین پرسش رمان همین باشد:
اگر بهشتی که برایمان ساختهاند فرو بریزد، خودمان چه چیزی برای باور کردن داریم؟