
نویسنده در آغاز کتاب، علم ادیان یا دینشناسی را از علوم اجتماعی نسبتاً جدیدی میداند که از اواخر قرن نوزدهم میلادی موضوع توجه جامعهشناسان و مردمشناسان غربی قرار گرفته و از آغاز قرن بیستم با روشهای مختلف تحقیقی مورد بررسی واقع شده است. او از پیشگامان این رشته چون ادوارد تیلور، جیمز فریزر، اسکول کرافت و امیل دورکیم نام میبرد و توضیح میدهد که تحقیقات عمیق جامعهشناسان و مردمشناسان درباره تدوین و تفسیر مسائل «ادیان ابتدایی» طی نیم قرن اول و دوم قرن بیستم، این علم را بهشدت پیش برده است.
نکتهٔ محوری در روششناسی کتاب، تمایزی است که فضائی میان علم ادیان جدید و سنت قدیمی «ملل و نحل» میگذارد. او یادآور میشود که برخی علمای اسلامی در آثار کهنی مانند «الفرق بین الفرق» و کتابهای مشابه، به بررسی ادیان و مذاهب پرداختهاند، اما این آثار غالباً از منظر دفاع از حقانیت مذهب خود و ابطال مذاهب دیگر نوشته شدهاند و بر پایهٔ تعصب بودهاند، نه شناخت بیطرفانه. هدف مؤلف در این کتاب، برعکس، شناخت محض دین با روش بیطرفانه است؛ یعنی بررسی اینکه دینها چه بودهاند و چگونه پدید آمدهاند، بدون آنکه از پیش دربارهٔ درستی یا نادرستی آنها داوری شود.
روش تحقیق مؤلف بر سه پایه استوار است: نخست استفاده از منابع کتبی و آثار پژوهشگران غربی و اسلامی؛ دوم استفاده از روش مردمشناسی، یعنی بررسی عینی و میدانی آداب و عقاید اقوام ابتدایی باقیمانده در دوران معاصر (نگارنده اشاره میکند که خود در میان برخی روستائیان اطراف همدان، بهخصوص «بهارمهدان»، پژوهش میدانی کرده است)؛ و سوم استفاده از روش مقایسهای میان نظریات مختلف دانشمندان، بهویژه در مواردی که میان محققان اختلافنظر وجود دارد.
ساختار کلی کتاب
کتاب در چهار بخش اصلی سامان یافته است:
بخش اول به مقدمات کلی اختصاص دارد و مراحل زندگی انسان در ادوار پیشین، شکلگیری شهرها، تکامل قوانین اجتماعی، جهانبینی دینی انسانهای ابتدایی، مفهوم شناخت، سیر تکاملی جهانبینی دینی، و نظریههای علمای گوناگون دربارهٔ علل پیدایش ادیان را بررسی میکند.
بخش دوم به توتمیسم بهعنوان یکی از نخستین شکلهای دین میپردازد؛ از راه تحقیق در احوال انسانهای ابتدایی، نظریات مختلف دربارهٔ نخستین شکل دین، مبانی و بنیانهای توتمیسم، و آثار آن در ادیان و فرهنگ ملل گوناگون.
بخش سوم به آنیمیسم یا جانگرایی میپردازد؛ بنیانهای اصلی این مکتب، و آثار آنیمیسم در فرهنگ ملل متکامل.
بخش چهارم به رویدادهای طبیعی از منظر ادیان ابتدایی اختصاص دارد؛ بهویژه نقش نیروی «مانا» بهعنوان عامل بزرگ توضیحدهندهٔ پدیدههای طبیعی، و اعتقاد به سعد و نحس.
بخش اول: مقدمات کلی
مراحل زندگی انسان و پیدایش نهادهای اجتماعی
فضائی مراحل زندگی انسان را از دوران غارنشینی و چادرنشینی تا شکلگیری دهکدهها و سرانجام شهرها ردیابی میکند. به گفتهٔ او، دهکدههای ابتدایی کوچک بهتدریج بزرگتر و پرجمعیتتر شدند و بهواسطهٔ ریاست یکی از افراد قدرتمند، دارای تمرکز و قدرت گشتند؛ دهکدههای نزدیک به هم در نتیجهٔ ساختوساز به هم پیوستند و شهرهایی چون رم، آتن، ممفیس، همدان، بابل، نینوا، مکه و پکن پدید آمدند. او این فرایند را همراه با تحول در نظام سیاسی میداند: از ریاست قبیله («داوران شهر») تا حکمرانی شهری («حاکمان شهر») و در نهایت تشکیل دولتهای مرکزی و نظام ملوکالطوایفی.
نکتهٔ مهم این بخش آن است که فضائی معتقد است همهٔ نهادها و مقررات زندگی اجتماعی انسانهای ابتدایی رنگ دینی داشته و با عنوان «تابوها» توجیه میشده است. به باور او، انسان ابتدایی در آغاز زندگی اجتماعی دارای شعور و بینشی ساده اما نه غیرمعقول بوده؛ او بر اساس فرهنگ مادی و معنوی سادهٔ خویش زندگی میکرده و عقاید و آداب دینیاش با مقتضیات زندگی و بینش او سازگار بوده است.
مسئلهٔ شناخت
مؤلف بحثی نظری دربارهٔ ماهیت شناخت میگشاید و میان شناخت با منشأ عقلی و شناخت با منشأ عاطفی تمایز میگذارد؛ او معتقد است دین دارای دو جنبه است و از این منظر، شناخت دینی خاستگاهی متفاوت از شناخت علمی محض دارد.
سیر تکاملی جهانبینی دینی
در این قسمت، فضائی مراحل رشد جهانبینی بشری را از دیدگاه اندیشمندانی چون آگوست کنت (با نظریهٔ سهمرحلهای الهیاتی، فلسفی و علمی) بررسی میکند و آن را با مراحل رشد فکری در تاریخ ادیان تطبیق میدهد.
مسائلی دربارهٔ طبیعت و رابطهٔ انسان با آن
این بخش هستهٔ فلسفی مهمی از کتاب را دربر دارد. فضائی مفهوم طبیعت و پدیدههای طبیعی را از دیدگاه دو مکتب متقابل بررسی میکند:
مکتب «ناسوتگرایی» (طبیعتگرایی یا سکولاریسم)، که طبیعت را مجموعهای از موجودات، پدیدهها و رویدادهایی میداند که مطابق قوانین درونی خود عمل میکنند و مستقل از هر گونه امر ماوراءطبیعی هستند.
در برابر آن، مکتب «لاهوتگرایی» (ماوراءطبیعتگرایی یا سوپرناتورالیسم) قرار دارد که بر اساس آن، جهان مادی مستقل و خودبسنده نیست، بلکه نیروهای غیرمادی، اداره و نظم آن را برعهده دارند؛ همهٔ موجودات و پدیدههای عالم معلول علت اصلی و مبدأ نخستیناند که خارج از طبیعت و ماوراء آن است.
فضائی همچنین نگاهی به دیدگاه سومی میاندازد که آن را میتوان مکتب عرفانی یا وحدتوجودی نامید: در این نگرش (که او آن را با نمونههای هندو مانند آتمن و برهمن و نیز با بیت معروف مولوی — «پیش ما سوختگان مسجد و میخانه یکی است / حرم و دیریکی است، کعبه و بتخانه یکی است» — نشان میدهد)، وجود مطلق و برهمن، و روح جزئی انسان، در نهایت یکی است و انسان از راه وصول و عرفان به حق میرسد، فارغ از تعصبات دین و مذهب خاص.
نظریههای علما دربارهٔ علل پیدایش ادیان
فضائی در این فصل نظریات مختلفی را که علمای جامعهشناسی، اقتصاد، و روانشناسی دربارهٔ خاستگاه دین ارائه دادهاند مرور میکند: نظریهٔ اجتماعی (که دین را پدیدهای برخاسته از نیازهای اجتماعی میداند)، نظریهٔ اقتصادی، نظریهٔ روانی (که به رؤیا و ترس از مرگ اشاره دارد)، اعتقاد به بقای روح پس از مرگ، تقدیس اجداد و ارواح نیاکان، تقدیس برخی کوهها و چشمهها و رودخانهها، تقدیس برخی سنگها و معابد، و رواج داستان طوفان در ادیان و ملل مختلف که تحقیق دربارهٔ منشأ اصلی آن دورهٔ باستانشناسی را به خود مشغول داشته است.
بخش دوم: توتمیسم و شکل نخستین دین
فضائی در جمعبندی نتایج بخش اول مینویسد که ادیان ابتدایی بهطور کلی به چهار شیوهٔ دینی تقسیم میشوند: نیاپرستی، جادوگری، توتمیسم (طبیعتپرستی و شیءپرستی)، و آنیمیسم (روحگرایی و جانگرایی). او تأکید میکند که این شیوهها را نباید ابتداییترین یا نازلترین صورتهای دین دانست، بلکه چون به فرهنگ انسانهای ماقبل تاریخ اختصاص دارند، آنها را «ادیان ابتدایی» نامیده است.
در بخش «ادیان مبتنی بر شرک و چندخدایی یا ادیان قدیم»، فضائی به نظر جامعهشناسان اشاره میکند که در جریان رشد و تکامل، انسان از اعتقاد به ارواح و اشیای نامشخص به اعتقاد به خدایان مشخصتر و نیرومندتر رسیده و این خدایان تدریجاً صفات و خصوصیات انسانی یافتهاند.
مؤلف سپس نظریههای مختلف دربارهٔ توتمیسم را بررسی میکند: منشأ اصطلاح توتم و توتمیسم، تعریف توتمیسم، منشأ تقدسنوتم، بررسی نظریههای عمده دربارهٔ منشأ توتمیسم، بنیانهای توتمیسم و خصوصیات قبایل توتمپرست، وظایف توتمپرستان دربارهٔ توتم، اعتقاد به مانا و تابو و اعتقاد به دو مفهوم متضاد تابو، و منشأ پیدایش انواع تابوها اعم از تابوی لفظی و تابوی اعمال و تابوی اشخاص و اشیاء و کلمات و نامها.
بخش پایانی این قسمت به مناسک، آداب و اساطیر توتمیسم و نیز آثار توتمیسم در ادیان و فرهنگ ملل — بهویژه در ادیان قدیم مصر، ادیان یهود، مسیحیت و ایران باستان (از جمله جایگاه گاو در فرهنگ ایران، تقدس شاخهٔ کلاه رستم) — میپردازد.
بخش سوم: آنیمیسم یا جانگرایی
فضائی این بخش را با معرفی ادوارد تیلور، مردمشناس نامدار انگلیسی متوفی به سال ۱۹۱۷ میلادی آغاز میکند که مکتب آنیمیسم را با تحقیق در فرهنگ قبایل ابتدایی سرخپوستان آمریکا بنیان نهاد. به گفتهٔ فضائی، پیش از تیلور، آنیمیسم و فتیشیسم (شیءپرستی) بهخوبی از هم تمیز داده نمیشدند، اما تیلور با کتاب «دین در فرهنگ ابتدایی» این دو را از هم متمایز ساخت.
او سپس اصطلاح و مفهوم فتیشیسم را تعریف میکند و ابزار سحر و جادو، آثار فتیشیسم در فرهنگ ملل، و منشأ اصطلاح آنیمیسم را در ادامه توضیح میدهد. بنیانهای اساسی آنیمیسم شامل اعتقاد به وجود ارواح و نیروهای مستقل، اعتقاد به وجود روح در نامهای مختلف اشیاء، و شکل و حقیقت روح نزد قبایل بومی است.
فضائی همچنین اعتقاد به روح در پدیدههای طبیعی نظیر جدایی روح از بدن، زندگی دستهجمعی ارواح و خطرات آن، اعتقاد به دو دسته ارواح خوب و بد، و رویدادهایی مانند رؤیا و حوادث بیداری را در تبیین منشأ عقاید آنیمیستی بررسی میکند.
آثار آنیمیسم را در فرهنگ ملل متکامل، از جمله نقاشی و مجسمهسازی و رقص و موسیقی، اعتقاد به وجود اشباح، اجنه و شیاطین، آیینهای ژاپنی و آداب دینی در کتب اوستا (تناسخ و احضار ارواح)، و اعتقاد به عقلهای دهگانه در فلسفهٔ قدیم پی میگیرد.
بخش چهارم: رویدادهای طبیعی از نظر ادیان ابتدایی
آخرین بخش کتاب به این موضوع میپردازد که انسان ابتدایی چگونه رویدادهای طبیعی را تبیین میکرده است. فضائی مفهوم «مانا» (Mana) را عاملی بزرگ در این تبیین معرفی میکند: نیرویی نامرئی و فراگیر که در نظر انسان ابتدایی، در همهٔ عالم جمادات و حیوانات جریان دارد و رشد گیاه، طلوع و غروب خورشید، و افسونآمیز بودن برخی اشیاء (فتیشها) را باعث میشود، و منشأ نیرومندی و تقدس جادوگران و توتمها نیز شمرده میشود.
فضائی توضیح میدهد که علل و عوامل درجهٔ دوم دیگری نیز در نظر انسان ابتدایی باعث ایجاد رویدادها میشدند — چیزهایی که یا وابسته به «مانا» بودند یا مانند ارواح، نیرویی مستقل از آن داشتند، مانند توتمها و فتیشها و جادوگران. کتاب با بحث دربارهٔ اعتقاد به سعد و نحس در میان اقوام ابتدایی و فهرست منابع فارسی، عربی و انگلیسی مورد استفادهٔ مؤلف (از جمله آثار دورکیم، تیلور، انسیکلوپدیای بریتانیکا، و پژوهشگرانی چون سامیالنشار و احمد شلبی) به پایان میرسد.
جمعبندی
«بنیانهای اجتماعی دین» تلاشی است برای بازسازی علمی و بیطرفانهٔ خاستگاه دین در جوامع بشری ابتدایی، بر پایهٔ ترکیب سه روش کتابخانهای، مردمشناسانه و مقایسهای. محور اصلی استدلال فضائی این است که دین از آغاز، جدا از زندگی اجتماعی انسان نبوده، بلکه در دل نظامات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی جوامع ابتدایی — از تابوها و قوانین قبیلهای گرفته تا شکلگیری شهرها و دولتها — ریشه داشته است. کتاب با نقد رویکرد سنتی «ملل و نحل» که از منظر تعصب مذهبی به ادیان مینگریست، میکوشد نشان دهد که شکلهای ابتدایی دین — توتمیسم، آنیمیسم، نیاپرستی و جادوگری — نه نشانهٔ نادانی یا نابخردی انسان نخستین، بلکه پاسخی معقول و منسجم او به پرسشهای بنیادین هستی، طبیعت و رویدادهای پیرامونش بوده است.