
مرگ عینالقضات همدانی را معمولاً با اتهام کفر، شطحیات یا نزاعهای فقهی توضیح میدهند. اما این توضیحها، هرچند بخشی از واقعیت را نشان میدهند، به لایه عمیقتر ماجرا نمیرسند. مسئله اصلی شاید نه آنچه عینالقضات گفت، بلکه این باشد که اصلاً چه چیزهایی را میتوان گفت و چه چیزهایی را نمیتوان گفت؟
این پرسش، ما را از تاریخ به فلسفه میبرد.
عینالقضات بارها در آثارش نشان میدهد که حقیقت عرفانی از ظرفیت زبان فراتر است. زبان برای توصیف اشیاء و مفاهیم ساخته شده است، اما تجربه شهودی، از جنس مفهوم نیست. به همین دلیل، هر بار که عارف میخواهد از آن تجربه سخن بگوید، احساس میکند حقیقت در لحظه بیان، کوچکتر از آن چیزی میشود که بوده است.
از همین رو، سکوت در اندیشه او نشانه نادانی نیست؛ بلکه احترام به حقیقت است. سکوت از فقر زبان برنمیخیزد، بلکه از غنای تجربه سرچشمه میگیرد.
این نگاه، شباهت عجیبی با تأملات هایدگر دارد. هایدگر نیز معتقد بود زبان روزمره، بهتدریج اصالت خود را از دست میدهد و انسان را از حقیقت هستی دور میکند. از نظر او، گاهی سکوت، اصیلترین شیوه گوش سپردن به ندای هستی است. سکوت، نبودن زبان نیست؛ نوعی حضور است که هنوز به اسارت مفاهیم درنیامده است.
اما در اینجا یک پرسش بنیادین پدید میآید.
اگر حقیقت را نمیتوان گفت، پس چرا عینالقضات نوشت؟ اگر سکوت وفادارترین نسبت با حقیقت است، چرا او این سکوت را شکست؟
پاسخ این پرسش، شاید در خود ماهیت تجربه عرفانی نهفته باشد. عارف، تجربه را ملک شخصی خود نمیداند. او احساس میکند حقیقتی را دیده است که باید به آن شهادت دهد، هرچند بداند زبان از بیان آن ناتوان است. به همین دلیل، متون عرفانی سرشار از استعاره، تمثیل، پارادوکس و شطحیاتاند. اینها تلاش برای تعریف حقیقت نیستند؛ کوششهایی برای اشاره به آناند.
در اینجا عارف با یک پارادوکس روبهروست؛ حقیقت را نمیتوان گفت، اما نمیتوان درباره آن کاملاً خاموش نیز ماند.شاید بتوان گفت تمام ادبیات عرفانی، حاصل همین کشمکش میان ضرورت سکوت و ضرورت سخن گفتن است.اما این پارادوکس، تنها یک مسئله معرفتشناختی نیست.اینجاست که تاریخ وارد صحنه میشود.
ساختارهای سیاسی و دینی، زبان را صرفاً وسیله ارتباط نمیدانند؛ زبان، ابزار نظم اجتماعی است. هر جامعه تعیین میکند چه کسی حق سخن گفتن دارد، چه چیزی حقیقت محسوب میشود و کدام سخن، انحراف، بدعت یا تهدید تلقی خواهد شد.
در چنین ساختاری، مسئله دیگر این نیست که آیا حقیقت قابل بیان است یا نه؛ مسئله این است که چه کسی اجازه بیان حقیقت را دارد.از این منظر، عینالقضات فقط با محدودیت زبان روبهرو نبود؛ با محدودیت قدرت نیز مواجه بود.او تجربهای را که در قلمرو شهود شکل گرفته بود، وارد قلمرو عمومی کرد؛ قلمرویی که قواعدش نه بر اساس تجربه، بلکه بر اساس متن، فقه، اقتدار و نظم اجتماعی تنظیم میشد.در این انتقال، سوءتفاهم اجتنابناپذیر بود.
آنچه برای عارف، زبان اشاره بود، برای فقیه گزارهای اعتقادی محسوب میشد.آنچه برای عارف، تجربه بود، برای قدرت، تهدید بود.اینجاست که تراژدی آغاز میشود.
مرگ عینالقضات را نباید صرفاً نتیجه چند عبارت عرفانی دانست. تراژدی او در لحظهای شکل گرفت که حقیقتِ تجربهشده، وارد زبانی شد که قواعدش را نهاد قدرت تعیین میکرد.اگر این وضعیت را با ویتگنشتاین مقایسه کنیم، تفاوتی بنیادین آشکار میشود.ویتگنشتاین در پایان رساله منطقی ـ فلسفی میگوید: «درباره آنچه نمیتوان سخن گفت، باید سکوت کرد.»این جمله، دعوت به احتیاط منطقی است. او مرزهای زبان را ترسیم میکند و میگوید آنچه از این مرز بیرون است، نباید به صورت گزاره فلسفی بیان شود.اما عینالقضات در موقعیتی کاملاً متفاوت ایستاده است.او نیز محدودیت زبان را میشناسد، اما به سکوت مطلق رضایت نمیدهد. او مینویسد، زیرا احساس میکند حقیقت، هرچند ناقص، باید نشانهای از خود در جهان باقی بگذارد.همین تفاوت است که سرنوشت این دو را از یکدیگر جدا میکند.ویتگنشتاین، مرز زبان را توصیف میکند.عینالقضات، از آن مرز عبور میکند.اما شاید هنوز یک لایه دیگر باقی مانده باشد.اگر با نگاه فوکو به این ماجرا بنگریم، مسئله حتی از نسبت حقیقت و زبان نیز فراتر میرود.قدرت، فقط انسانها را کنترل نمیکند؛ حقیقت را نیز سازماندهی میکند. هر نظام سیاسی و دینی، قواعدی برای تولید حقیقت دارد. تعیین میکند چه سخنی مشروع است، چه کسی حق گفتن دارد و کدام زبان باید خاموش شود.در این صورت، سکوت دیگر فقط یک انتخاب عرفانی یا فلسفی نیست؛ گاه نتیجه مناسبات قدرت است.گاهی انسان سکوت میکند، چون حقیقت را نمیتوان بیان کرد.گاهی سکوت میکند، چون حقیقت از زبان فراتر است.و گاهی سکوت میکند، چون قدرت، اجازه سخن گفتن نمیدهد.
این سه سکوت، در ظاهر شبیهاند، اما از سه منطق کاملاً متفاوت سرچشمه میگیرند.شاید تراژدی عینالقضات دقیقاً در نقطه تلاقی این سه رخ داده باشد.او حقیقتی را تجربه کرده بود که زبان از حمل کامل آن ناتوان بود؛ بااینحال احساس میکرد باید آن را بیان کند؛ اما این بیان، در جهانی رخ داد که قواعد سخن گفتن را نه تجربه، بلکه قدرت تعیین میکرد.
از این رو، مرگ عینالقضات را نمیتوان فقط یک حادثه تاریخی دانست.
مرگ او، نماد یکی از کهنترین بحرانهای تاریخ اندیشه است؛ بحران نسبت میان تجربه، زبان و قدرت.
و شاید به همین دلیل است که مسئله عینالقضات، پس از نهصد سال، هنوز مسئله ماست.هنوز هم انسان، هرگاه با حقیقتی عمیق روبهرو میشود، ناچار است از خود بپرسد:
آیا باید سخن بگویم، یا سکوت کنم؟
و شاید پاسخ این پرسش، نه در سکوت مطلق باشد و نه در گفتن بیمحابا، بلکه در یافتن زبانی باشد که بتواند تا حد امکان به حقیقت وفادار بماند، بیآنکه حقیقت را قربانی واژهها یا قربانی قدرت کند.