خلاصه کتاب «لغت موران» اثر شهاب‌الدین سهروردی

شهاب‌الدین سهروردی در رساله «لغت موران» مجموعه‌ای از حکایت‌های تمثیلی، داستان‌های کوتاه و اشارات عرفانی را گرد آورده است. این رساله اگرچه حجم چندانی ندارد، از نظر معنایی بسیار غنی است و می‌توان آن را تلاشی برای توضیح مفاهیمی چون معرفت، حقیقت، خودشناسی، رهایی از تعلقات دنیوی و رسیدن به نور الهی دانست.

سهروردی به‌جای آنکه مستقیماً درباره این مفاهیم بحث فلسفی کند، از زبان حیوانات، پرندگان، اشیاء و شخصیت‌های اساطیری استفاده می‌کند تا مخاطب را به تأمل درباره حقیقت وجود و محدودیت‌های شناخت انسانی دعوت کند.در ادامه، حکایت‌های اصلی کتاب را به ترتیب بررسی می‌کنم.

۱. حکایت مورچگان و قطرات شبنم؛ بازگشت هر چیز به اصل خویش

گروهی از مورچگان هنگام حرکت در صحرا، قطرات شبنم را روی برگ گیاهان مشاهده می‌کنند. درباره منشأ این قطرات اختلاف‌نظر پیدا می‌کنند. برخی معتقدند از زمین آمده‌اند و برخی دیگر آن‌ها را متعلق به دریا می‌دانند.یکی از مورچگان پیشنهاد می‌کند به‌جای بحث درباره منشأ قطرات، حرکت آن‌ها را مشاهده کنند. زیرا هر چیزی سرانجام به اصل و منشأ خود بازمی‌گردد.با طلوع خورشید، قطرات شبنم بخار می‌شوند و به سمت آسمان بالا می‌روند. بنابراین مشخص می‌شود که منشأ آن‌ها زمین نبوده، بلکه از عالم هوا و آسمان بوده‌اند.

مفهوم عرفانی حکایت:

سهروردی از این داستان برای بیان یک اصل مهم استفاده می‌کند: هر موجودی به سوی اصل و حقیقت خویش گرایش دارد.همان‌طور که کلوخ به دلیل تعلقش به زمین به سوی زمین بازمی‌گردد، انسان نیز اگر حقیقت وجودی‌اش از عالم نور باشد، میل به بازگشت به عالم نور دارد.در اینجا سهروردی میان دو قلمرو تمایز می‌گذارد: عالم ظلمت و عالم نور. انسان در صورتی که حقیقت وجودی خود را بشناسد، درمی‌یابد که مقصد نهایی او بازگشت به اصل نورانی خویش است.این حکایت را می‌توان مقدمه‌ای برای فهم کل رساله دانست.

۲. حکایت لاک‌پشت‌ها و پرنده؛ محدودیت شناخت حسی

چند لاک‌پشت در کنار دریا زندگی می‌کنند. روزی پرنده‌ای را می‌بینند که روی آب حرکت می‌کند، گاهی در آب فرو می‌رود و گاهی از آن خارج می‌شود.لاک‌پشت‌ها درباره ماهیت این پرنده بحث می‌کنند. آیا موجودی آبی است یا هوایی؟

آن‌ها تصمیم می‌گیرند رفتار پرنده را بررسی کنند. هنگامی که طوفان می‌شود و پرنده در ارتفاع آسمان قرار می‌گیرد، درمی‌یابند که نمی‌توان آن را صرفاً موجودی وابسته به آب دانست.حاکم لاک‌پشت‌ها برای توضیح این موضوع، به احوال عارفان و پیامبران اشاره می‌کند. او می‌گوید در حالات خاص عرفانی، انسان از محدودیت‌های مکان و زمان و حجاب‌های جسمانی و عقلانی فراتر می‌رود و به مرتبه‌ای از شهود می‌رسد که در آن، ادراک معمولی دیگر ملاک شناخت نیست.اما لاک‌پشت‌ها نمی‌توانند این توضیح را بپذیرند و حاکم را از مقام خود عزل می‌کنند.

مفهوم عرفانی حکایت:

این داستان درباره محدودیت شناخت انسان‌هایی است که تمام حقیقت را با معیار تجربه و ادراک محدود خود می‌سنجند.لاک‌پشت‌ها نمی‌توانند تصور کنند موجودی وجود داشته باشد که بتواند از محدوده زیستگاه آن‌ها فراتر برود.سهروردی در واقع می‌گوید کسی که تمام هستی را با معیارهای محدود تجربه خود می‌سنجد، نمی‌تواند مراتب بالاتر وجود و معرفت را درک کند.نکته مهم دیگر، اشاره به حجاب‌های عقلانی و جسمانی است. سهروردی در این حکایت بر این باور عرفانی تأکید می‌کند که برای رسیدن به شهود حقیقت، باید از محدودیت‌های ادراک متعارف عبور کرد.

۳. حکایت بلبل و آشیانه سلیمان؛ ضرورت خروج از خویشتن

تمام پرندگان در محضر حضرت سلیمان حاضر شده‌اند، اما بلبل هنوز در آشیانه خود باقی مانده است.سلیمان پیامی می‌فرستد و اعلام می‌کند که دیدار او با بلبل ضروری است.

بلبل دچار مشکل می‌شود. با خود می‌اندیشد که اگر سلیمان بیرون از آشیانه باشد و او داخل آشیانه بماند، دیدار ممکن نیست. از طرف دیگر، سلیمان نیز نمی‌تواند وارد آشیانه کوچک او شود.پرنده‌ای سالخورده راه‌حل را بیان می‌کند: اگر قرار است دیداری اتفاق بیفتد، بلبل باید آشیانه خود را ترک کند و به سوی سلیمان برود.

مفهوم عرفانی حکایت:

این داستان یکی از مهم‌ترین تمثیل‌های کتاب درباره سلوک عرفانی است.آشیانه نماد تعلقات، عادت‌ها، محدودیت‌ها و جهان کوچک ذهنی انسان است. سلیمان نماد حقیقت و مقام برتر معرفت است.انسان نمی‌تواند انتظار داشته باشد که حقیقت به محدوده ذهنی و دنیای عادت‌شده او وارد شود. این انسان است که باید از قلمرو محدود خود خارج شود و به سوی حقیقت حرکت کند.در واقع، رسیدن به حقیقت مستلزم ترک وضع موجود و عبور از خویشتن محدود است.سهروردی در پایان این حکایت به تعریفی از تصوف اشاره می‌کند که مضمون آن، همراهی با حقیقت در هر مکانی است.

۴. جام جهان‌نمای کیخسرو؛ حقیقت در درون انسان

سهروردی از جام جهان‌نمای کیخسرو یاد می‌کند؛ جامی که گفته می‌شد با نگاه کردن در آن می‌توان از اسرار جهان و امور پنهان آگاه شد.این جام دارای پوششی با بندهای متعدد بوده و برای آشکار شدن نقش‌ها و اسرار در آن، شرایط خاصی لازم بوده است.سپس سهروردی به اشعاری اشاره می‌کند که معنای عمیق‌تری دارند:

جام جهان‌نمای واقعی را نباید صرفاً در بیرون از خود جست‌وجو کرد. انسان می‌تواند خود همان جام باشد.در واقع، جامی که اسرار جهان را آشکار می‌کند، نمادی از وجود انسان آگاه و برخوردار از معرفت است.

مفهوم عرفانی حکایت:

معرفت حقیقی صرفاً به معنای کسب اطلاعات درباره جهان بیرون نیست. انسان باید به مرتبه‌ای از آگاهی برسد که بتواند حقیقت را در وجود خود مشاهده کند.در اینجا نوعی پیوند میان شناخت خود و شناخت جهان مطرح می‌شود. انسانِ برخوردار از معرفت، مانند آینه‌ای است که حقایق در آن آشکار می‌شوند.

۵. حکایت دیدار با پادشاهان جن؛ خلوت و رهایی از تعلقات

در این قسمت، شخصی که با پادشاهان جن ارتباط دارد، برای دیدار با آن‌ها دستورالعملی دریافت می‌کند.باید از برخی اشیاء و صداها و عوامل مزاحم محیطی دوری کند، کندر بسوزاند و در شرایطی خاص به انتظار بنشیند.در ادامه، سهروردی به سخنان عارفان درباره تصوف و فنا اشاره می‌کند.مضمون اصلی این بخش آن است که برای رسیدن به معرفت، انسان باید از تعلقات و موانعی که ذهن و وجود او را مشغول کرده‌اند، رها شود.یکی از عبارات محوری این بخش چنین است:

«اقطع عن العلائق و جرّد من العوایق حتی تشهد رب الخلائق»یعنی تعلقات را قطع کن و خود را از موانع رها ساز تا پروردگار آفریدگان را مشاهده کنی.

مفهوم عرفانی حکایت:

خلوت در اینجا صرفاً دور شدن از اجتماع نیست؛ بلکه نوعی پاک‌سازی درونی است.تا زمانی که ذهن انسان گرفتار وابستگی‌ها و مشغولیت‌های بی‌پایان است، امکان رسیدن به معرفت عمیق فراهم نمی‌شود.

۶. حکایت خفاش‌ها و حربا؛ تفاوت حقیقت برای عارف و غافل

این حکایت از زیباترین و مهم‌ترین داستان‌های کتاب است.گروهی از خفاش‌ها با حربا دشمنی پیدا می‌کنند و تصمیم می‌گیرند او را مجازات کنند.آن‌ها پس از دستگیری حربا، درباره نوع مجازات او مشورت می‌کنند و سرانجام تصمیم می‌گیرند او را در معرض نور شدید خورشید قرار دهند.از نظر خفاش‌ها، نور خورشید عذاب بزرگی است؛ زیرا آن‌ها به تاریکی عادت دارند و از نور گریزان‌اند.اما برای حربا، که به نور علاقه دارد، قرار گرفتن در معرض خورشید نه‌تنها مجازات نیست، بلکه رهایی و زندگی دوباره است.

خفاش‌ها تصور می‌کنند با این کار او را نابود کرده‌اند، درحالی‌که عملاً او را به مطلوب و آرزویش رسانده‌اند.سهروردی در پایان به این معنا اشاره می‌کند که اگر خفاش‌ها می‌دانستند چه لذتی در عالم معرفت وجود دارد، از حسرت محرومیت خود می‌مردند.

مفهوم عرفانی حکایت:

این داستان تقابل دو جهان‌بینی را نشان می‌دهد:

جهان‌بینی موجوداتی که در تاریکی زندگی می‌کنند و نور را تهدید می‌دانند، و جهان‌بینی موجوداتی که نور را حقیقت و کمال می‌شناسند.آنچه برای گروهی عذاب است، ممکن است برای گروهی دیگر رهایی و سعادت باشد.سهروردی می‌خواهد نشان دهد که ارزش و معنای یک تجربه، وابسته به مرتبه وجودی و میزان شناخت فرد است.در اینجا نور نماد معرفت الهی و تاریکی نماد جهل و غفلت است.

۷. حکایت هدهد و بومان؛ حقیقتی که در جامعه ناآگاه پذیرفته نمی‌شود

هدهدی به محل زندگی گروهی از بومان می‌رود.بومان شب‌زی هستند و در روز قدرت بینایی مناسبی ندارند. وقتی صبح می‌شود، هدهد تصمیم می‌گیرد به راه خود ادامه دهد.بومان از رفتار او تعجب می‌کنند و می‌پرسند چرا در روشنایی روز حرکت می‌کند.هدهد توضیح می‌دهد که روز روشن است و خورشید سرچشمه نور است؛ بنابراین همه موجودات می‌توانند در روشنایی روز ببینند.اما بومان که جهان را از دریچه تجربه خود می‌شناسند، سخنان او را نمی‌پذیرند. حتی او را متهم می‌کنند که ادعاهای عجیب و نادرست مطرح می‌کند.سرانجام تصمیم می‌گیرند چشمان او را کور کنند.هدهد متوجه می‌شود که اگر بر حقیقت خود پافشاری کند، جانش را از دست خواهد داد. بنابراین وانمود می‌کند که نابینا شده و مانند آن‌ها در تاریکی زندگی می‌کند.او تا زمان رفتن از آنجا حقیقت را پنهان نگه می‌دارد.

مفهوم عرفانی حکایت:

این داستان را می‌توان نقدی بر جزم‌اندیشی و محدودیت فکری دانست.بومان نمی‌توانند چیزی را که خود تجربه نکرده‌اند بپذیرند. آن‌ها تصور می‌کنند چون خودشان در روز نمی‌بینند، پس روز تاریک است.نکته ظریف‌تر داستان، مسئله پنهان کردن حقیقت از کسانی است که ظرفیت درک آن را ندارند.هدهد درمی‌یابد که بیان حقیقت همیشه به معنای انتقال معرفت نیست. گاهی مخاطب به دلیل محدودیت‌های ذهنی خود، حقیقت را نه‌تنها نمی‌پذیرد، بلکه با آن دشمنی می‌کند.این حکایت به‌نوعی درباره تنهایی انسان آگاه در جامعه‌ای است که معیارهای شناختی متفاوتی دارد.

۸. حکایت طاووس گرفتار در پوست؛ فراموشی خویشتن و غربت انسان

این داستان از نظر عمق معنایی شاید مهم‌ترین حکایت کتاب باشد.پادشاهی باغی زیبا و سرشار از گل‌ها، درختان، پرندگان و حیوانات دارد. در این باغ گروهی طاووس زندگی می‌کنند.روزی پادشاه یکی از طاووس‌ها را می‌گیرد و او را درون پوستی می‌دوزد؛ به‌گونه‌ای که هیچ‌یک از زیبایی‌ها و نقش‌ونگار پرهایش دیده نمی‌شود.سپس سبدی بر سر او قرار می‌دهد که تنها سوراخ کوچکی دارد و از همان سوراخ مقداری ارزن برای تغذیه او می‌ریزند.پس از مدتی، طاووس همه چیز را فراموش می‌کند: باغ، پادشاه، سایر طاووس‌ها و حتی زیبایی و هویت واقعی خودش را.تنها چیزی که می‌شناسد همان پوست چرکین و سبد تاریکی است که در آن گرفتار شده است.او به‌تدریج تصور می‌کند که هیچ جهان دیگری وجود ندارد و بهترین زندگی همین شرایط محدود اوست.اما گاهی نسیمی می‌وزد و بوی گل‌ها را به مشامش می‌رساند. همچنین صدای آواز پرندگان را می‌شنود.این اتفاقات در او شوق و اندوهی ناشناخته ایجاد می‌کند. نمی‌داند این احساس از کجا می‌آید، اما چیزی در درونش به حرکت درمی‌آید.او نمی‌داند که این شوق در حقیقت یادآوری وطن و زندگی پیشین اوست.سرانجام روزی پادشاه دستور می‌دهد پوست را از تن طاووس خارج کنند.طاووس ناگهان خود را در میان باغی زیبا می‌بیند. پرهای رنگارنگش را مشاهده می‌کند و زیبایی‌هایی را که از یاد برده بود دوباره می‌شناسد.اکنون درمی‌یابد که آنچه تمام زندگی خود تصور می‌کرد، در حقیقت زندانی محدود و تاریک بوده است.

مفهوم عرفانی حکایت:

این داستان تمثیلی از وضعیت انسان در جهان مادی است.طاووس نماد روح انسان است که در اصل دارای زیبایی و کمال است، اما در اثر گرفتاری در عالم جسمانی و فراموشی حقیقت خود، به وضعیت محدود و تاریکی دچار می‌شود.پوست و سبد نماد حجاب‌هایی هستند که انسان را از حقیقت وجودی‌اش دور می‌کنند.ارزن نماد لذت‌ها و نیازهای محدود مادی است که انسان به‌تدریج تمام زندگی خود را در آن خلاصه می‌کند.اما نکته مهم داستان، همان نسیم و آواز پرندگان است.انسان حتی در اوج غفلت نیز گاهی احساس می‌کند چیزی کم دارد. گاهی بدون آنکه علتش را بداند، دچار شوق، دلتنگی و میل به چیزی فراتر از زندگی روزمره می‌شود.از نظر سهروردی، این احساس می‌تواند نشانه‌ای از یادآوری ناخودآگاه اصل و وطن حقیقی انسان باشد.بنابراین، انسان کاملاً از حقیقت جدا نشده است؛ بلکه گاهی نشانه‌هایی از آن را دریافت می‌کند.رهایی طاووس نیز به معنای کشف دوباره حقیقتی است که پیش‌تر وجود داشته، اما از نظر او پنهان مانده بود.

۹. حکایت ماه و خورشید؛ انسان به‌مثابه آینه نور الهی

در این بخش، سهروردی از گفت‌وگوی ادریس با ماه سخن می‌گوید.ادریس از ماه می‌پرسد چرا نور آن گاهی کم و گاهی زیاد می‌شود.ماه پاسخ می‌دهد که خودش هیچ نوری ندارد و تنها نور خورشید را منعکس می‌کند.هرچه در مقابل خورشید قرار بگیرد و قابلیت بیشتری برای دریافت نور داشته باشد، روشنایی بیشتری پیدا می‌کند.ماه در توضیح رابطه خود با خورشید می‌گوید که هنگام مواجهه کامل با خورشید، گویی تمام خورشید را در خود مشاهده می‌کند.سهروردی این تمثیل را به حالات عرفانی انسان تعمیم می‌دهد.انسان عارف نیز مانند آینه‌ای است که نور حقیقت در او منعکس می‌شود.وقتی انسان به مرتبه‌ای از فنا و محو شدن در حقیقت می‌رسد، ممکن است سخنانی مانند «انا الحق» یا «سبحانی ما اعظم شأنی» بر زبان بیاورد.مقصود این نیست که انسان واقعاً خدا شده است، بلکه در آن حالت، خودبینی و احساس استقلال وجودی او از میان رفته و تمام توجهش به حقیقت الهی معطوف شده است.این تمثیل از مهم‌ترین مبانی اندیشه اشراقی سهروردی است: نور حقیقی از آنِ خداوند است و موجودات دیگر به واسطه دریافت و انعکاس آن نور روشن می‌شوند.

۱۰. آینه ملک و حقیقت وجود

سهروردی در حکایتی کوتاه، جهان را به آینه‌ای تشبیه می‌کند که زیبایی و کمال پادشاه در آن آشکار می‌شود.این تمثیل را می‌توان در امتداد بحث پیشین درباره انعکاس نور فهمید.جهان و موجودات آن به‌خودی‌خود سرچشمه مستقل نور و کمال نیستند، بلکه می‌توانند محل ظهور و انعکاس حقیقت باشند.

۱۱. خداوند فراتر از مکان و جهت

در بخش دیگری، سهروردی به این موضوع می‌پردازد که اگر کسی در خانه‌ای زندگی کند، الزاماً نباید خود را محدود به جهت و مکان خانه بداند.این تمثیل مقدمه‌ای برای بیان این اصل است که خداوند از مکان و جهت منزه است.نمی‌توان برای خداوند جایگاه مکانی یا محدوده‌ای مادی تصور کرد.در واقع، مفاهیمی مانند بالا، پایین، داخل و خارج، مربوط به موجودات مادی هستند و نمی‌توان آن‌ها را به حقیقت الهی تعمیم داد.

۱۲. حجاب‌های راه حقیقت

سهروردی در یکی از فصل‌های پایانی، به‌صورت مستقیم‌تر به موانع سلوک اشاره می‌کند.از نظر او، هر چیزی که مانع خیر و کمال باشد، بد است و هر چیزی که در مسیر انسان به سوی حقیقت حجاب ایجاد کند، باید کنار گذاشته شود.

او به‌ویژه بر دو موضوع تأکید می‌کند:

نخست، راضی شدن انسان به وضعیت موجود و قانع بودن به آنچه در اختیار دارد.

دوم، خوشحال بودن از خود و گرفتار شدن در خودپسندی.

از نظر سهروردی، انسان نباید تصور کند که به کمال رسیده است. حتی رضایت از وضعیت معنوی خود نیز می‌تواند به مانعی برای حرکت به سوی حقیقت تبدیل شود.سلوک واقعی زمانی آغاز می‌شود که انسان از خودمحوری فاصله بگیرد و تمام توجهش را به سوی حقیقت معطوف کند.

۱۳. حکایت چراغ و خورشید؛ ناپدید شدن خود در برابر حقیقت بزرگ‌تر

در آخرین حکایت، کودکی چراغی روشن کرده و متوجه می‌شود که با طلوع خورشید، نور چراغ دیگر دیده نمی‌شود.از مادرش می‌پرسد چرا خورشید چراغ ما را ناپدید می‌کند؟مادر پاسخ می‌دهد که چراغ خاموش نشده است؛ بلکه نور خورشید چنان عظیم است که در برابر آن، نور کوچک چراغ به چشم نمی‌آید.اگر کسی از فضای روشن خانه به بیرون و زیر نور خورشید برود، ممکن است حتی نتواند نور چراغ را تشخیص دهد.

مفهوم عرفانی حکایت:

این داستان بیانگر تفاوت میان کمال محدود انسانی و حقیقت مطلق الهی است.انسان ممکن است از دانش، قدرت و معرفتی برخوردار باشد، اما در برابر حقیقت مطلق، این کمالات محدود جلوه چندانی ندارند.مسئله این نیست که انسان هیچ ارزشی ندارد، بلکه مسئله این است که نباید کمال محدود خود را با حقیقت مطلق اشتباه بگیرد.

سهروردی در پایان، به فناپذیری موجودات و باقی ماندن حقیقت الهی اشاره می‌کند.

جمع‌بندی و پیام اصلی کتاب

اگر بخواهیم تمام حکایت‌های «لغت موران» را در یک چارچوب فکری واحد قرار دهیم، به چند مفهوم اساسی می‌رسیم.

۱. انسان حقیقت خود را فراموش کرده است.

مهم‌ترین نمونه این موضوع، حکایت طاووس است. انسان در جهان محدود مادی زندگی می‌کند و به‌تدریج تصور می‌کند همین جهان تمام واقعیت است. درحالی‌که حقیقت وجودی او فراتر از این وضعیت محدود است.

۲. حقیقت با معیارهای شناخت معمولی قابل درک نیست.

حکایت لاک‌پشت‌ها و پرنده و همچنین حکایت هدهد و بومان نشان می‌دهند که انسان‌ها معمولاً جهان را بر اساس تجربه محدود خود تفسیر می‌کنند. کسی که در تاریکی زندگی کرده، ممکن است روشنایی را انکار کند.

۳. معرفت مستلزم خروج از خویشتن است.

حکایت بلبل و آشیانه سلیمان نشان می‌دهد که انسان باید از محدوده عادت‌ها و تعلقات خود خارج شود. نمی‌توان در همان وضعیت قبلی باقی ماند و انتظار رسیدن به حقیقت را داشت.

۴. حقیقت، نور است و انسان باید قابلیت دریافت آن را پیدا کند.

در حکایت ماه و خورشید، انسان به آینه‌ای تشبیه می‌شود که نور الهی در آن منعکس می‌شود. بنابراین، مسئله اصلی کسب نور نیست، بلکه آماده شدن برای دریافت آن است.

۵. تجربه انسان‌ها از حقیقت یکسان نیست.

آنچه برای خفاش عذاب است، برای حربا زندگی و رهایی است. این داستان نشان می‌دهد که ارزش و معنای امور را نمی‌توان مستقل از مرتبه شناخت و وجود افراد ارزیابی کرد.

۶. بزرگ‌ترین مانع انسان، خود اوست.

خودبینی، دلبستگی به وضعیت موجود، محدود کردن حقیقت به تجربه شخصی و فراموش کردن اصل وجودی، مهم‌ترین موانعی هستند که انسان را از معرفت دور می‌کنند.

یک نکته مهم درباره فهم فلسفی «لغت موران»

به نظرم برای فهم عمیق‌تر این کتاب باید به یک موضوع توجه کنیم: سهروردی صرفاً نمی‌خواهد به انسان توصیه اخلاقی کند که از دنیا فاصله بگیرد یا به خدا نزدیک شود؛ بلکه در حال ارائه نوعی نظریه درباره شناخت و هستی است.در نگاه او، مشکل انسان فقط این نیست که اطلاعات کافی ندارد، بلکه اساساً در موقعیتی قرار گرفته که جهان را از دریچه‌ای محدود مشاهده می‌کند.برای مثال، بومان تصور می‌کنند روز تاریک است، چون خودشان در روز نمی‌بینند. طاووس تصور می‌کند پوست و سبد تمام جهان است، زیرا از جهان بیرون اطلاعی ندارد. خفاش‌ها نیز نور خورشید را عذاب می‌دانند، چون ساختار وجودی آن‌ها با تاریکی سازگار شده است.بنابراین، جهل در این کتاب صرفاً ندانستن نیست؛ بلکه نوعی گرفتار شدن در یک افق محدود از وجود و شناخت است.در مقابل، معرفت عبارت است از تغییر افق نگاه و کشف واقعیتی که پیش‌تر نیز وجود داشته، اما انسان توانایی مشاهده آن را نداشته است.به همین دلیل، حکایت طاووس اهمیت ویژه‌ای دارد: حقیقت چیزی نیست که تازه خلق شود؛ بلکه چیزی است که از ابتدا وجود داشته و انسان در اثر حجاب‌ها آن را فراموش کرده است.

به نظرم این ایده، کلید فهم بسیاری از حکایت‌های «لغت موران» و ارتباط آن‌ها با فلسفه اشراق سهروردی است.