
در یکی از بخشهای دفتر اول مثنوی، مولانا داستانی درباره لقمان نقل میکند که در ظاهر داستانی ساده است: لقمان غلامی است در میان غلامان خواجهای. روزی غلامان از باغ میوه میآورند و خودشان میوهها را میخورند، اما وقتی خواجه سراغ میوهها را میگیرد، لقمان را متهم میکنند. خواجه نیز سخن آنان را باور میکند و بر لقمان خشم میگیرد اما لقمان به جای دفاع از خود، پیشنهاد عجیبی میدهد: به همه آب گرم بدهند و بعد آنها را وادار کنند در بیابان بدوند. میوههایی که غلامان خوردهاند بالا میآید و بیگناهی لقمان آشکار میشود.اگر این داستان را فقط حکایت مظلومیت لقمان و دروغگویی غلامان بدانیم، بخش مهمی از معنای آن را از دست دادهایم. مولانا بلافاصله بعد از این ماجرا میگوید:
«حکمت لقمان چو داند این نمود
پس چه باشد حکمت ربالوجود»
همین دو بیت کلید فهم این بخش از مثنوی است. موضوع اصلی داستان، پیش از آنکه عدالت یا دروغ باشد، حکمت است.لقمان از نظر ظاهری هیچ امتیاز خاصی ندارد. او در میان غلامان است، حتی مولانا بر ظاهر کماعتبار او تأکید میکند:
«بود لقمان در غلامان چون طفیل
پر معانی تیرهصورت همچو لیل»
لقمان در ظاهر چیزی ندارد، اما در باطن «پر معنا»ست. این تضاد میان ظاهر و باطن کاملاً عامدانه است. مولانا میخواهد از همان ابتدا میان صورت و معنا، میان آنچه دیده میشود و آنچه واقعاً هست، فاصله بگذارد.لقمان نه صاحب قدرت است، نه مقام اجتماعی دارد، نه شاهدی به نفع او وجود دارد و نه کسی هست که برای دفاع از او وارد ماجرا شود. حتی غلامان دیگر علیه او شهادت میدهند و خواجه نیز در ابتدا حرف آنها را باور میکند. اگر قرار بود لقمان با ابزارهای معمول و ظاهری از خودش دفاع کند، تقریباً چیزی در اختیار نداشت اما لقمان چیزی دارد که دیگران ندارند: حکمت.
حکمت او فقط این نیست که بداند چه کسی میوهها را خورده است. اگر لقمان صرفاً از دروغ غلامان باخبر بود، مشکل همچنان باقی میماند. مسئله مهمتر این است که او میداند چگونه حقیقت پنهان را آشکار کند. پیشنهاد آب گرم و دویدن، یک تدبیر حکیمانه است. لقمان حقیقت را با ادعا و جدل اثبات نمیکند؛ کاری میکند که خود حقیقت ظاهر شود. اینجا تفاوت مهمی میان دانش ظاهری و حکمت آشکار میشود. دانش ظاهری میتواند درباره یک مسئله حکم کند، قواعد و نشانهها را بشناسد و درباره ظاهر امور داوری کند؛ اما حکمت چیزی فراتر است. حکمت توان دیدن نسبت میان ظاهر و باطن و یافتن راهی برای رسیدن به حقیقت است.به تعبیر دیگر، حکیم فقط نمیداند «چه هست»، بلکه میداند چگونه حقیقت آنچه هست را آشکار کند.به همین دلیل است که مولانا پس از ماجرای لقمان ناگهان از حکمت انسانی به حکمت الهی میرسد:
«حکمت لقمان چو داند این نمود
پس چه باشد حکمت ربالوجود»
اگر لقمان، با آن جایگاه محدود و انسانی، میتواند حقیقتی را که در درون غلامان پنهان شده آشکار کند، پس حکمت خداوند که «ربالوجود» است چگونه خواهد بود؟
این پرسش، داستان را از سطح یک ماجرای ساده به سطحی کاملاً عرفانی میبرد.مولانا بلافاصله مسئله «سرائر» را پیش میکشد: «یوم تبلی والسرائر کلها»
روزی خواهد رسید که اسرار و امور پنهان آشکار شوند.
پس میان ماجرای میوهها و قیامت رابطهای مستقیم وجود دارد. میوه در شکم غلامان پنهان بود و لقمان با یک تدبیر حکیمانه آن را آشکار کرد. حقیقت باطن انسان نیز در دنیا ممکن است پنهان باشد، اما در عرصهای دیگر آشکار خواهد شد.در اینجا «آب حمیم» تبدیل به یک مثال کوچک از حکمت الهی میشود. آنچه در ظاهر دیده نمیشود، در یک موقعیت مناسب خود را نشان میدهد.
اما نکته بسیار ظریف این است که مولانا بعد از این سخن، حکمت را فقط به «کشف و آشکار کردن» محدود نمیکند. درست برعکس، در ابیات بعدی نشان میدهد که یکی از لوازم حکمت، توانایی حفظ پرده و رازپوشی است.
میگوید:
«این سخن پایان ندارد خیز زید
بر براق ناطقه بربند قید»
و بلافاصله دلیلش را بیان میکند:
«ناطقه چون فاضح آمد عیب را
میدراند پردههای غیب را»
زبان میتواند پردهدر باشد. انسان ممکن است چیزی را درباره باطن دیگری بداند و وسوسه شود آن را بیان کند، اما از نظر مولانا دانستن راز با افشای راز یکی نیست.این نکته بسیار مهم است: حکیم کسی نیست که هرچه میداند بگوید؛ حکیم کسی است که میداند چه چیزی را، چه زمانی و برای چه منظوری باید گفت.در داستان لقمان نیز همین اتفاق افتاده است. لقمان مستقیماً غلامان را رسوا نمیکند. نمیگوید فلانی دروغگوست و فلانی میوه خورده است. بلکه راهی پیش پای خواجه میگذارد تا حقیقت خودش آشکار شود.این رفتار با مقام حکمت سازگارتر است تا افشاگری و پرگویی.از اینجا مولانا به یکی از مهمترین مفاهیم این بخش میرسد: چرا خداوند غیب را پوشیده نگه داشته است؟میگوید:
«غیب مطلوب حق آمد چند گاه
این دهلزن را بران، بربند راه»
و بعد توضیح میدهد که خداوند میخواهد انسانها در وضعیت خوف و رجا زندگی کنند:
«حق همیخواهد که هر میر و اسیر
با رجا و خوف باشند و حذیر»
و:
«این رجا و خوف در پرده بود
تا پس این پرده پرورده شود»
این «پرورده شدن» بسیار مهم است. غیب صرفاً چیزی نیست که انسان فعلاً از آن اطلاع ندارد. غیب برای مولانا فضای تربیت انسان است.اگر انسان همه چیز را از ابتدا میدید، اگر نتیجه نهایی اعمال، حقیقت انسانها، سرنوشت خودش و حقیقت عالم کاملاً در برابر چشمش حاضر بود، دیگر ایمان به غیب، امید و ترس معنای فعلی خود را نداشتند.خوف و رجا زمانی معنا دارند که آینده کاملاً معلوم نباشد.انسان باید در وضعیتی زندگی کند که نه کاملاً مأیوس باشد و نه چنان مطمئن که دیگر نیازی به تلاش و اصلاح نبیند.
خداوند، به تعبیر مولانا، میخواهد:«بر بد و نیک از عموم مرحمه» رحمتش شامل همه باشد و حتی نومیدان نیز فرصت داشته باشند دوباره به عبادت و راه بازگردند.پس اگر حقیقت نهایی زودتر از موعد آشکار شود، ممکن است انسانها از همین مسیر تربیتی محروم شوند:
«حق همیخواهد که نومیدان او
زین عبادت هم نگردانند رو»
اینجا به یکی از ظریفترین ایدههای مولانا میرسیم: پنهان بودن حقیقت، خودش بخشی از حکمت خداست.در بخش اول داستان، حکمت موجب آشکار شدن حقیقت شد؛ اما در این بخش، حکمت موجب حفظ پرده میشود.این دو ظاهراً متناقضاند، اما در واقع یک چیزند: حکمت یعنی دانستن اینکه چه وقت حقیقت باید آشکار شود و چه وقت باید پوشیده بماند.به همین دلیل، وقتی مولانا میگوید:
«چون دریدی پرده کو خوف و رجا
غیب را شد کرّ و فرّی برملا»
منظورش این است که اگر پرده به طور کامل کنار برود، دیگر وضعیت کنونی انسان، یعنی وضعیت ایمان، خوف، رجا و انتظار، وجود نخواهد داشت.داستان سلیمان که پس از این ابیات میآید نیز دقیقاً برای توضیح همین مسئله است. شخصی مردی را میبیند و با خود فکر میکند شاید سلیمان باشد. اما مطمئن نیست:
«گر ویست این از چه فردست و خفیست
ورنه سیمای سلیمانیش چیست»
او در حالت تردید و جستوجوست. اما وقتی انگشتر سلیمان را میبیند، همه گمانها کنار میروند:
«چون در انگشتش بدید انگشتری
رفت اندیشه و گمانش یکسری»
مولانا بعد از این داستان، خودش اصل مسئله را بیان میکند:
«وهم آنگاهست کان پوشیده است
این تحرّی از پی نادیده است»
و این یکی از مهمترین گزارههای معرفتشناختی این بخش است: گمان، جستوجو و تحری زمانی وجود دارند که چیزی پوشیده و نادیده است. وقتی امر غایب حاضر شد، جستوجو تمام میشود.از همین جاست که مولانا به «ایمان به غیب» میرسد:
«یؤمنون بالغیب میباید مرا
زان ببستم روزن فانی سرا»
اگر قرار است انسان «ایمان به غیب» داشته باشد، غیب باید واقعاً غیب باشد. اگر همه چیز حاضر و قابل مشاهده باشد، دیگر ایمان به غیب معنای خود را از دست میدهد.به همین دلیل است که داستان قلعهدار اهمیت زیادی پیدا میکند. قلعهداری در گوشهای از سرزمین، دور از سلطان، از قلعه محافظت میکند. سلطان دائماً جلوی چشم او نیست، اما او وفاداری خود را حفظ میکند و قلعه را به دشمن نمیفروشد.
مولانا میگوید:
«غایب از شه در کنار ثغرها
همچو حاضر او نگه دارد وفا»
این شخص شاید از کسی که در حضور شاه دائماً خدمت میکند، ارزشمندتر باشد؛ زیرا وفاداری او در غیاب آزموده شده است:
«پس به غیبت نیم ذره حفظ کار
به که اندر حاضری زان صد هزار»
اینجا غیاب دیگر صرفاً فقدان نیست؛ شرط آزمون وفاداری است.اگر سلطان دائماً حاضر باشد، اطاعت چندان دشوار نیست. اما وقتی سلطان غایب است، انسان باید بدون مشاهده مستقیم، بدون تضمین و بدون دیدن نتیجه نهایی، وفادار بماند.این همان چیزی است که ایمان به غیب را معنا میکند.و به همین دلیل مولانا میگوید:
«طاعت و ایمان کنون محمود شد
بعد مرگ اندر عیان مردود شد»
یعنی اکنون که حقیقت در پرده است، ایمان و طاعت ارزش خاص خود را دارند؛ اما وقتی حقیقت کاملاً آشکار شد، وضعیت دیگر همان وضعیت نیست. ایمان به غیب جای خود را به مشاهده داده است.از اینجا دوباره مسئله زبان و خاموشی بازمیگردد:
«چونک غیب و غایب و روپوش به
پس لبان بر بند و لب خاموش به»
و سپس:
«ای برادر دست وادار از سخن
خود خدا پیدا کند علم لدن»
مولانا در واقع میگوید لازم نیست انسان خودش پردهدر شود و بخواهد همه اسرار را آشکار کند. خداوند خود، در وقت مناسب، حقیقت را آشکار خواهد کرد.این نکته با مسئلهای که در ابتدای داستان داشتیم ارتباط عجیبی پیدا میکند. لقمان از حقیقت باخبر است، اما آن را به شکل بیحساب افشا نمیکند. خدا نیز حقیقت را میداند، اما همه اسرار را در همین دنیا آشکار نکرده است.بنابراین میتوان گفت رازپوشی یکی از نتایج حکمت است.حکیم کسی نیست که از اسرار دیگران بیخبر باشد؛ اتفاقاً ممکن است بیشتر از دیگران ببیند. اما چون میداند آشکار کردن یک حقیقت چه پیامدهایی دارد، زبانش را کنترل میکند.
اینجا «خوف و رجا» نیز اهمیت اخلاقی پیدا میکند. اگر انسان باطن دیگران را بداند و فوراً آنان را بر اساس آنچه دیده محکوم و رسوا کند، دیگر جایی برای امید، توبه و تغییر باقی نمیگذارد. اما تا وقتی پرده هست، انسان هنوز میتواند تغییر کند.حکیم میتواند بداند که یک انسان امروز چگونه است، بدون اینکه درباره اینکه برای همیشه چگونه خواهد بود حکم صادر کند.این شاید یکی از تفاوتهای مهم میان حکمت و صرفِ دانستن باشد.
آدم عالم ممکن است چیزی را بداند؛ اما حکیم علاوه بر دانستن، میداند با دانستهاش چه کند.از همین منظر میتوان به بیت دیگری نگاه کرد:
«بس بود خورشید را رویش گواه»
خورشید برای اثبات خورشید بودنش نیازمند هزار شاهد نیست. حقیقتی که خود حاضر است، نیازی به افراط در اثبات ندارد.و شاید این هم یکی از دلایل خاموشی حکیم باشد: حقیقت را همیشه نمیتوان با سخن بیشتر آشکارتر کرد؛ گاهی سخن بیشتر فقط پردهها را بیحکمت میدرد.
در نتیجه، اگر بخواهیم تمام این بخش از مثنوی را در یک مفهوم جمع کنیم، «حکمت» بسیار فراتر از دانستن چند حقیقت پنهان است.حکمت یعنی دیدن باطن امور، فهمیدن نسبت میان ظاهر و باطن، شناخت زمان ظهور حقیقت، توانایی تدبیر برای آشکار کردن آن در هنگام ضرورت، و در همان حال، قدرت خاموش ماندن و حفظ پرده هنگامی که افشای آن به مصلحت نیست.
لقمان نمونه کوچک این حکمت است. او حقیقت را میبیند و راه آشکار شدنش را پیدا میکند. سپس مولانا از حکمت لقمان به حکمت «ربالوجود» میرسد؛ خدایی که هم میتواند اسرار را آشکار کند و هم به حکمت خود آنها را در پرده نگه دارد.در این نگاه، قیامت صرفاً صحنه مجازات نیست؛ صحنه ظهور حقیقت است. آنچه در دنیا در پرده بوده، آشکار میشود. اما همین پرده در دنیا لازم بوده است تا انسان در فضای خوف و رجا، ایمان و تردید، امید و انتظار، خودش را بسازد.از همین روست که «غیب» در اندیشه مولانا فقط چیزی مجهول نیست؛ غیب یک ضرورت تربیتی است.انسان باید مدتی در غیاب زندگی کند تا وفاداریاش معلوم شود. باید نتیجه را نبیند تا ایمان معنا پیدا کند. باید از سرنوشت نهایی خود مطمئن نباشد تا امید و خوف در او زنده بماند. و باید بتواند راز دیگران را ببیند بدون اینکه هر رازی را فاش کند.در نهایت، شاید بتوان گفت این بخش از مثنوی درباره یک پرسش بنیادی است:اگر حقیقت را میدانیم، با آن چه باید بکنیم؟
پاسخ مولانا ظاهراً این نیست که هرچه دانستی بگو.
پاسخ او چیزی بسیار دشوارتر است:حقیقت را بشناس، اما برای آشکار کردنش عجله نکن؛ ببین آشکار شدنش چه زمانی حکیمانه است و پوشیده ماندنش چه زمانی حکیمانهتر.و این همان جایی است که «علم» به «حکمت» تبدیل میشود.علم میگوید: میدانم.حکمت میپرسد: اکنون که میدانم، چه باید بکنم؟و شاید به همین دلیل است که مولانا لقمان را نه در مقام قاضی، فقیه، صاحب منصب یا عالم ظاهری، بلکه در قامت یک غلام به ما نشان میدهد. او عمداً همه قدرتهای ظاهری را از لقمان میگیرد تا نشان دهد آنچه گره را باز میکند، قدرت و صورت نیست؛ معنا و حکمت است.
لقمان در ظاهر چیزی ندارد، اما حقیقت را میبیند. و مهمتر از آن، میداند با حقیقت چگونه رفتار کند.
این، در جهان مولانا، معنای حکمت است.