
از سپیدهدم تاریخ تفکر، انسان همواره با نگاهی پرسشگر به گسترهی هستی نگریسته و در پی یافتن پاسخی برای یک پرسش بنیادین بوده است: «هدف از آفرینش جهان چیست؟». این پرسش که ریشه در اضطراب وجودی بشر دارد، در طول قرون متمادی پاسخهای گوناگونی را از سوی مکاتب مختلف فلسفی و الهیاتی دریافت کرده است. با این حال، سیر تطور اندیشه نشان میدهد که پافشاری بر یافتن یک «غایت کیهانی» نه تنها راهگشا نبوده، بلکه در دوران مدرن جای خود را به رویکردی عملگرایانه و اگزیستانسیال داده است. این مقاله به تحلیل چرایی این گذار و پیامدهای آن در زیست انسانی میپردازد.
در نگاه کلاسیک و غایتشناسانه، که در آرای متفکرانی چون ارسطو، توماس آکوئیناس و فلاسفه اسلامی نظیر ابنسینا و ملاصدرا تبلور یافته است، جهان دارای یک طرح و نقشه پیشینی است. در این پارادایم، هر پدیدهای به سوی یک کمال یا محرک بیحرکت در حرکت است و هستی، تجلیگاه ارادهای هدفمند تلقی میشود. اما با ظهور فلسفه مدرن و انقلابهای علمی، این نگاه غایتمدار با چالشهای جدی مواجه شد. اسپینوزا با نفی غایتمندی طبیعت، نشان داد که انسانها تمایل دارند مقاصد و اهداف روانشناختی خود را به جهان فاقد شعور فرافکنی کنند. این خطای روششناختی (مغالطه انسانانگاری) و همچنین مغالطه ترکیب (تعمیم هدفمندی اجزا به کل هستی)، پایههای پرسش از «هدف جهان» را سست کرد.
اوج این ساختارشکنی در فلسفه اگزیستانسیالیسم و پدیدارشناسی نمایان میشود. ژانپل سارتر با طرح تقدم «وجود بر ماهیت»، جهان را فاقد هرگونه معنای پیشینی دانست و مارتین هایدگر با مفهوم «پرتابشدگی»، موقعیت انسان (دازاین) را در جهانی بیاعتنا توصیف کرد. از این منظر، پرسش از هدف جهان، نوعی تلاش روانشناختی برای فرار از بار سنگین مسئولیت فردی در خلق معناست. جهان «موضوعِ» هدف نیست، بلکه تنها «بستر» و عرصهای است که انسان در آن معنای خویش را میآفریند. مکاتب شرقی نظیر تائوئیسم و بودیسم نیز، هر یک به نوعی، به جای جستجوی غایت برای کل هستی، بر هماهنگی با جریان طبیعت یا رهایی از چرخه رنج تمرکز کردهاند.
نقطه عطف این تحلیل، درک ضرورت عبور از این پرسشهای متافیزیکی و بیفرجام است. پرسشهایی نظیر «چرا جهان خلق شد؟» یا «دلیل وجود رنجهای کیهانی چیست؟»، در نهایت به بنبستهای معرفتشناختی ختم میشوند. در مقابل، خرد مدرن اقتضا میکند که از «چراییِ» انتزاعی به «چگونگیِ» انضمامی حرکت کنیم. همانطور که آلبر کامو اشاره میکند، جدیترین مسئله فلسفه، تصمیمگیری درباره ارزش زیستن است، نه کشف راز کیهان.
این تغییر پارادایم از متافیزیک به پراگماتیسم (عملگرایی)، پیامدهای عمیق اجتماعی و حقوقی داشته است. زمانی که بشر از انتظار برای توجیه شرور کیهانی دست کشید و پذیرفت که جهان فینفسه بیاعتناست، تمام انرژی خود را صرف بهبود شرایط ملموس زندگی کرد. شکلگیری نهادهای مدنی مدرن، تدوین نظامهای حقوقی پیچیده برای احقاق حق و کنترل قدرت، و پیشرفتهای خیرهکننده علمی، همگی محصول این بیداریِ اگزیستانسیال هستند. انسان متمدن دریافت که به جای توجیه فلسفیِ رنج، باید با وضع قوانین عادلانه، ارتقای ساختارهای اجتماعی و توسعه علم، به مبارزه عملی با بیماری، فقر و بیعدالتی بپردازد.
در نتیجه، میتوان گفت بلوغ فکری بشر در گرو رها کردن جستجوی وسواسگونه برای یافتن یک هدف پنهان در تار و پود کائنات است. هستی طرحی از پیش نوشته شده برای ما ندارد؛ بلکه این ما هستیم که با پذیرش مسئولیت، کاهش آلام بشری، و تلاش برای بهبود کیفیت حیات، به این بسترِ خام، فرم و معنا میبخشیم. ارزش زندگی نه در یافتنِ یک غایتِ کیهانی، بلکه در کیفیتِ ساختنِ آن در همین جهان ملموس نهفته است.