
آلبر کامو در آغاز کتاب افسانه سیزیف مینویسد: «تنها یک مسئله فلسفی واقعاً جدی وجود دارد، و آن هم خودکشی است.» وقتی به تماشای شاهکار آرام و مسحورکننده کیم کی-دوک، یعنی فیلم «بهار، تابستان، پاییز، زمستان... و بهار» (محصول ۲۰۰۳ کره جنوبی) مینشینیم، شاید در نگاه اول با یک درام آرام و مبتنی بر طبیعت و آیینهای شرقی روبرو باشیم. اما اگر کمی از لایه زیبای بصری و مناظر کارت پستالیِ دریاچه و معبد شناور آن عبور کنیم، به هستهای به شدت ملتهب و عمیق میرسیم؛ هستهای که دقیقاً روی همین مسئلهی بنیادین دست گذاشته است: رنجِ بودن، استیصال و معمای مرگ ارادی یا همان خودکشی.
این فیلم که بیشک در زمره درخشانترین آثار سینمای معناگرا جای میگیرد، روایتگر زندگی یک راهب بودایی از کودکی تا پیری در یک معبد شناور است. کیم کی-دوک با هوشمندی بینظیری، مفهوم رنج و مواجهه با مرگ را از دریچه دو مکتب به ظاهر دور از هم، یعنی سنت بودایی و فلسفه اگزیستانسیالیسم معاصر، به تصویر میکشد و آنها را در یک نقطه به هم پیوند میدهد.
چرخه سامسارا و مرگ آگاهانه در سنت بودایی
ساختار فصلی فیلم، استعارهای مستقیم از «سامسارا» یا همان چرخه بیپایان تولد، مرگ و زایش دوباره در فلسفه بودیسم است. در این جهانبینی، زندگی سراسر رنج است و ریشه این رنج در میل و تعلقات انسانی ریشه دارد. راهب جوان در فصل تابستان و پاییز، اسیر همین میل و تعلق (عشق، خشم، حسادت و در نهایت جنایت) میشود.
وقتی او پس از ارتکاب قتل به معبد بازمیگردد، به استیصال مطلق رسیده است؛ نقطهای که انسانِ درمانده به پایان دادنِ زندگی خود فکر میکند. اما از منظر بودایی، خودکشیِ ناشی از فرار و ناامیدی، پاک کردن صورت مسئله است. چنین مرگی فرد را از چرخه رنج نمیرهاند، بلکه او را با کارمایی سنگینتر به این جهان بازمیگرداند.
در مقابل، ما با مرگ ارادیِ استادِ پیر در پایان فصل پاییز مواجه میشویم. او پس از آنکه دین خود را به جهان ادا میکند، چشم، گوش و دهان خود را میبندد و در قایقی خود را به آتش میکشد. این عمل در سنت شرقی، «خودکشی» به معنای غربی و ناشی از پوچی نیست؛ بلکه یک مرگ آگاهانه، رهایی از کالبد فیزیکی و تطهیری برای خروج از چرخه رنج و رسیدن به نیرواناست.
دلهره آزادی و مواجهه اگزیستانسیالیستی
اما اگر با عینک اگزیستانسیالیسمِ اندیشمندانی چون سارتر و کامو به سراغ راهب جوان برویم، لایه دیگری از فیلم شکافته میشود. راهب جوان نماد انسانی است که در این جهانِ خاموش پرتاب شده و محکوم به آزادی است. او انتخاب میکند، عشق میورزد، میکشد و حالا باید بار سنگینِ عواقب انتخابش را به دوش بکشد. دلهرهای که او پس از بازگشت به معبد تجربه میکند، همان «دلهره اگزیستانسیال» است؛ مواجهه با پوچی و بیمعناییِ جنایتی که مرتکب شده و از دست رفتنِ تمام چیزهایی که روزی برایش معنادار بودند.
او در مرز فروپاشی است و خودکشی برایش به عنوان یک واکنش طغیانگرانه در برابر این پوچی جلوه میکند. اما فیلم نسخه دیگری برای او میپیچد؛ نسخهای که ترکیبی شگفتانگیز از خرد شرقی و غربی است.
سیزیف در زمستانِ کوهستان
نقطه اوج این سنتز فلسفی در فصل «زمستان» رخ میدهد. راهب جوان که حالا از زندان برگشته و مردی میانسال است، باید با گذشتهاش روبرو شود. او به جای فرار از هستی، سنگ آسیابی را به خود میبندد، مجسمه بودا را در دست میگیرد و در میان برف و سرمای استخوانسوز، از کوهی صعبالعبور بالا میرود.
این صحنه باشکوه، تجلیِ عینی پذیرش رنج است. از یک سو، او در حال سوزاندن کارمای تاریک گذشته از طریق ریاضتِ بودایی است و از سوی دیگر، دقیقاً تداعیکننده «افسانه سیزیف» کامو است. او همچون سیزیف، بار سنگین هستی و گناهانش را به دوش میکشد و از کوه بالا میبرد. او به پوچی و رنجِ زندگی آگاه است، اما تسلیم مرگِ ناشی از استیصال نمیشود. او رنج را در آغوش میکشد و با تحمل آن، در دل همین جهانِ بیتفاوت، برای خود معنا خلق میکند.
در نهایت، فیلم «بهار، تابستان، پاییز، زمستان... و بهار» به ما میگوید که فرار از سنگینیِ هستی ممکن نیست. چه با حکمت شرقی به جهان نگاه کنیم و چه با فلسفه اگزیستانسیال، راهِ عبور از بحرانِ معنا و وسوسهی پایان دادن به زندگی، پذیرشِ مسئولیتِ اعمالمان است. باید سنگِ آسیابِ زندگیمان را به دوش بکشیم، زمستانِ درونمان را تاب بیاوریم تا شاید، دوباره بهاری در ما متولد شود.