
داستان شبلی و دزد اعدامی در مصیبت نامه عطار
بود دزدی، دزدیِ بسیار کرد
تا خلیفه ش عاقبت بردار کرد
میگذشت آنجایگه شبلی مگر
چشم افتادش بران زیر و زبر
اشک بر رویش ز کار او دوید
نعرهٔ زد پیش دار او دوید
بوسهٔ بر پای او داد و برفت
پیش او دستار بنهاد و برفت
سر این پرسید از وی سایلی
گفت بودست او بدزدی کاملی
از کمال او دزدی بسیار کرد
تا که جان را در سر این کار کرد
هرکه او در کار خود باشد تمام
جان خود در کار بازدوالسلام
گرچه دزدی جاهل و غافل بدست
لیک اندر کار خود کامل بدست
چون تمام افتاد او در کار خویش
زان نهادم پیش اودستار خویش
چون بدیدم دار چوبین جای او
بوسه زان دادم خوشی بر پای او
او بکار خویش مرد خویش بود
نه چو من نامرد درد خویش بود
او بمردی بود پشت لشگری
نه چو من آمد مخنث گوهری
جان او او را جوی ارزیده بود
نه چو من برجان خود لرزیده بود
مرد باید خواه خاص و خواه عام
کو بود در فن و کار خود تمام
ذرهٔ گر نیک نامی بایدت
در همه کاری تمامی بایدت
در تمامی گر تو کاری بد کنی
آن هم از بهر خلاص خود کنی
تحلیل شعر
در سنت عرفانی ما، گاه با صحنههایی چنان رادیکال و ساختارشکن روبهرو میشویم که وجدان اخلاقیِ متعارف و عافیتطلب را دچار شوک میکند. یکی از درخشانترین و ژرفترینِ این صحنهها، روایتی است که فریدالدین عطار نیشابوری در مصیبتنامه به تصویر میکشد: شبلی، از بزرگان اهل تصوف، در گذرگاهی به دزدی بر دار آویخته برمیخورد. در برابر این منظرهی عبرتآموز، واکنش او نه نکوهش گناه است و نه اظهار تسلی خاطر از اجرای عدالتِ حاکم، بلکه نالهای از سر حسرت سر میدهد، پیش میرود، بر پای دزد اعدامی بوسه میزند و دستار از سر برداشته و پیش پای او به خاک میاندازد.
پرسش شاهدان، پرسش همهی ماست: چرا باید زاهدی نامدار به تبهکاری جانباخته چنین احترامی بگذارد؟ پاسخ شبلی پرده از رازی اگزیستانسیال برمیدارد: «او در کار خویش تمام بود و من نامردِ دردِ خویش.» شبلی ستایشگر سرقت و جنایت نیست؛ او خیره به گوهر نایابی شده که نامش «تمامیت»، «تعین موضع» و «شجاعتِ بودن» است. دزد، راهی را برگزیده و هزینهی نهایی آن را نیز تا پای باختن جان پرداخته است؛ او از آنِ کار خویش بود، نه بازیگری معلق در میانهی میدان.
این تصویر کهن، تمثیلی دقیق از یکی از عمیقترین بحرانهای روانی، فلسفی و اجتماعی انسان در تمامی اعصار، و بهویژه در روزگار ماست: فاجعهی «ناتمام بودن»، تعلیق مداوم در برزخِ تصمیم، و زیستن در میانهبازیِ بیپایان.
از منظر اگزیستانسیالیسم، ریشهی رنج و ابتذال آدمی اغلب نه در انتخابهای اشتباه، بلکه در «فرار از انتخاب» نهفته است. ژان پل سارتر مفهوم «سوءنیت» یا ایمان بد را درست در همین نقطه صورتبندی میکند؛ وضعیتی که در آن انسان میکوشد وانمود کند هیچ اختیاری ندارد و از پذیرش بار سهمگین مسئولیتِ آزادی خویش میگریزد. کسی که تکلیفش با خودش، باورهایش و مسیر زندگیاش روشن نیست و مدام میان قطبهای متضاد دستبهعصا راه میرود، در واقع میخواهد میوهی هر دو جهان را بچیند بیآنکه هزینهی هیچکدام را بپردازد. او نه جسارت شر بودن را دارد و نه تقوای خیر بودن را؛ نه رادیکالیسم عصیان را میپذیرد و نه آرامش سرسپردگی را.
مارتین هایدگر چنین زیستی را غرق شدن در «داسمان» یا «زیست بیاصالت روزمره» مینامد؛ جایی که انسان تنها بازتابی از قضاوتها و رفتارهای عامه است و جرات نمیکند دازاینِ خویش را با امکانهای اصیل وجودیاش روبهرو سازد. طعنهی تلخ شبلی به خود که «جان او او را جوی ارزیده بود / نه چو من بر جان خود لرزیده بود»، خروش علیه همین محافظهکاریِ فرسایندهی اگزیستانسیال است.
در ساحت روانشناسی، کارل گوستاو یونگ به زیبایی نشان میدهد که هدف رشد روانی، «کمال» به معنای معصومیت اخلاقیِ انتزاعی نیست، بلکه «تمامیت» و یکپارچگی است. انسانی که همواره در موقعیت تعلیق و وسطبازی میایستد، درگیر تفرقهای درونی میان نقاب (پرسونا) و سایه (شَدو) است. او سایههای خود را پنهان میکند و در ترسی مداوم از افشا شدن، انرژِی روانیاش را مستهلک میسازد. در مقابل، کسی که تمامیت خود را به رسمیت میشناسد—حتی اگر این تمامیت به تصادم با هنجارهای پیرامون منجر شود—به ورطهی خودفریبی سقوط نمیکند. رنجِ فرد بلاتکلیف، رنجِ چندپارگی شخصیت است؛ روانی که مدام باید انرژی عظیمی را صرف نگه داشتن ظاهر در دو جبههی متضاد کند، در نهایت دچار فرسودگی، اضطراب مبهم و تهیشدگی درونی میشود.
این مسئله در بعد کلانتر، بازتابی عیان در نظریات جامعهشناسی و انسانشناسی دارد. دیوید رایزمن در توصیف «انسان دگرراهبر»، جامعهای را به تصویر میکشد که در آن آدمیان فاقد یک «ژیروسکوپ درونی» برای هدایت زندگی هستند. چنین انسانی رادارهای خود را همواره به سمت بادهای موسمیِ اجتماع میچرخاند؛ او در پی مصالحه با هر جریانی است، چرا که استخوانبندی هویتی مستقلی ندارد. وقتی این ویژگی به یک صفت جمعی بدل شود، جامعه دچار بیماری «آستانگی مزمن» میشود؛ اصطلاحی که در انسانشناسی به دورهی برزخی گذار اطلاق میشود. جامعه یا فردی که در آستانگی منجمد شده، پیوسته میان سنت و تجدد، میان ایستادگی و تسلیم، و میان تعهد اخلاقی و فرصتطلبی معلق میماند. چنین ساختاری نه توانایی آفرینش تمدنی دارد و نه جرات دگرگونی؛ بلکه نیروی حیاتیاش در تعادلهای شکننده و تباهکننده تلف میشود.
شاهبیت عطار در پایان این حکایت، نبوغآمیزترین بخش نگاه اوست:
«در تمامی گر تو کاری بد کنی / آن هم از بهر خلاص خود کنی»
این یک دعوت به شرارت نیست، بلکه بیان یک حقیقت ژرف روانشناختی است. کسی که راهی را به تمامی و تا انتهای بنبستِ آن میپیماید، سرانجام با حقیقتِ آن راه و دیوارهای ستبرش مواجه میشود. چنین انسانی مجال رستگاری و «خلاص» دارد؛ زیرا توهمی برایش باقی نمانده است. او با شکست قطعی یا هزینهی واقعی انتخابش روبهرو میشود و همین مواجههی بیپرده، امکان دگرگونی حقیقی و توبهی بنیادین وجودی را فراهم میآورد. اما آنکه در حاشیهی امن میایستد، آهسته و دزدکی زندگی میکند و در نیمهراه مردد میماند، هرگز به مرزهای نهایی تجربه نمیرسد؛ او تا ابد در توهم درستی، میانمایگی و عافیتطلبی دفن میشود.
پیام شبلی و عطار برای انسان امروز که در انبوهی از انتخابها، دودلیها و نمایشهای خاکستری سرگردان است، دعوتی گزنده به شفافیت وجودی است: انسان بودن مستلزم پرداخت بهای موضع خویش است. فضیلت شاید در این باشد که پیش از هر قضاوتی دربارهی خیر و شر، ابتدا شهامت بیرون آمدن از سایهروشنِ برزخ را داشته باشیم؛ چرا که تاریخ و روان انسان، هرگز به میانمایگانی که تمام عمر در ترس از زیستن مردد ماندند، پاداشی نخواهد داد.