چکیده
پژوهش حاضر به بررسی تطبیقی و چندبعدی آیه ۱۷۲ سوره مبارکه اعراف، موسوم به «آیه میثاق» یا «عهد الست»، می‌پردازد. این متن با اتخاذ رویکردی بین‌رشته‌ای، پیوند میان خوانش‌های سنتی (تفسیری، کلامی، فلسفی و عرفانی) و دستگاه‌های مفهومی علوم انسانی مدرن (روان‌شناسی شناختی دین، انسان‌شناسی ساختارگرا و جامعه‌شناسی معرفت) را واکاوی می‌کند. مدعای اصلی این پژوهش آن است که میثاق الست پیش از آن‌که ناظر بر یک رخداد تاریخی تقویمی در بستر زمان طبیعی باشد، بازنمایی ساختار بنیادین هستی‌شناختی انسان بر پایه «داده‌بودگی نامتقارن وجود» و «بدهکاری ازلی» به هستی است؛ مفهومی که در علم‌النفس کهن با فطرت، در روان‌شناسی نوین با طرح‌واره‌های شهودی ذهن، در انسان‌شناسی با منطق هبه و دِین، و در جامعه‌شناسی با پی‌ریزی قرارداد اجتماعی متعالی برای گریز از آنومی انطباق دارد.
۱. درآمد: مسئله‌پژوهی میثاق الست
متن آیه ۱۷۲ سوره اعراف یکی از چالش‌برانگیزترین گزاره‌های انسان‌شناختی در قرآن کریم است:{وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِن بَنِي آدَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَىٰ أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ ۖ قَالُوا بَلَىٰ ۛ شَهِدْنَا ۛ أَن تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَٰذَا غَافِلِينَ}
پرسش بنیادین پیرامون این آیه در دو سطح طرح می‌شود:
سطح هرمنوتیک سنتی:آیا این عهد در عالمی عینی با کالبدهای ذره‌ای رخ داده یا بیانی تمثیلی از تکوین هویت آدمی است؟
سطح علوم انسانی مدرن: چرا بشر در تمام بسترها حسی از «تعهد ماقبل‌تجربی» و «دِین وجودی» را تجربه می‌کند، و چگونه این شهود درونی تبدیل به ساختارهای نهادی، اخلاقی و اجتماعی شده است؟
۲. افق علوم دینی و تفسیر قرآن: تنوع رویکردها
۲_۱. جریان اهل حدیث و کلام نقلی (رئالیسم جسمانی عالم ذر)
محدثان کهن، به‌ویژه در متون روایی فریقین، با تمسک به احادیث اخراج ذریه، به واقعیت خارجی و زمانی «عالم ذر» قائل شدند. بر پایه این نظریه، تمامی افراد بشر تا روز قیامت به صورت ذراتی از پشت آدم (ع) خارج شده، دارای عقل و ادراک موقت گردیده، مورد خطاب قرار گرفته و پاسخ مثبت داده‌اند.
منبع قابل ارجاع:تفسیر القمی (علی بن ابراهیم قمی، ج۱، ص۲۴۸)؛ الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور (جلال‌الدین سیوطی، ذیل آیه ۱۷۲ اعراف).
۲.۲. جریان عقلی و بلاغی (نظریه تمثیل و زبان حال)
در مقابل، مفسران عقل‌گرا نظیر شیخ طبرسی و فخر رازی، فرضیه خروج ذره‌ای را به دلیل تناقض با اصول شناختی (تکلیف بدون یادآوری و حافظه رویدادی) رد کرده و آیه را بر «تمثیل» (زبان حال و ادله تکوین) حمل نمودند. در این دیدگاه، «اخذ ذریه» و «استشهاد»، کنایه از ساختار عقلی و ادراکی تعبیه‌شده در وجود انسان است؛ یعنی اگر تمام موجودات هوشمند به نفس خود بنگرند، زبان حال آفرینش آن‌ها گواهی می‌دهد که محتاج مدبر و پروردگارند.
منبع قابل ارجاع:مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن (فضل بن حسن طبرسی، ذیل آیه ۱۷۲ اعراف)؛ مفاتیح الغیب / التفسیر الکبیر (فخر رازی، ج۱۵، ص۴۶–۵۰).
۲.۳. افق فلسفه صدرایی: شهود حضوری و عالم ملکوت
علامه سید محمدحسین طباطبایی با اتکا به اصالت وجود و حرکت جوهری، نظریه جامعی ارائه داد که میان نفیِ زمان‌مندی تاریخی و اثبات واقعیت عینی آیه جمع می‌کند. به باور وی، انسان دارای دو نشئه است: نشئه ملکی (زمانی، تدریجی و کثرت‌یافته در دنیا) و نشئه ملکوتی (جمعی، غیرزمانی و پیشگاه حق). پاسخ «بلیٰ» نه یک لفظ زبانی، بلکه «ادراک حضوری فقرِ وجودیِ ذات به مبدأ غنی» است؛ یعنی انسان عین ربط و تعلق به خداوند است و علم حضوری معلول به علت، نیاز به وساطت مفاهیم ذهنی ندارد.
منبع قابل ارجاع:المیزان فی تفسیر القرآن (سید محمدحسین طباطبایی، ج۸، ص۳۰۶–۳۳۵).
۳. خوانش عرفانی و بازتاب آن در شعر و ادب فارسی
۳.۱. ابن‌عربی و اعیان ثابته
در دستگاه عرفان نظری محیی‌الدین ابن‌عربی، عهد الست اشاره به تحقق انسان در مرتبه علم الهی یا اعیان ثابته دارد. انسان پیش از تجسد در عالم ماده، در ساحت تقرر علمی به فیاضیت ازلی حق پاسخ گفته است. کلمه «بلیٰ» پذیرش انفعال وجودی در برابر تجلی فیض اقدس است.
منبع قابل ارجاع:فصوص الحکم(ابن‌عربی، فص آدمی و فص نوحی)؛ الفتوحات المکیة (سفر دوم، مبحث میثاق).
۳.۲. مولوی و نوای ازلی «نی»
جلال‌الدین محمد بلخی میثاق الست را به مثابه مبدأ اشتیاق و نوستالژی روح انسانی تفسیر می‌کند. تمام جست‌وجوهای آدمی در هنر، عشق و اخلاق، بازتاب خاطره مبهمی از آن نغمه ازلی است:
ما در این انبار گندم می‌زنیم / گندم جمع‌آمده گم می‌کنیم
بانگ گردش‌های چرخ است این که خلق / می‌سرایندش به تنبور و به حلق
ما همه اجزای آدم بوده‌ایم / در بهشت آن لحن‌ها بشنوده‌ایم
منبع قابل ارجاع:مثنوی معنوی(دفتر چهارم، بیت ۷۳۳ به بعد).
۳.۳. حافظ: عهد الست، نفی استحقاق و ساختار رندی
در دیوان حافظ، مفهوم «عهد الست» پیوند وثیقی با نفی نگرش معامله‌گرایانه به دین دارد. حافظ با رد استحقاق‌محوریِ زاهد، موضع بنده را نه «طلبکار پاداش» بلکه «بدهکار فیض مجانی» ترسیم می‌کند:
مقام عیش میسر نمی‌شود بی‌رنج / بلی به حکم بلا بسته‌اند عهد الست
تو بندگی چو گدایان به شرط مزد مکن / که خواجه خود روش بنده‌پروری داند
پذیرش «بلیٰ» نزد حافظ هم‌بسته با پذیرش رنج بودن و تسلیم در برابر بخشش بی‌چشم‌داشت ازل است.
۴. افق علوم شناختی و روان‌شناسی تکاملی دین (CSR)
تحقیقات چند دهه اخیر در حوزه علوم شناختی دین نشان می‌دهد که ذهن انسان به صورت پیش‌فرضی به پذیرش فاعلیت فوق‌طبیعی و تلقی جهان به مثابه موجودی معنادار متمایل است.
۴.۱. آمادگی زیستی-شناختی برای پذیرش الوهیت (Naturalness of Religion)
جاستین بارت (Justin L. Barrett) و پاسکال بویر (Pascal Boyer) تبیین می‌کنند که کودکان و انسان‌ها در جوامع گوناگون به طور طبیعی فرضیاتی درباره ناظم بودن هستی دارند. این پدیده محصول سامانه‌هایی چون:
دستگاه تشخیص فاعلیت بیش‌فعال (HADD - Hyperactive Agency Detection Device): تمایل ذهن به کشف اراده و قصد در رویدادها.
غایت‌انگاری شهودی (Promiscuous Teleology):کشف هدفمندی ذاتی در طبیعت پیش از آموزش رسمی (دبورا کلِمن).
از این دیدگاه، پاسخ «قالوا بلیٰ» انعکاس تمثیلیِ ساختار زیستی-عصبی انسان است که برای درک پیوند با یک علت غایی طراحی شده است.
۴.۲. تفکیک حافظه رویدادی از حافظه معنایی
روان‌شناسی شناختی با تمایز میان حافظه رویدادی(ثبت وقایع معین در زمان و مکان) و حافظه معنایی/طرح‌واره‌ای (چارچوب‌های تفسیر داده‌ها و دانش بنیادین درباره هستی)، شبهه کلامیِ «چرا کسی روز الست را به یاد ندارد» را حل می‌کند. میثاق الست متعلق به حافظه رویدادی نیست؛ بلکه یک طرح‌واره شناختی تثبیت‌شده (Hardwired Schema) است که پیش‌شرط فهم اخلاق و معنا تلقی می‌شود.
۴.۳. کهن‌الگوی ناخودآگاه جمعی و فرآیند تفرید (کارل گوستاو یونگ)
در روان‌شناسی تحلیلی، میثاق الست نماد پیوند Ego (من‌آگاه) با Archetype of the Self (کهن‌الگوی خودِ کلی) در ناخودآگاه جمعی است. «بلیٰ» لحظه‌ای نمادین است که طی آن جزء هوشیار انسانی ارتباط انفکاک‌ناپذیر خود با تمامیت بنیادین روان و هستی را تصدیق می‌کند.
۵. انسان‌شناسی نوین: منطق هبه و دِین وجودی
انسان‌شناسی فرهنگی، روابط میان انسان و امر قدسی را در چارچوب تبادل نمادین و تعهد مطالعه می‌کند:
۵.۱. نظریه هبه و بدهکاری بنیادین (مارسل موس)
مارسل موس (Marcel Mauss) در اثر بنیادین خود، رساله درباره هبه (The Gift)، تبیین می‌کند که هیچ هدیه‌ای خنثی نیست و هر بخششی متضمن سه الزام است: «دادن»، «گرفتن»، و «پس‌دادن/جبران کردن».
از منظر انسان‌شناسی دینی، حیات و هستی یک هبه نامتقارن (Asymmetrical Gift) از سوی پروردگار است. از آن‌جا که انسان فاقد توانایی جبران هم‌ارز هستی است، در وضعیت پدیدارشناختیِ «دِین‌مندی دائمی» مستقر می‌شود. پاسخ «بلیٰ» پذیرش قرارداد هبه و قبول این دِین وجودی است.
۵.۲. زمان بنیادین و زمان قدسی (میرچا الیاده)
میرچا الیاده (Mircea Eliade) مفهوم زمان بنیادین (Illud Tempus) را صورت‌بندی می‌کند؛ زمانی فراتاریخی که نهادها، تعهدات و هویت انسانی در آن شکل گرفته و رفتارهای مقدس بازگشتی مداوم به آن مبدأ ازلی هستند. آیه الست نمونه اعلای تثبیت «Illud Tempus» در سنت ابراهیمی است که زمان تقویمی انسان را با یک پیمان کیهانی پیوند می‌زند.
۶. جامعه‌شناسی: قرارداد اجتماعی متعالی و حفظ نوموس
تحلیل جامعه‌شناختی میثاق الست به تبیین نقش این گزاره در ساختار اجتماعی و جلوگیری از بحران‌های نظم می‌پردازد:
۶.۱. عهد الست به مثابه قرارداد اجتماعی پیشا-سیاسی
در فلسفه سیاسی مدرن (هابز، لاک، روسو)، قرارداد اجتماعی توافقی افقی میان شهروندان برای گذار از هرج‌ومرجِ وضعیت طبیعی است. در جامعه‌شناسی دین، عهد الست یک قرارداد اجتماعی عمودی و متعالی است. در این ساختار، پیش از آن‌که انسان با دولت یا جامعه وارد قرارداد شود، تعهدی بنیادین با عدالت، حقیقت و الوهیت امضا کرده است. این امر مانع از تبدیل شدن قراردادهای عرفی به ابزار توجیه ظلم اکثریت یا حاکمیت مطلق زمینی می‌شود.
۶.۲. دورکیم: درون‌فکنی الزام‌های اخلاقی و وجدان جمعی
امیل دورکیم (Émile Durkheim) در صور بنیانی حیات دینی نشان می‌دهد که امر قدسی، صورت متبلور اقتدار کل جامعه بر فرد است. اقرار الست («شهدنا»)، روایت نمادین از فرآیند درون‌فکنی الزام (Internalization of Moral Imperative) است؛ مرحله‌ای که اخلاق از اجبار بیرونی به وجدان درونی بدل می‌شود تا رفتار انسان در خلوت نیز همساز با ارزش‌های بنیادین باقی بماند.
۶.۳. پیتر برگر: سایبان مقدس و بازداری از آنومی
پیتر برگر (Peter L. Berger) در کتاب سایبان مقدس(The Sacred Canopy) استدلال می‌کند که انسان‌ها نیازمند نظامی نمادین هستند تا جامعه را در برابر پرتگاه بی‌معنایی و آشفتگی ساختاری (آنومی) محافظت کنند. عهد الست یک «سپهر نمادین فراگیر» می‌سازد که به موجب آن، نهادهای اجتماعی و مسئولیت فردی در چارچوب یک واقعیت کیهانی تثبیت می‌شوند و مشروعیت می‌یابند.
۷. سنتز فلسفی: انسان بدهکار در برابر سوژه مدرن طلبکار
تحلیل جامع فوق ما را به یک نقطه تقاطع تعیین‌کننده هدایت می‌کند: تغییر پارادایم جایگاه وجودی انسان.
تحلیل هایدگری از بدهکاری (Schuld):
مارتین هایدگر در کتاب هستی و زمان، دازاین (انسان) را ذاتاً واجد مفهوم Schuld (به معنای توأمان تقصیر و دِین) می‌داند. انسان بنیادِ خود نیست؛ او هستی خود را انتخاب نکرده، بلکه هستی به او واگذار شده است. بنابراین فاعلیت اخلاقی انسان، نوعی «پاسخ‌گویی به ندا» است، نه تأسیس خودمختارانه واقعیت.
پدیدارشناسی هبه (ژان-لوک ماریون):
ماریون با تکیه بر مفهوم «داده‌بودگی» (Gegebenheit / Givenness)، نشان می‌دهد که هرگونه تلاشی برای تلقی سوژه به عنوان مالکِ پیشینی خود ناممکن است. انسان دریافت‌کننده ناب است؛ هستی پیشاپیش هدیه شده و پاسخ «بلیٰ»، لحظه بازشناسی این داده‌بودگی محض است.
۸. نتیجه‌گیری
بازخوانی بین‌رشته‌ای «عهد الست» آشکار می‌سازد که این گزاره پیوندی استوار میان حکمت باستان و کشفیات علوم انسانی مدرن برقرار می‌کند. در این چشم‌انداز:
1. در کلام و فلسفه اسلامی: عهد الست نه خروج کالبدهای خرد، بلکه شهود حضوری نیاز وجودی به مبدأ است.
2. در ادبیات و عرفان: اعلامیه نفی معامله‌گری و اقرار به هبه رایگان ازل است.
3. در علوم شناختی: تبلور ساختارهای شهودی پیش‌فرض ذهن برای ادراک فاعلیت و جهت‌مندی است.
4. در انسان‌شناسی و جامعه‌شناسی: صورت‌بندی بدهکاری بنیادین انسان برای تحکیم هنجارها، تعهد اخلاقی و استقرار قرارداد اجتماعی متعالی به منظور مهار آشفتگی زیست‌بوم جمعی است.
بدین‌سان، پاسخ «قالوا بلیٰ» نه یک رخداد منقضی‌شده در تاریخ، بلکه فرآیند بازشناسی مستمر وضعیت بنیادین انسان است: موجودی که تمامیتِ هستی‌اش هدیه‌ای رایگان و نامتقارن بوده و شأن وجودی، اخلاقی و مدنی او نه در طلبکاری از کائنات، بلکه در «پاسخ‌گویی مسئولانه به موهبت حیات» رقم می‌خورد.
