
تأملی بر مقاله «بیتفاوتها»ی آنتونیو گرامشی
گاهی تصور میکنیم اگر درباره مسائل عمومی نظر ندهیم، درگیر هیچ نزاعی نشدهایم. سکوت میکنیم، کنار میایستیم و با خود میگوییم: «این موضوع به من مربوط نیست.» اما آیا واقعاً میتوان بیرون از جامعه ایستاد و از پیامدهای آنچه در آن رخ میدهد، مصون ماند؟
آنتونیو گرامشی، متفکر ایتالیایی، در مقاله مشهور «بیتفاوتها» به همین پرسش پاسخ میدهد. او جملهای تکاندهنده را در آغاز نوشتهاش میآورد: «من از بیتفاوتها بیزارم.»
در نگاه اول، این جمله تند و حتی افراطی به نظر میرسد، اما با خواندن متن روشن میشود که منظور گرامشی نفرت از افراد نیست؛ بلکه اعتراض به نوعی نگرش است؛ نگرشی که انسان را از پذیرش مسئولیت اجتماعی خود دور میکند.
بیتفاوتی؛ انتخابی که انتخاب به نظر نمیرسد
گرامشی معتقد است بسیاری از ما تصور میکنیم بیطرف ماندهایم، در حالی که بیطرفی همیشه به معنای بیاثر بودن نیست. گاهی سکوت، خود نوعی کنش است. وقتی انسان از مشارکت در سرنوشت جامعه کنار میکشد، فضای تصمیمگیری را به دیگران واگذار میکند.
این نکته فقط درباره سیاست نیست. در محیط کار، خانواده، دانشگاه یا حتی یک جمع دوستانه نیز اگر همه منتظر باشند دیگری مسئولیت را بر عهده بگیرد، در نهایت همان کسی مسیر را تعیین میکند که حاضر شده تصمیم بگیرد.
تاریخ فقط با تصمیمها ساخته نمیشود
یکی از مهمترین ایدههای گرامشی این است که تاریخ تنها محصول اقدام کسانی نیست که دست به عمل میزنند؛ بلکه نتیجه سکوت کسانی هم هست که میتوانستند نقشی داشته باشند اما ترجیح دادند کنار بمانند.
به همین دلیل او معتقد است پس از هر رخداد مهم، نباید فقط از کسانی که تصمیم گرفتهاند پرسید چرا چنین کردند؛ بلکه باید از کسانی هم پرسید چرا هیچ مسئولیتی نپذیرفتند.
مسئولیت، بهای زندگی اجتماعی
انسان در خلأ زندگی نمیکند. هر جامعهای بر پایه مجموعهای از تصمیمها، مشارکتها و حتی سکوتها شکل میگیرد. گرامشی میخواهد یادآوری کند که شهروند بودن فقط برخورداری از حقوق نیست؛ بلکه پذیرش سهمی از مسئولیت نیز هست.
البته این مسئولیت به معنای حضور دائمی در همه مناقشات نیست. هیچکس نمیتواند درباره همه چیز فعال باشد. اما فاصله زیادی وجود دارد میان انتخاب آگاهانه برای سکوت در یک موضوع خاص و تبدیل کردن بیتفاوتی به شیوه همیشگی زندگی.
چرا این متن هنوز خواندنی است؟
بیش از یک قرن از نگارش این مقاله گذشته، اما پرسش آن همچنان تازه است: آیا میتوان از جامعه انتظار بهبود داشت، در حالی که خود را کاملاً کنار کشیدهایم؟
شاید ارزش واقعی نوشته گرامشی در همین باشد که ما را وادار میکند پیش از سرزنش دیگران، سهم خود را نیز در وضعیت موجود بررسی کنیم؛ نه از سر احساس گناه، بلکه برای یادآوری اینکه جامعه، حاصل حضور یا غیبت تکتک ماست.
سخن پایانی
شاید بتوان پیام اصلی گرامشی را اینگونه خلاصه کرد:
بیتفاوتی، همیشه نبودِ انتخاب نیست؛ گاهی خودِ انتخاب است. و هر انتخابی، خواه با عمل و خواه با سکوت، در ساختن آینده سهمی دارد.