
نگاهی به تاریخچه جدایی دین از سیاست
مدعیان تز جدایی دین از سیاست مطالب و شواهدی را نیز برای اثبات صحت مدعای خود بههمراه میآورند، مثلاً میگویند: امروزه بر همه کس روشن است که سیاست به معنای عام خود زیربخشهای فراوانی دارد که شاخههای علمی متفاوتی پیرامون آنها به وجود آمده است و هر فعل و انفعال اجتماعی به عوامل زیادی بستگی پیدا میکند که میبایست قبلاً تا حد امکان مورد مطالعه، دقت و محاسبه قرار گرفته باشد و چنین اضافه میکنند که اصولاً بعد از رنسانس علمی اروپا، تغییرات وسیعی در سیاست و اداره جامعه به وجود آمد و این مطلب با انقلاب صنعتی شدت بیشتری گرفت و متفکرین و دانشمندان زیادی در این محدوده مشغول به تحقیق و تفکر شدند و حاصل آن زحمات طاقت فرسا را در قالب قوانین علمی به جهت اداره جامعه عرضه داشتند که امروزه نه تنها کشورهای اروپایی و آمریکایی از آن بهرهمند شده و روابط اجتماعی خود را بر اساس آن فرمولها سامان دادهاند بلکه این مطلب به سایر کشورها و حتی کشورهای اسلامی نیز سرایت کرده است و عمدتاً تشکیلات سیاسی و اجتماعی همه کشورها مبتنی بر این قوانین و فرمولها بوده و نه تنها سازمان سیاسی بلکه سازمان اقتصادی و حتی فرهنگی آنها نیز بر این اساس میباشد.
با رشد و سهولتی که در امر ارتباطات به وجود آمده، آثار هر گونه تغییر و تحول و کشف قوانین جدید و غیره، در همه جا منتشر شده است و چنانچه مطلبی واقعی و علمی و منطقی باشد مورد استفاده همگان قرار میگیرد تا اینکه فرمولهای کاملتر و شاملتری پیدا شود و زندگی را بتوان بر اساس آن بهتر کرد. بر همهکس واضح است که تغییرات این فرمولها و قوانین همراه با رشد اطلاعات انسان دائمی است و بشر معتقد نیست که در هیچ یک از رشتههای علمی، آخرین و کاملترین سخنها گفته شده و جاده رشد و ترقی به آخر رسیده است؛ سپس چنین میآورند: تغییرات جوامع و شرایط اجتماعی زمینههای جدیدی را در امر تحقیقات و دانستنیها میگشاید. همانگونه که در دوران قبل از انقلاب صنعتی اکثریت مردم یک جامعه در روستا و مناطق کشاورزی میزیستند و این امر مناسبتهای مخصوص بهخود داشت. با انقلاب صنعتی نسبت جمعیت شهرنشین افزایش چشمگیری پیدا کرد و مراکز تجمع جمعیت و شهرهای بزرگی پدیدار گردید که مسائل و مشکلاتی را با خود به همراه داشته و تحقیقات جدیدی را در امر مدیریت، تشکیلات و روابط سیاسی به وجود آورد زیرا در این چنین اجتماعات بزرگی همه کارها به سمت اجتماعی و تشکیلاتیشدن پیش میرفت و نقش عناصر و عوامل متعدد و بیشماری در پدید آمدن یک واقعه و یا حتی یک تولید اجتماعی بارز شد، بنابراین برای جلوگیری از نوسانات نامناسب اجتماعی که گاه از یک یا چند عامل کوچک شروع میگشت و به علت وسعت جامعه و ارتباطات به معضلی تبدیل میشد، تحقیقاتی خاص آغاز گردید و بر آن اساس علومی شکل گرفت که تشکیلات فعلی جوامع مبتنی بر آن میباشد و بدیهی است که به مرور با تغییرات شرایط و پیدایش حوادث تاریخی و تحولات اجتماعی جدید، نه تنها این علوم تکمیل شده و بالتبع در روابط اجتماعی منشأ اثر خواهد شد بلکه رشتههای علمی جدیدی نیز پدیدار میشود تا پاسخگوی نیازهای زمان قرارگیرد و نتیجه میگیرند که: حال با توجه به این توضیحات چگونه میتوان مذهب را مرتبط با این امور دانست؟ آیا بین یک امر ثابت و امور متغیر میتواند ارتباط بر قرار باشد؟ برای ارتباط این امور یا باید آن امور هم ثابت و ساکن شوند که جامعه از رشد و تعالی باز ایستد و یا باید این امر هم هماهنگ با آن امور تغییر کند، یعنی دین عوض شود که بطلان هر دو (تغییر دین و ثبات جامعه) واضح است. لذا میبایست آنها را از هم جدا کنیم و برای هر کدام حوزه خاصی در نظر بگیریم تا در عین اینکه امور اجتماعی در حال بالندگی و تغییر مداوم است دین بتواند ثبات خود را حفظ کند.
بهطور خلاصه مدعیان تز جدایی دین از سیاست معتقدند که: چون دین خداوند ثابت و شرایط و امور اجتماعی متغیر است، پس به هیچ وجه این دو نمیتوانند با حفظ خصوصیت خود با یکدیگر ارتباط داشته باشند و به ناچار باید گفت که دین تنها در امورفردی، آنهم عمدتاً اخلاقی و قلبی برنامه دارد و موضوعات اجتماعی و سایر امور فردی را بایستی به دست علم و اندیشه بشری سپرد تا متناسب با شرایط زمانی و مکانی برای آن چارهای بیابد. در پاسخ باید گفت که اولاً، سخن فوق و محصور نمودن دستورات دین در امور اخلاقی و قلبی فرد، تنها در صورتی ممکن است که هر گونه رابطه و "تأثیر و تأثر" مابین امور فردی با شرایط اجتماعی و محیط زندگی افراد را منکر شویم؛ در غیر این صورت اگر معتقد باشیم که نفی ارتباط امور فردی و اجتماعی غیر ممکن و محال است، باید قبول کنیم که اخلاقیات و روابط قلبی نیز متأثر از برنامهها و شرایط محیطی و اجتماعی خواهند بود و در صورتی که نظام اجتماعی و سیاسی بر مبنایی معارض با قوانین وحی شکل گرفته باشد، اخلاقیات و رفتارهای فردی نیز بالطبع کم یا بیش به سمت مادی گرایی جهت خواهند گرفت. به عبارت دیگر با توجه به ارتباط روابط اجتماعی و امور فردی نمیتوان پذیرفت چنانکه مسائل اجتماعی افراد، بر مبنایی به غیر از وحی تنظیم شده باشد، بتوان امور فردی واخلاقی را کاملاً منطبق بر وحی شکل داد و باید گفت که اگر چهبه دلیل وجود داشتن قدرت اختیار در انسانها تأثیرات شرایط اجتماعی، مطلقاً موجب سلب اختیار نخواهد شد اما بدیهی است در مقیاس وسیعی میتوانند زمینه رشد ایمان را از بین برده و حیطه بندگی خداوند را در عباد ضیق نمایند. بنابراین ملاحظه میشود که ادعای طرفداران تز جدایی دین از سیاست که میگویند میتوان با محدودکردن حیطه دستورات الهی تا محدوده امور فردی، "دین" را حفظ نمود به سادگی عملی نبوده وشرایط اجتماعی میتواند کم یا بیش بر رفتارهای فردی تأثیر گذاشته و جهت آنها را تغییردهند.
ثانیاً، اگر ریشه استدلال مدعیان "جدایی دین از سیاست" این است که خصلت ثبوت در قوانین وحی با ویژگی متغیر روابط وشرایط اجتماعی، ناهماهنگ و ناسازگار است، بر این مبنا اجرای قوانین وحی حتی در امور فردی نیز محال و غیر ممکن است چرا که اخلاقیات، حالات قلبی و روحی در رفتار فرد نیز دارای تغییر و تحول بوده و در مراحل مختلفی رشد وتکامل مییابد و اینطور نیست که از ثبات مطلق و حالت سکون برخوردار باشد. برای مثال دستیابی به یک خُلق نیکو و اخلاق حسنه در طی زمان و به تدریج حاصل شده و در طی ایام، متکامل و متعالی میگردد نه اینکه دفعتاً به وجود آید و همیشه نیز به یک حالت بماند. امّا اگر استدلال این است که بهطور کلی ثبات با تغییر وحرکت جمع نشده و نمیتوان هیچگونه رابطهای مابین امور ثابت و امور متغیر قائل شد، گذشته از اینکه این سخن، اصل لزوم قوانین وحی را نفی میکند، بر این مبنا هر گونه قانون علمی وتجربی بشری نیز بواسطه شرایط متغیر اجتماعی و طبیعی غیر کارآ و بیفایده خواهد افتاد، چرا که حداقل ادعای قوانین علمی و تجربی این است که میتوانند در مقاطع زمانی مختلف و در شرایط متفاوتی کارآیی داشته باشند. مثلاً یک شیمیدان ادعا میکند که قانون ترکیب کلر و سدیم برای ایجاد نمک طعام، در شرایط متعارف و در مکانها و زمانهای مختلفی صادق است ویا یک اقتصاددان معتقد است که تئوریهای اقتصادی وی در مقاطع زمانی خاصی علیرغم تغییر شرایط و عوامل مختلف کارآیی دارد.
به عبارت دیگر، متفکرین بشری نیز ادعا دارند که تئوریها وقوانین آنان کلی و شامل بر مصادیق مختلفی است و حداقل در یک مقطع زمانی قابلیت تحقق دارد و هیچگاه نمیگویند که ما قوانین اشیاء و موضوعات عینی ساکن و ثابت را بیان میداریم بلکه کشف روابط حاکم بر پدیدههای متغیری را ادعا مینمایند که علیرغم تغییراتشان، از شمول قوانین علمی خارج نمیگردد، لذا اگر هرگونه رابطهای میان امور ثابت و امور متغیر نفی شود و به بهانه متغیر بودن شرایط اجتماعی، حوزه سیاست و روابط جمعی از تکفل وحی و دستورات ثابت الهی بیرون انگاشته شود، باید گفت قوانین علمی و تجربی بشری نیز نمیتواند عهدهدار چنین نقشی باشد زیرا غرض انسانها از کسب علم و تجربه آن است که به نحوی روابط حاکم بر مقاطع و دورانهای مختلف زمانی وتاریخی را بررسی کنند و علل حاکم و ثابت پدیدههای متغیر را بیان دارند. بدینترتیب مدعیان تز جدایی دین از سیاست مجبورند وجود هرگونه قانونی را اعم از طبیعی، اجتماعی، تاریخی و... نفی کنند و هرگونه رابطه علت و معلولی را در اشیاء، موضوعات و پدیدههای متغیر و متحول منکر شوند.
در حالی که نفی قوانین حاکم بر تغییرات، در واقع، نفی جهت و خصوصیت خاص تغییرات است و نفی جهت در تغییرات، ابتدائاً نشان دهنده تشتت و عدم انسجام در پدیدهها و نهایتاً نافی نفس حرکت و تغییر میباشد. برای مثال اگر قرار باشد که هیچگونه قانونی در تغییر آب به بخار وجود نداشته باشد به این معنا است که میتوان در شرایط متعارف با جوشاندن آب، آن را تبدیل به سنگ، میوه و یا هر چیز دیگری نمود؛ یعنی نسبت تغییر به جمیع جهات برای یک کیفیت مساوی شده که معنایش نفی تغییر و حرکت است. همچنین اگر بپذیریم که از امور ثابت راهی به امور متغایر و متغیر نیست و این دو ارتباطی حقیقی با یکدیگر ندارند، هرگونه شناخت، تجربه، مهارت، تخصص و مفاهمه نیز محال میگردد زیرا همه آنها در صورتی محقق میگردند که حقیقتاً موضوعات و پدیدهها علیرغم وجوه مختلف و متغیرشان از وجوه مشترک حقیقی در زمانها و مکانهای مختلف برخوردار باشند. مثال دیگر، مقایسه دورههای مختلف زندگی انسان است؛ مثلا تا بین کودک دیروز و جوان امروز وجه مشترکی نباشد نمیتوان آن دو را دو مرحله ازعمر یک نفر دانست. اگر نان و آب در مکان "الف" با نان و آب در مکان "ب" حقیقتاً از وجوه مشترکی برخوردار نباشند نمیتوان گفت که نان و آب از غذاهای اصلی همه انسانها در مکانهای مختلف بهشمار میرود.
اگر انسانها از مفاهیم مشترکی برخوردار نبودند، صرف تکیه بر اختلاف ارتکازات و ادراکات انسانها هیچگونه مفاهمهای را محقق نمیساخت و اصولاً استفاده از تجارب دیگران در زمانهای گذشته بیمعنا میشد. از آنجا که بر این مبنا اشیاء و موضوعات در زمانهای مختلف هیچ وجه ثابت و یا مشترکی ندارند هیچ تجربهای بهدرد زمانهای دیگر نخواهد خورد. همچنین کسب زبردستی و مهارت نیز ناممکن و محال خواهد شد چرا که این کار طی گذشت زمان و در اثر تکرارهای همسان صورت میپذیرد و بنا به این فرض، نباید هیچ وجه مشترک و ارتباطی مابین مراحل مختلف یک موضوع متغیر یافت شود و مقاطع بریده از یکدیگر نیز هیچگونه جهت رشد و تکاملی را در امر خاصی نشان نخواهد داد.
امیرمحمد شریفی | کارشناسی علوم باغبانی