ویرگول
ورودثبت نام
بسیج دانشجویی پردیس ابوریحان دانشگاه تهران
بسیج دانشجویی پردیس ابوریحان دانشگاه تهران
بسیج دانشجویی پردیس ابوریحان دانشگاه تهران
بسیج دانشجویی پردیس ابوریحان دانشگاه تهران
خواندن ۸ دقیقه·۵ سال پیش

سکولاریزم؛ نظریه جدایی‌ها(قسمت سوم)

نگاهی به تاریخچه جدایی دین از سیاست

مدعیان تز جدایی دین از سیاست مطالب و شواهدی را نیز برای اثبات صحت مدعای خود به‏همراه می‏آورند، مثلاً می‏گویند: امروزه بر همه کس روشن است که سیاست به معنای عام خود زیربخش‌های فراوانی دارد که شاخه‏های علمی متفاوتی پیرامون آن‌ها به وجود آمده است و هر فعل و انفعال اجتماعی به عوامل زیادی بستگی پیدا می‏کند که می‏بایست قبلاً تا حد امکان مورد مطالعه، دقت و محاسبه قرار گرفته باشد و چنین اضافه می‏کنند که اصولاً بعد از رنسانس علمی اروپا، تغییرات وسیعی در سیاست و اداره جامعه به وجود آمد و این مطلب با انقلاب صنعتی شدت بیشتری گرفت و متفکرین و دانشمندان زیادی در این محدوده مشغول به تحقیق و تفکر شدند و حاصل آن زحمات طاقت‏ فرسا را در قالب قوانین علمی به جهت اداره جامعه عرضه داشتند که امروزه نه تنها کشورهای اروپایی و آمریکایی از آن بهره‏مند شده و روابط اجتماعی خود را بر اساس آن فرمول‌ها سامان داده‏اند بلکه این مطلب به سایر کشورها و حتی کشورهای اسلامی نیز سرایت کرده است و عمدتاً تشکیلات سیاسی و اجتماعی همه کشورها مبتنی بر این قوانین و فرمول‌ها بوده و نه تنها سازمان سیاسی بلکه سازمان اقتصادی و حتی فرهنگی آن‌ها نیز بر این اساس می‏باشد.

با رشد و سهولتی که در امر ارتباطات به وجود آمده، آثار هر گونه تغییر و تحول و کشف قوانین جدید و غیره، در همه جا منتشر شده است و چنانچه مطلبی واقعی و علمی و منطقی باشد مورد استفاده همگان قرار می‏گیرد تا اینکه فرمول‌های کامل‏تر و شامل‏تری پیدا شود و زندگی را بتوان بر اساس آن بهتر کرد. بر همه‏کس واضح است که تغییرات این فرمول‌ها و قوانین همراه با رشد اطلاعات انسان دائمی است و بشر معتقد نیست که در هیچ یک از رشته‏های علمی، آخرین و کامل‏ترین سخن‌ها گفته شده و جاده رشد و ترقی به آخر رسیده است؛ سپس چنین می‏آورند: تغییرات جوامع و شرایط اجتماعی زمینه‏های جدیدی را در امر تحقیقات و دانستنی‌ها می‏گشاید. همان‏گونه که در دوران قبل از انقلاب صنعتی اکثریت مردم یک جامعه در روستا و مناطق کشاورزی می‏زیستند و این امر مناسبت‌های مخصوص به‏خود داشت. با انقلاب صنعتی نسبت جمعیت شهرنشین افزایش چشم‏گیری پیدا کرد و مراکز تجمع جمعیت و شهرهای بزرگی پدیدار گردید که مسائل و مشکلاتی را با خود به همراه داشته و تحقیقات جدیدی را در امر مدیریت، تشکیلات و روابط سیاسی به وجود آورد زیرا در این چنین اجتماعات بزرگی همه کارها به سمت اجتماعی و تشکیلاتی‏شدن پیش می‏رفت و نقش عناصر و عوامل متعدد و بی‏شماری در پدید آمدن یک واقعه و یا حتی یک تولید اجتماعی بارز شد، بنابراین برای جلوگیری از نوسانات نامناسب اجتماعی که گاه از یک یا چند عامل کوچک شروع می‏گشت و به علت وسعت جامعه و ارتباطات به معضلی تبدیل می‏شد، تحقیقاتی خاص آغاز گردید و بر آن اساس علومی شکل گرفت که تشکیلات فعلی جوامع مبتنی بر آن می‏باشد و بدیهی است که به مرور با تغییرات شرایط و پیدایش حوادث تاریخی و تحولات اجتماعی جدید، نه تنها این علوم تکمیل شده و بالتبع در روابط اجتماعی منشأ اثر خواهد شد بلکه رشته‏های علمی جدیدی نیز پدیدار می‏شود تا پاسخگوی نیازهای زمان قرارگیرد و نتیجه می‏گیرند که: حال با توجه به این توضیحات چگونه می‏توان مذهب را مرتبط با این امور دانست؟ آیا بین یک امر ثابت و امور متغیر می‏تواند ارتباط بر قرار باشد؟ برای ارتباط این امور یا باید آن امور هم ثابت و ساکن شوند که جامعه از رشد و تعالی باز ایستد و یا باید این امر هم هماهنگ با آن امور تغییر کند، یعنی دین عوض شود که بطلان هر دو (تغییر دین و ثبات جامعه) واضح است. لذا می‏بایست آنها را از هم جدا کنیم و برای هر کدام حوزه خاصی در نظر بگیریم تا در عین اینکه امور اجتماعی در حال بالندگی و تغییر مداوم است دین بتواند ثبات خود را حفظ کند.

به‏طور خلاصه مدعیان تز جدایی دین از سیاست معتقدند که: چون دین خداوند ثابت و شرایط و امور اجتماعی متغیر است، پس به هیچ وجه این دو نمی‏توانند با حفظ خصوصیت خود با یکدیگر ارتباط داشته باشند و به ناچار باید گفت که دین تنها در امورفردی، آن‏هم عمدتاً اخلاقی و قلبی برنامه دارد و موضوعات اجتماعی و سایر امور فردی را بایستی به‏ دست علم و اندیشه بشری سپرد تا متناسب با شرایط زمانی و مکانی برای آن چاره‏ای بیابد. در پاسخ باید گفت که اولاً، سخن فوق و محصور نمودن دستورات دین در امور اخلاقی و قلبی فرد، تنها در صورتی ممکن است که هر گونه رابطه و "تأثیر و تأثر" مابین امور فردی با شرایط اجتماعی و محیط زندگی افراد را منکر شویم؛ در غیر این صورت اگر معتقد باشیم که نفی ارتباط امور فردی و اجتماعی غیر ممکن و محال است، باید قبول کنیم که اخلاقیات و روابط قلبی نیز متأثر از برنامه‏ها و شرایط محیطی و اجتماعی خواهند بود و در صورتی که نظام اجتماعی و سیاسی بر مبنایی معارض با قوانین وحی شکل گرفته باشد، اخلاقیات و رفتارهای فردی نیز بالطبع کم یا بیش به سمت مادی گرایی جهت خواهند گرفت. به عبارت دیگر با توجه به ارتباط روابط اجتماعی و امور فردی نمی‏توان پذیرفت چنانکه مسائل اجتماعی افراد، بر مبنایی‏ به غیر از وحی تنظیم شده باشد، بتوان امور فردی واخلاقی را کاملاً منطبق بر وحی شکل داد و باید گفت که اگر چه‏به دلیل وجود داشتن قدرت اختیار در انسان‌ها تأثیرات شرایط اجتماعی، مطلقاً موجب سلب اختیار نخواهد شد اما بدیهی است در مقیاس وسیعی می‏توانند زمینه رشد ایمان را از بین برده و حیطه بندگی خداوند را در عباد ضیق نمایند. بنابراین ملاحظه می‏شود که ادعای طرفداران تز جدایی دین از سیاست که می‏گویند می‏توان با محدودکردن حیطه دستورات الهی تا محدوده امور فردی، "دین" را حفظ نمود به سادگی عملی نبوده وشرایط اجتماعی می‏تواند کم یا بیش بر رفتارهای فردی تأثیر گذاشته و جهت آن‌ها را تغییردهند.
ثانیاً، اگر ریشه استدلال مدعیان "جدایی دین از سیاست" این است که خصلت ثبوت در قوانین وحی با ویژگی متغیر روابط وشرایط اجتماعی، ناهماهنگ و ناسازگار است، بر این مبنا اجرای قوانین وحی حتی در امور فردی نیز محال و غیر ممکن است چرا که اخلاقیات، حالات قلبی و روحی در رفتار فرد نیز دارای تغییر و تحول بوده و در مراحل مختلفی رشد وتکامل می‏یابد و این‏طور نیست که از ثبات مطلق و حالت سکون برخوردار باشد. برای مثال دستیابی به یک خُلق نیکو و اخلاق حسنه در طی زمان و به تدریج حاصل شده و در طی ایام، متکامل و متعالی می‏گردد نه اینکه دفعتاً به وجود آید و همیشه نیز به یک حالت‏ بماند. امّا اگر استدلال این است که به‏طور کلی ثبات با تغییر وحرکت جمع نشده و نمی‏توان هیچ‏گونه رابطه‏ای مابین امور ثابت و امور متغیر قائل شد، گذشته از اینکه این سخن، اصل لزوم قوانین وحی را نفی می‏کند، بر این مبنا هر گونه قانون علمی وتجربی بشری نیز بواسطه شرایط متغیر اجتماعی و طبیعی غیر کارآ و بی‏فایده خواهد افتاد، چرا که حداقل ادعای قوانین علمی و تجربی این است که می‏توانند در مقاطع زمانی مختلف و در شرایط متفاوتی کارآیی داشته باشند. مثلاً یک شیمیدان ادعا می‏کند که قانون ترکیب کلر و سدیم برای ایجاد نمک طعام، در شرایط متعارف و در مکان‌ها و زمان‌های مختلفی صادق است ویا یک اقتصاددان معتقد است که تئوری‌های اقتصادی وی در مقاطع زمانی خاصی علی‏رغم تغییر شرایط و عوامل مختلف کارآیی دارد.
به عبارت دیگر، متفکرین بشری نیز ادعا دارند که تئوری‌ها وقوانین آنان کلی و شامل بر مصادیق مختلفی است و حداقل در یک مقطع زمانی قابلیت تحقق دارد و هیچ‏گاه نمی‏گویند که ما قوانین اشیاء و موضوعات عینی ساکن و ثابت را بیان می‏داریم بلکه کشف روابط حاکم بر پدیده‏های متغیری را ادعا می‏نمایند که علی‏رغم تغییراتشان، از شمول قوانین علمی خارج نمی‏گردد، لذا اگر هرگونه رابطه‏ای میان امور ثابت و امور متغیر نفی شود و به بهانه متغیر بودن شرایط اجتماعی، حوزه سیاست و روابط جمعی از تکفل وحی و دستورات ثابت الهی بیرون انگاشته شود، باید گفت قوانین علمی و تجربی بشری نیز نمی‏تواند عهده‏دار چنین نقشی باشد زیرا غرض انسانها از کسب علم و تجربه آن است که به نحوی روابط حاکم بر مقاطع و دورانهای مختلف زمانی وتاریخی را بررسی کنند و علل حاکم و ثابت پدیده‏های متغیر را بیان دارند. بدین‏ترتیب مدعیان تز جدایی دین از سیاست مجبورند وجود هرگونه قانونی را اعم از طبیعی، اجتماعی، تاریخی و... نفی کنند و هرگونه رابطه علت و معلولی را در اشیاء، موضوعات و پدیده‏های متغیر و متحول منکر شوند.
در حالی که نفی قوانین حاکم بر تغییرات، در واقع، نفی جهت و خصوصیت خاص تغییرات است و نفی جهت در تغییرات، ابتدائاً نشان دهنده تشتت و عدم انسجام در پدیده‏ها و نهایتاً نافی نفس حرکت و تغییر می‏باشد. برای مثال اگر قرار باشد که هیچ‏گونه قانونی در تغییر آب به بخار وجود نداشته باشد به این معنا است که می‏توان در شرایط متعارف با جوشاندن آب، آن ‏را تبدیل به سنگ، میوه و یا هر چیز دیگری نمود؛ یعنی نسبت تغییر به جمیع جهات برای یک کیفیت مساوی شده که معنایش نفی تغییر و حرکت است. همچنین اگر بپذیریم که از امور ثابت راهی به امور متغایر و متغیر نیست و این دو ارتباطی حقیقی با یکدیگر ندارند، هرگونه شناخت، تجربه، مهارت، تخصص و مفاهمه نیز محال می‏گردد زیرا همه آنها در صورتی محقق می‏گردند که حقیقتاً موضوعات و پدیده‏ها علی‏رغم وجوه مختلف و متغیرشان از وجوه مشترک حقیقی در زمان‌ها و مکان‌های مختلف برخوردار باشند. مثال دیگر، مقایسه دوره‌های مختلف زندگی انسان است؛ مثلا تا بین کودک دیروز و جوان امروز وجه مشترکی نباشد نمی‏توان آن دو را دو مرحله ازعمر یک نفر دانست. اگر نان و آب در مکان "الف" با نان و آب در مکان "ب" حقیقتاً از وجوه مشترکی برخوردار نباشند نمی‏توان گفت که نان و آب از غذاهای اصلی همه انسان‌ها در مکان‌های مختلف به‏شمار می‏رود.

اگر انسان‌ها از مفاهیم مشترکی برخوردار نبودند، صرف تکیه بر اختلاف ارتکازات و ادراکات انسان‌ها هیچ‏گونه مفاهمه‏ای را محقق نمی‏ساخت و اصولاً استفاده از تجارب دیگران در زمان‌های گذشته بی‏معنا می‏شد. از آنجا که بر این مبنا اشیاء و موضوعات در زمان‌های مختلف هیچ وجه ثابت و یا مشترکی ندارند هیچ تجربه‏ای به‏درد زمان‌های دیگر نخواهد خورد. همچنین کسب زبردستی و مهارت نیز ناممکن و محال خواهد شد چرا که این کار طی گذشت زمان و در اثر تکرارهای همسان صورت می‏پذیرد و بنا به این فرض، نباید هیچ وجه مشترک و ارتباطی مابین مراحل مختلف یک موضوع متغیر یافت شود و مقاطع بریده از یکدیگر نیز هیچ‏گونه جهت رشد و تکاملی را در امر خاصی نشان نخواهد داد.

امیرمحمد شریفی | کارشناسی علوم باغبانی

۱
۰
بسیج دانشجویی پردیس ابوریحان دانشگاه تهران
بسیج دانشجویی پردیس ابوریحان دانشگاه تهران
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید