
نگاهي به تاريخچه جدايي دين از سياست
سکولاریزم یا نظریه جدایی دین از سیاست از نظریات معروف ما بین دو گروه مشترک میباشد، گروهی که میخواهند بدینوسیله از نفوذ و دخالت دین در امور سیاسی واجتماعی جلوگیری کنند و گروه دیگری که به خاطر حفظ ثبات دین و ممانعت از تغییر آن به تبع تغییرات سیاسی و امور اجتماعی، این نظریه را پذیرفتهاند. گروه اول که عمدتاً ازاستعمارگران و دستنشاندگان آنها بوده و هستند جهت ارضای تمایلات و هواهای نفسانی و اعمال ایدههای خود در سیاستگذاریها و مدیریت جامعه، چون دستورات و احکام الهی را سدّ راه و مانع رسیدن به آن اهداف میدیدند و چون متوجه این نکته بودند که دین در امور اجتماعی انسانها نیز دستور و برنامه دارد و قطعاً این برنامهها متناقض با هواها و آمال آنها است و چنانچه این مخالفت و طغیان آنها علیه مذهب بر همه مردم آشکار گردد از مسند قدرت به زیر کشیده خواهند شد و یا حداقل در اجرای برنامههایشان با موانع و مشکلات زیادی از جانب مردم روبهرو خواهند گردید، لذا در صدد برآمدند تا حیطه دیانت را از سیاست جدا کرده و دین را در اعمال فردی همچون نماز و روزه و دعا محصور نمایند و دستورات اجتماعی مذهب را یا حذف کرده و یا مطابق با هواها و امیال خود تعریف و توجیه و تأویل کنند. مسأله دیگری نیز که به تحقق این اندیشه و اجرای این مقصود کمک میکرد نظارت و کنترل چندصد ساله کلیسا بر کلیه شؤون زندگی جوامع اروپایی و طغیان و قیام مردم آن جوامع علیه محدود و محصورکردن زندگی در چهارچوب ساخته کلیسا بود که اشارهای به آن نیز خواهیم داشت.
تا قبل از آنچه که اروپا آن را رنسانس علمی مینامد، کلیسا و رهبران آن بر کلیه امور فردی و اجتماعی و شؤون زندگی جوامع اروپایی تسلط داشته و اینگونه امور را شکل داده و کنترل میکردند. همه چیز با کلیسا رابطه داشت، از حکومت گرفته که پادشاهان به نحوی با کلیسا و اربابان آن متصل بودند تا سایر امور مردم، از جمله رشتههای علوم آن روز که به خاطر همین کنترل شاخههای معدودی داشت نیز تحت سیطره کلیسا بود و کشیشان با تسرّی افکاری به اسم معنویت که مروج رهبانیت در زندگی و گوشهنشینی و عزلت و مبتنی بر برداشتی افراطی از زهد حضرت مسیح (ع) بود، زندگی فردی و اجتماعی انسانها را تحت کنترل داشتند و در طول قرون، چنان تحجّری را بر افکار عمومی حاکم کردند که هر نوع عدول از این مبانی فکری، نوعی کفر و الحاد به حساب آمده و برای آن مجازاتی حتّی تا حدّ اعدام نیز وجود داشت و بسیاری از محققینی که کشفیات یا سخنانی مخالف مبانی و دانستنیهای کلیسا داشتند به مرگ یا حبس محکوم میشدند.
اگر در علوم طبیعی، زیستشناسی، هیأت مختصر اشارهای راجع به خلقت جهان و آفرینش انسان و مراتب هستی و وضعیت کره زمین در بین سایر کرات آسمانی میشد و تغایری با برداشتهای آغشته به علوم یونانی مردان کلیسا از انجیل تحریف شده داشت، زجر و شکنجه و عذاب را برای ابداع کننده آن به ارمغان میآورد و در صورت سرسختی و پافشاری او بر عقیده خویش به اعدامهای وحشتآور مثل سوزاندن در آتش محکوم میگردید، پزشکی به آن شکلی که در میان قبایل بدوی آفریقا معمول بود رجعت کرده، امراض و بیماریها بر اثر علل و عامل پنهانی دانسته میشد که اغلب از دشمنی شیطان یا قهر و کینه خدایان با اجنّه به وجود میآید و به تبع نظراتی هم، مثل عقیده اگوستین، پاپ بزرگ اروپا پیدا میشد که دارو و درمان جسمانی عوامل امراض و بیماریها را که مافوق طبیعت است از بین نمیبرد و با این طرز تفکر، پزشکانی که به معالجه جسمانی و یا تحقیق در این بارهها میپرداختند به اتهام سحر و جادو گرفتار میشدند و حتی شیمی که ظاهراً ربطی با عقاید اولیای کلیسا نداشت مورد حمله و مخالفت قرار گرفت و پاپ در سال 696.ش (1317.م) شیمیدانها را مجرم و گنهکار شمرد.
عقاید کلیسا در هنر نیز نفوذ داشت و آثار هنری در آن دوره در قالبهای خاصی، تحقق مییافت. مثلاً در نقاشی و پیکرهتراشی که از جمله هنرهای آن زمان به حساب میآمد، نقش مبانی و تعلیمات کلیسا به خوبی بارز بود، فضا و صحنه و صورتهای نقاشی شده و یا تندیسهای تراشیده شده همه، انسان را با صورت و اندامی ملکوتی نشان میداد و بیننده را به سمت معنویت، آنهم به صورت رهبانیت کلیسا سوق میداد. این همه فشار و قید و غل و زنجیر کلیسا بر ذهن و دست و پای مردم به عکسالعمل شدیدی از جانب آنان انجامید که به رنسانس علمی معروف است. عده زیادی که از سلطه کلیسا و حذف امور مادی تا به این اندازه، به ستوه آمده بودند به عناوین مختلف به سرپیچی و مخالفت و ابراز ناراحتی و شکستن قیود و حصارها و بازکردن راههای جدید پرداختند. مثلاً بعضی از نقاشان و پیکرهتراشان علیرغم سنّت کلیسا دست به ابداع آثاری زدند که انسان را به صورت موجود کاملاً مادی با زیباییها و آثاری این چنینی نشان میداد و هر چند که تندیسهایی از پیامبران و مردان الهی تراشیده میشد اما پیامی که این مجسمهها برای تماشاگران داشت میل و گرایش شدید به دنیا و لذایذ مادی آن بود، بهطوری که این مجسمهها بدن کاملاً لخت و عریان یک انسان را نشان میداد که در آن همه قدرت به اصطلاح هنرمند به کار گرفته شده بود تا انسانی با نهایت زیبایی و تناسب اندام و چهره به نمایش گذاشته شود.
این عصیان علیه کلیسا بالاخره با حوادث بسیار و از جمله رشد دانستنیها در رشتههای جدید علمی و نوآوریهای زیاد، اختراع مصنوعات جدید، کشف قاره جدید، تحریک عواطف و احساسات مادی مردم به حرکتهای اجتماعی وسیعی ختم شد که حاصل آن، جدایی معنویت از مادیت و جمعشدن گستره نفوذ مردان کلیسا تا حدّ معابد بود و تز جدایی دین از سیاست با این پشتوانه در افکار عمومی رسوب نمود و چون تصور دیگری از ارتباط دین با امور اجتماعی و ارزش با دانش و فلسفه با علم نداشتند، هر گاه که این ارتباط مطرح میگشت، در ذهن آنان سلطه کلیسا و تحجّر آن زمان که آن را به نام قرون وسطی نامیدهاند تداعی میگشت و غربی ها، آنچنان خود را از این طرف بام عقب کشیدند که از طرف دیگر آن سقوط نمودند و با محصورکردن امور معنوی به اخلاق فردی و حبس دین در معابد در چنان منجلابی سقوط نمودند که امروز شاهد آنیم و میبینیم که چرخیدن امور اجتماعی بر محور مادیّت چگونه اخلاق فردی را نیز به آن سمت کشانده و جامعه را متزلزل نموده است.
اميرمحمد شريفي | كارشناسي علوم و مهندسي باغباني