
نگاهي به تاريخچه جدايي دين از سياست
در جستار قبل تا جایی رسیدیم که فشارهای متعدد سلطه کلیسا مسببات ستوه مردم و پدیده رنسانس معروف را پدید آورد و مردم دست به عکس العملهای شدیدی زدند که در ادامه به مثالهایی میپردازیم. مثلاً بعضی از نقاشان و پیکرهتراشان علیرغم سنّت کلیسا دست به ابداع آثاری زدند که انسان را به صورت موجود کاملاً مادی با زیباییها و آثاری این چنینی نشان میداد و هر چند که تندیسهایی از پیامبران و مردان الهی تراشیده میشد اما پیامی که این مجسمهها برای تماشاگران داشت میل و گرایش شدید به دنیا و لذایذ مادی آن بود، بهطوری که این مجسمهها بدن کاملاً لخت و عریان یک انسان را نشان میداد که در آن همه قدرت به اصطلاح هنرمند به کار گرفته شده بود تا انسانی با نهایت زیبایی و تناسب اندام و چهره به نمایش گذاشته شود. این عصیان علیه کلیسا بالاخره با حوادث بسیار و از جمله رشد دانستنیها در رشتههای جدید علمی و نوآوریهای زیاد و اختراع مصنوعات جدید و کشف قاره جدید و تحریک عواطف و احساسات مادی مردم و... به حرکتهای اجتماعی وسیعی ختم شد که حاصل آن جدایی معنویت از مادیت و جمعشدن گستره نفوذ مردان کلیسا تا حدّ معابد بود و تز جدایی دین از سیاست با این پشتوانه در افکار عمومی رسوب نمود و چون تصور دیگری از ارتباط دین با امور اجتماعی و ارزش با دانش و فلسفه با علم نداشتند هر گاه که این ارتباط مطرح میگشت در ذهن آنان سلطه کلیسا و تحجّر آن زمان که آن را به نام قرون وسطی نامیدهاند تداعی میگشت و غربیها آنچنان خود را از این طرف بام عقب کشیدند که از طرف دیگر آن سقوط نمودند و با محصورکردن امور معنوی به اخلاق فردی و حبس دین در معابد در چنان منجلابی سقوط نمودند که امروز شاهد آنیم و میبینیم که چرخیدن امور اجتماعی بر محور مادیّت چگونه اخلاق فردی را نیز به آن سمت کشانده و جامعه را متزلزل نموده است.
این اندیشه باطل که ناشی از سخت گیریها و قیود و حدود غیر الهی ارباب کلیسا بر اساس برداشت افراطی از زندگی حضرت مسیح (ع) بود به وسیله مستشرقین و سیّاحان اروپایی و ارتباط دولت مردان و تحصیلکردههای جوامع اسلامی با غرب، به کشورهای اسلامی نیز سرایت کرد و عدهای متجدد و به اصطلاح منورالفکر بدون اینکه توجه کنند که کدام دین با زندگی اجتماعی و سعادت انسان و رشد امکانات مادی متناسب با انسانیت و تعالی اندیشه بشری سازگاری ندارد و علتیابی اینکه ریشه طرز تفکر جدایی دین از سیاست در کجاست به بازگویی همان سخنها علیه دین و مذهب پرداختند و علت همه عقب افتادگیها و عدم پیشرفتهای مادی مسلمین را بهجای آنکه در دوری آنان از اسلام بجویند به دخالت دین درامور سیاسی و اجتماعی و اقتصادی برگرداندند و دین را تنها مانع اصلی رسیدن به تمدن معرفی کردند.
پس گفته شد که آخرین نظریهای که سعی بر حل تعارضات موجود میان دین و تمدن دارد نظریه جدایی دین از سیاست میباشد که ناسازگاریهای میان نظامهای شرقی و غربی موجود با ارزشها و معارف اسلامی را، با محدود کردن حیطه دستورات دین در موضع روابط فردی قابل حل دانسته و با حذف هر گونه نقش و عملکردی برای دین در موضع روابط اجتماعی و مدیریت جامعه معتقد است که: "دیانت ربطی به سیاست نداشته و اصولاً هر گونه انتظاری از دین در حل معضلات و مسائل اجتماعی انتظار بیموردی است."
بنابراین، این نظریه که به "جدایی دین از سیاست" معروف است هر چند به عنوان یک شعار استعماری و سیاسی از جانب سلطهگرانی که از اسلام و حرکت مسلمین میترسند نیز مطرح میباشد اما دارای ریشههای فکری مختلفی است که در ظاهر در جهت حفظ دین و دفاع از دستورات الهی صورت میگیرد.
بهطور کلی میتوان شدت هجوم فرهنگ و تمدن مادی شرق و غرب بخصوص بعد از رنسانس علمی اروپا به کشورهای اسلامی را از ریشههای اصلی پیدایش تز جدایی دین ازسیاست دانست، هجومی که در شکلهای مختلف منطقی، فلسفی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، هنری، تکنولوژیکی و... در تمامی شؤونات زندگی مسلمین وارد شده و در بسیاری از جنبهها چنان آنها را تحت تأثیر قرار داده است که به ناچار تلقی از گستره دین تا محدوده اعمال فردی و روابط قلبی تنزل کرده و موجب پیدایش نظریههایی چون "جدایی دین از سیاست" گردیده است. نظریههایی که با خودباختگی در مقابل دستاوردهای تمدنهای غربی و شرقی بهطور کلی نقش دین را در موضع روابط اجتماعی و سیاسی جامعه به فراموشی سپرده و با اصل گرفتن الگوهای سیاسی، اقتصادی، مدیریتی و فرهنگی و تکنولوژیکی نظامهای مادی روز، در پی آناست که با تکیه بر دلایلی نشان دهد که اصولاً دین جز در محدوده اعمال فردی وظیفه دیگری را بر عهده ندارد.
دلایل، مقدمات و تکیهگاههای مختلفی را که مدعیان تز جدایی دین از سیاست بیان میدارند میتوان در چند مرحله بیان داشت که به تدریج با مطرح کردن و تبیین هر کدام به نقد و بررسی آنها نیز خواهیم پرداخت.
عدهای از طرفداران این نظریه که تغییرات مداوم شرایط و روابط اجتماعی و کشف و پیدایش و ابداع امور مختلف (اعم از اختراع مصنوعات جدید و یا اثبات فرضیهها و تئوریها و یا ابداع مکتبهای جدید نظری و علمی و...) را در زندگی اجتماعی انسانها میبینند و تأثیرات این امور را در تغییر و تحول روابط و مناسبات جوامع انسانی ملاحظه میکنند، همچنین این امور را به عنوان تنها راه و عامل رشد و سعادت و ترقی بشر تصور نمودهاند و ضمناً گمان میکنند که این تمدن و فرهنگ، اصطکاکها و برخوردهای زیادی با دستورات و احکام الهی داشته بهطوری که تکیهنمودن بر این تمدن و مناسبات آن با تغییرات مکرر و مداومش، زمینه اجرای حدود الهی را محدود نموده و بسیاری از روابط مخالف احکام الهی را با خود به همراه دارد، لذا چنین تصور کردند که اگر دایره احکام را شامل بر کلیه مناسبات اجتماعی بدانند، یا باید هر آن وحی جدیدی نازل شود که بطلان آن روشن است و یا باید هر روز و هر ساعت متناسب با تغییرات جهان از همان اسناد و مدارک ثابت وحی حکم جدیدی استنباط کنند که در این صورت نیز تغییر مستمّر احکام متناسب با شرایط و حوادث اجتماعی را نیز بازیچه قراردادن وحی میدیدند، لذا نتیجه گرفتند که بهتر است قلمرو مذهب را منحصر به امور فردی نمایند و آنرا به عبادات فردی و روابط قلبی - که فکر میکردند اموری است که میتواند در این مجموعه متغیر، ثابت باشد - محدود کنند. بنابراین تعیین احکام و مناسبات اجتماعی را به عقلا و متفکرین سپردند و تصور کردند که با تفکیک بین دین و سیاست، هم میتوانند دین خود را حفظ نمایند و هم آزادند تا از دستاوردهای اندیشه و تفکر و تجارب بشری و به اصطلاح رشد و رفاه ناشی از آن بهرهمند گردند.
امیرمحمد شریفی | کارشناسی علوم باغبانی