
چند وقت پیش که کلیله و دمنه میخواندم خوردم به داستان زاهد و بچهموشی که دختری شد. داستان شروع میشود با زاهد مستجابالدعوهای که پرندهای موشی را پیشش میگذارد، دلش به حال موش رحم میآید و میخواهد که او را با خودش به خانه ببرد ولی با خودش فکر میکند که حتما اهل خانه که لابد زن و بچهاش هستند از این که موشی را با خودش به خانه ببرد ناراحت میشوند چرا که موش اغلب موجود پست و حقیری است که جز زیان برای آدمیزاد آوردهای ندارد پس زاهد دعا میکند که موش به دختری تبدیل شود، دختری بسیار زیبا که مویی سیاه چون دود و رویی سفید چون آفتاب دارد بعد میسپاردش به یکی از مریدانش تا او را تربیت کند.
دختر بزرگ میشود و به قول داستان یال برمیکشد و اینجاست که زاهد سر و کلهاش پیدا میشود و میگوید حالا که بزرگ شدی چارهای جز شوهر کردن نداری. از آدمیان و پری هر که را میخواهی انتخاب کن تا «تو را به او دهم» در همین جملهی تو را به او بدهم هم باز جبری در کار است، تو انتخابش کن تا من تو را بدهم به او. در حقیقت او صاحب تو خواهد شد ولی خودت انتخابش کن مثل این میماند که بردهای را به بازار بردهفروشان عرضه کنی ولی بگویی خب خودت انتخاب کن که با کدام صاحب میروی. وضعیت دختر قصه همان وضعیت برده در بازار بردهفروشان است.دختر به زاهد میگوید شویی قوی میخواهم و زاهد میگوید حتما آفتاب را میخواهی؟ دختر را به آفتاب عرضه میکند و آفتاب میگوید نه من قوی نیستم ابر قویتر است که روی مرا میپوشاند و من در مقابلش قدرتی ندارم، زاهد دختر را به ابر عرضه میکند و ابر میگوید من قوی نیستم و قویتر از من باد است که من را با خودش هرجایی میبرد و من در مقابلش قدرتی ندارم، باد هم میگوید کوه از من قویتر است که من نمیتوانم از او بگذرم و کوه هم در دل خود به موشی اشاره میکند که درونش را شکافته و خانه ساخته و او در مقابلش ناتوان بوده است.
دختر تا این را میشنود به زاهد میگوید دعا کن من موش شوم که شوی مورد علاقه ام را پیدا کردم.( بله موش نر پیروز داستان است. او از آفتاب و ابر و باد و کوه جلوتر گام برداشته و قویتر است پس دختر طالب زندگی با او میشود. موجود نر قوی که کوه را هم شکافته) این یک تکه از قصه که کی قویتر است را خیلی شنیده بودم یک روایت تکرار شونده که هربار در قصهای هدفی را دنبال میکند. به گمانم در این خرده روایت برتری نر را بر ماده میرساند و در روایت بزرگتر که حکایت بوف و زاغ است هدف از روایت این است که هر کس به اصل خودش برمیگردد و اگر موش آدم هم باشد باز عاشق موش میشود.
اینجا موش پست است. این زاهد است که او را تبدیل به دختری زیبا میکند. در همین یک تکه میشود این باور گذشتگان را دید که بله این انسان است که بر تمامی طبیعت برتری دارد و بقیه بیارزشند مگر به هیئت یک انسان درآیند. به گمان من این باور خیلی ویران کننده است شاید هنوز هم خیلی رواج داشته باشد، موش، سوسک، مارمولک، موجودات چندشی که هرگز نتوانستند در کنار یک انسان زنده بمانند و به محض رویت شدن مستوجب مرگ بودهاند.
پس موش چندش و ضعیف به یک دختر زیبا تبدیل میشود که هروقت بزرگ شد با وجود این که تربیت هم میشود باز چارهای جز شوهر کردن ندارد. اما اینجای داستان خیلی جسورانه است که زاهد از دختر میخواهد شوهرش را انتخاب کند. ولی وقتی میخواهد او را به آفتاب و باد و ابر معرفی کند میگوید این دختر نیکوصورت و مقبول شکلست میخواهم که در حکم تو درآید. در حقیقت دختر پس از تربیت شدن پیش مرید هنوز تنها چیزی که برای عرضه کردن دارد زیباییاش است. پس دختر فقط میتواند زیبا باشد و در طلب قدرت دیگری برآید، قدرتی که خودش نمیتواند آن را تصاحب کند بلکه فقط میتواند با شوهر کردن در سایهی آن زندگی کند.
در داستان ازدواج با خورشید نوشتهی احمد اکبرپور و تصویرسازی حمیده خسرویان که بازگردانی داستانی شبیه همین از متلها و افسانههای ایرانی است نویسنده با جابهجا کردن شخصیتها روایت تازهای از این قصه میسازد که به جهان زیستهی ما نزدیکی بیشتری دارد. در قصهی ازدواج با خورشید (دندان سوزنی) موش قوی و پهلوان شجاعی است که دلش میخواهد شکل آدمها باشد، برای خودش لباس میدوزد و عینک میزند و با اینکه خانم موشهای زیادی آرزوی ازدواج با او را در سر دارند دلش میخواهد با قویترین موجود دنیا ازدواج کند. و نه اصلا دلش یک موش نیموجبی را نمیخواهد.
در روایت جدید موش حالا نه چندش است و نه موجود پست و بیارزشی دیده میشود حتی میرود توی مغازهی خیاطی و آدمها برایش لباس میدوزند. او قوی است ولی هنوز در سیطرهی برتری انسان بر سایر موجودات احساس ضعف میکند. دلش میخواهد با ازدواج کردن با قویترین موجود دنیا از این ضعف فاصله بگیرد و به طبقهی بالاتری حتی از انسان برسد. ولی چون انسان را از خودش به موجودات قوی نزدیکتر میداند به هیئت یک انسان میرود و از آفتاب خواستگاری میکند. و همینطور که در داستان کلیله آمد آفتاب به ابر و ابربه باد و باد به کوه و کوه او را به موشی که در دلش لانه ساخته است حواله میکند.
از قضا موشی که در دلش خانه ساخته است یک خانوم است و دندان سوزنی عاشقش میشود. اینجا روایت برگردانده شده موش قوی که اصلا قویترین موجود جهان است یک دختر است که در دل کوهی لانه کرده و دندان سوزنی با رسیدن به او خوشبخت میشود.
این روایت هم دارد همان برگشت به اصل و ذات را میگوید ولی این دیگر تحقیرآمیز نیست بلکه از روی خرد و فهم است. اینکه تو در انتها در کنار کسی از جنس خودت احساس قدرت و آرامش میکنی، موش با آفتاب و ابر و باد و کوه به سرانجامی نمیرسد شاید چون هر کدام در بردن گوی رقابت از دیگری شکست میخورد. مثل اینکه بگویی دنبال زیباترین موجود دنیا میگردم و هر روز چشمت به زیباتری بیفتد و پشیمان شوی. پس زیبا بودن و قوی بودن اینجا خیلی کودکانه و بیخردانه قلمداد میشود اهمیت در همذات و هماصل بودن است اینکه تو چیزی از من در خودت داشته باشی تو را به موجودی تبدیل میکند که در کنارت قویترم.
در روایتی که احمد اکبرپور میسازد انسان در راس دیگر موجودات قرار نگرفته و خودش را از بقیه برتر نمیداند بلکه این موش است که هنوز گمان میکند موش بودنش بیارزش است و باید شکل آدمها باشد که در مسیر روایت به ارزشمند بودن گونهی خودش بازمیگردد.
داستان در دل خودش روایت پنهانی دارد که در آن کمالگرایی را در هیئت یک موش شکست میدهد. تو در گونهی خودت در طبقهای که در آن زندگی میکنی باارزشی و نیاز به پریدن در جایگاههای دیگر برای به قدرت رسیدن نداری تو موشی ولی چه کسی گفته که یک موش نمیتواند قویترین موجود دنیا باشد.