
کتابها برای من از اسمشان شروع میشوند. مدتها با نامشان در خیالم سیر میکنم و آن اسم را گره میزنم به هزار یاد و خاطره تا بعد بخرم، شروع کنم به خواندن و ببینم که با کدام خاطره در من گره میخورند.
اولین بارکه اسم کتاب « ما ایوب نبودیم» از نشر اطراف را شنیدم ذهنم ناخوداگاه رفت سمت مامان که تجربهی سختی از نگهداری مادرش داشت که خیلی سال با آلزایمر درگیر بود. با خودم گفتم این کتاب را میخرم که بدهم به مامان. با ذوق و شوق گفتم مامان میدونی این کتاب دربارهی تجربهی مراقبته، دربارهی حس بدیه که آدم داره ولی نمیتونه هیچجا به زبون بیاره چون تقبیح میشه، شماتت میشه یا هم که اصلا درک نمیشه. مامان سر تکان داد و گفت چه جالب. کتاب را گذاشتم توی ساک پارچهای که همراه خودش به خانهی من میآورد و گاهی غذا و ترشی یا خوراکی برایم در آن میگذاشت.

هر بار که رفتم به مامان سر بزنم دیدم کتاب را گذاشته پشت کیسهی کامواها و اصلا بازش هم نکرده. من خودم هم کتاب را نخوانده بودم این بود که گفتم خب باشه مامان تو بباف من برات میخونم. و شروع کردم به خواندن روایتهایی که فکر میکردم هر کدامشان قرار است چه گره بزرگی از من و مامان باز کند.
روایت پشت روایت پیش میرفتیم. زنی با یک فرزند معلول، زنی با یک همسر جانباز، مردی که پرستار سالمندان بود و یا مردی که مراقب بلوطهای زاگرس بود.
مامان تند و تند میبافت و هیچچیزی نمیگفت. آنقدر با بیعلاقگی گوش میداد که کمکم خطوط را با سختی بیشتری تمام میکردم. مامان حق داشت آن وعدهای که بهش داده بودم در این روایتها نبود. همه صحبت کرده بودند از تجربهی مراقبت ولی انگار باز آن را از آن آستانهی مقدس به زمین نکشانده بودند.
در روایتها از اینکه حس بدی داشتند احساس گناه میکردند و من فکر کردم با ادامه دادن به این روایتها که مراقبت را ستودنی و مقدس جلوه میداد دارم بیشتر مامان را اذیت میکنم. توی هیچکدام از روایتها کسی مادرش را خانه سالمندان نگذاشته بود. کسی کم نیاورده بود و همیشه ادامه داده بود و در انتها با غرور یک ایوب قهرمان از خودش در متن جا گذاشته بود. مامان ولی در اندیشهاش خودش را قهرمان نمیدید با همهی تلاشی که برای نگهداری از مادرش کرده بود. با اینکه بعد از فوت او ستون فقراتش را هم عمل کرده بود با اینکه خودش ضعف اعصاب گرفته بود و هر روز شاهد گریه و کمآوردنش بودیم باز خودش را شماتت میکرد.
چرا شاید چون خانه سالمندان در فرهنگ ما پذیرفته نبود. شاید چیزی را که ما میدیدیم هیچکس ندیده بود. آلزایمر آن غولی که از یک آدم آشنا یک غریبه میساخت که هر لحظه ممکن بود کاری بکند که تو اصلا گمانش را هم نمیکردی. پیری آن اندازه در مادربزرگ من پیش رفته بود که پاهایش دیگر توان راه رفتن هم نداشت. این یعنی علاوه بر آلزایمر ضعف زیاد بدنی یک پرستار تمام وقت میطلبید که شاید مامان که نصف روز سر کار بود، که خودش مریض بود، که دست تنها بود از پسش برنمیآمد.
ننه کی آلزایمر گرفت من خودم اصلا در خاطرم نیست. انگار آلزایمر یک روزه نمیآید. کمکم در تو حلول میکند و همهی مغزت را میبلعد. آلزایمر انگار با ضربههایی که در زندگی میخوری و هیچوقت درکشان نمیکنی و همیشه میخواهی سرکوبشان کنی در تو شروع میشوند. شوهرش زن دوم گرفت، دخترش در جوانی مرد، دزد خانهاش را زد و سماورهای روسیاش را برد. برادرش را کشتند و هزار اتفاق دیگر.
اول شاید بدخلق شد. یک پیرزن عبوس که بدش نمیآمد کسانی را که نمیخواست سیر فحش کند یا یکدفعه جیغ بزند و شروع کند به گریه کردن. بعد کمکم اسمها را اشتباه میگفت. به مامان بیشتر از بقیه وابسته شد و یادش میرفت که داییاش مرده گاهی چادرش را سر میکرد که برود بهش سر بزند. یادش میرفت برادرش را در جوانی کشتهاند بین همسایهها برایش دنبال زن میگشت. یکدفعه گالشهایش را پا میکرد که برود روضه. انگار دلش میگرفت ولی یادش نمیامد که آشناهایش مرده بودند و دیگر کسی او را به روضه دعوت نمیکرد.
اصفهان که میآمد تنهاتر میشد. دلم برایش میسوخت ولی کاری از دستمان برنمیامد. ما خودمان هم به خاطر نگهداری از او خانهنشین شده بودیم. نمیشد با او مهمانی برویم، نمیشد برویم عروسی، نمیشد برویم خیابان گردی همیشه باید کسی را برای نگهداری از او جا میگذاشتیم که خیلی کم پیش میآمد کسی بتواند این مسئولیت سنگین را قبول کند. آن روزها سخت، فراموش نشدنی و تکان دهنده بود.
برای کسی نمیگفتیم چون هر روایت نشان میداد ما نوههای ناسپاسی هستیم و او بالاخره مادربزرگمان بود. هر چه بیشتر کتاب را میخواندم کمتر با عنوان مطابقتش میدادم. در هر روایت آدمها ایوب بودند فقط درجه ایوب بودنشان با هم تفاوت داشت. کسی نبود که جایی نخواهد در آن نقش بماند و لحظهای شک کند در روایت «پشت قاب دایی افراسیاب» همسر افراسیاب که از شوهرش کتک میخورد و مدام رفتارهایش را تحمل میکند و سعی میکند سازگار و ایوب باقی بماند حتی وقتی همسرش میمیرد لباس او را تنش میکند و اشک میریزد که نکند مراقب خوبی نبوده. انگار همه از اینکه مراقب خوبی نباشند ترسیدهاند. چرا شاید چون دارند با اسمهای واقعی راجع به چیزی که احساس کردهاند حرف میزنند مدام نگران پیشداوری دیگران میشوند.
من و مامان دنبال چیز ملموستری میگشتیم. دنبال آن آدمی که بار مراقبت را لحظهای بر زمین گذاشته باشد تا نفس بکشد. سرم را از روی کتاب برمیدارم و می گویم خب چطوره؟ مامان با لحن غمزدهای میگوید نه تو بهتر مینویسی تو اونجوری میگی که من حسش کرده بودم. شاید خوبی کتاب این بود که من باز به آن روزها فکر کردم به تجربهی مراقبتی که از سر گذرانده بودیم.
به عنوان کتاب خیلی فکر کردم «ما ایوب نبودیم» آن وقت رفتم داستان ایوب را در کتاب مقدس خواندم. ایوب که بین لجبازی شیطان با یهوه قرار میگیرد. شیطان مدام کاری میکند که ایوب همهچیز را انکار کند. اقرار کند که به خاطر نعمتهایش خدا را میپرستید. در نگاه اول ایوب مراقب کسی نیست اما عمیقتر که نگاه میکنیم او مراقب ایمان است. مراقب یک باور است باور به اینکه خدا مراقب او است ولی حالا که ایوب زجر میکشد چی! نکند خدا دیگر مراقبش نیست ایوب اما صبر میکند تا مراقب برگردد تا خدا باز بهش نشان بدهدکه حواسش به او هست ایوب همه این مدت را منتظر مراقب میماند و روایت انگار میخواهد بگویدما همه تا وقتی ایمان داریم که سخت تحت مراقبتیم اگر لحظهای این حفاظ برداشته شود تا کجا ایمانمان را به مراقب نگه میداریم باز هم منتظر میمانیم یا همه لطفش را انکار میکنیم. . مراقبت سخت است تو تا کجا این بار را روی شانههایت حمل میکنی. تو تا کجا ایوب میمانی.