
در آخرین شمارهی چاپ شده از مجلهی «زنان امروز» مطالبی خواندم دربارهی عشق، قدرت و نابرابری.که الحق پروندهی نکتهسنجی بود. در حال خواندنش بودم که یادم به عشقهایی افتاد که در این مقالات بررسی نشده بودند. یا نکتههایی که انگار من میدیدم ولی در این مقالات جایشان خالی بود.
با اینکه از عاشقان دیرینهی ادبیات روسیه هستم اسم مارینا تسوتایوا تا به حال به گوشم نخورده بود. وقتی تیتر کتاب «تو مثل من فردا دنیا خواهی آمد» با ترجمهی نهال تجدد را در میان کتابهای تازه چاپ شدهی نشر چشمه دیدم گمان کردم لابد تسوتایوا دخترک شاعری گمنام بوده که برای باریس پاسترناک بزرگ و ریلکه نامهی عاشقانه مینوشته.
هیچ ذهنتتی از این شخصیت نداشتم غیر از چشمان بزرگی که در تصویر روی جلد کتاب به من خیره شده بودند و انگار میگفتند اگر این نامهها را نخوانی نصف عمرت بر فناست. چشمان عکس رازگو بودند و عمیق. این بود که خریدمش و در مدت زمان کوتاهی خواندمش. تاثیری که روی من گذاشت خیلی سنگین بود. انگار متونی را خوانده بودم که یک عمر دلم میخواسته بر زبان بیاورم و برای گفتنش لال بودهام. ضعیف بودهام یا میترسیدم. نامهها من را با بخشی از خودم روبهرو میکرد که همیشه سعی در نادیده گرفتنش داشتم آنهم دل سپردن به گسترهی وسیع خیال بود.

تسوتایوا در اندیشهها و کلام و شعرش بیمحابا خیالورزی میکند و رویا را همچون نظریهای فلسفی عمیق، قابل بررسی و محترم میشمارد. چرا من با وجود خیال پرداز بودنم و اینکه همیشه در رویا سیر میکردم هیچوقت توان این را نداشتم که برای آن حرمتی قائل باشم.
همیشه سعی داشتم رویا را سرکوب کنم. بهش مجال ندهم که تمامیتم را در بر بگیرد انگار که ازش میترسیدم و تسوتایوا نمیترسد حتی رویاهایش را جسورانه برای پاسترناک و ریلکه میفرستد آنها هم انگار نمیتوانند از تاثیر این روح عمیق بر جانشان بگریزند بیگمان عاشقش میشوند. اما نکتهای که اینجا وجود دارد این است که چشمان پرترهی روی جلد با چشمان تیز بین و ریز مارینا تسوتایوا متفاوت است. انگار این تصویر بخشی از روح اوست که به جایی در دور دست خیره شده. انگار مردد است ولی من این تردید را در چشمان مارینا نمیبینم. او با جرئت عاشق است و با جسارت تمام رویاهایش را به زبان میآورد.
با پاسترناک مثل یک معشوقهی زبون و ذلیل برخورد نمیکند که همیشه قاطع، اندیشهمند و حتی به دنبال حق و قسمتی از خودش در این رابطه میگردد. جایی پاسترناک از عشقش به همسرش حرف میزند و تسوتایوا مینویسد میتوانستی عاشقش باشی ولی این را به من نگویی. این یک نوع احترام است. نمیخواهم در این باره چیزی بدانم. اینجاست که مارینا برای او شاخه، شانه میکشد و خودش را وارد جریان میکند.
چه اندازه قوی است. یک زن جسور انقلابی که بی هیچ ترس و نگرانی اندیشههای سیاسیاش را دربارهی روسیه، شاعران روسیه و سیاستمداران روسیه و همینطور عشق بیپایانش به روسیه بیان میکند. مارینا زنانگی خودش را به زبان میاورد، نوشتارش زنانه است و از این نمیترسد که دارد به سبک خودش در جامعه و حیطهای که اغلب مردان به تملکش در آوردهاند حرف میزند.
جایی در نامههایش میگوید: «سرنوشت مرا محکوم به جوشیدن در دیگ کارهای روزانه کرده است. من بزی هستم آمادهی ذبح، بزی که مدام سرش را میبرند بدون آنکه جانش را بگیرند. من این آشی هستم، هشت سال تمام، روی اجاق پخته شده.... در من نوعی حس وظیفهی پروتستانی هست که در مقابلش حتی عشق من به تو شوخی کوچکی بیش نیست» و این گونه خودش را در تصاویر هرروزه ای که با آن سر و کار دارد بیان میکند و از رنج زن بودن و با آن زندگی کردن و باز زنده ماندن سخن میگوید.

مارینا بلد است از تصاویری که هر روز به عنوان یک زن نظاره میکند استعاره بسازد و خودش را بیان کند، زن باشد و از جهان زنانه سخن بگوید در اقلیمی که انگار مردان آن را به تصرف خویش درآوردهاند مارینا در حین نامهنگاری با پاسترناک صدای زنی میشود که میخواهد خودش را به جامعهی مردسالاری که در خود احاطهاش کرده ثابت کند. آیا این جامعهی مردسالار که پاسترناک نمادی برای آن است عشق او و اندیشهاش را پذیرا میشود و در این فاصله نامهها هستند که خطاب به یک دنیای مردانه بیان میشوند.
انگار که زن میخواهد موجودیت زنانهاش، تصاویر هرروزه و استعارههایی را که با آن میزید به یک جهان مردانه که هیچ اطلاعی از آن ندارد عرضه کند و در این راه سفت و سخت میایستد و با شجاعتش از مرزهای ابتذال روزانه میگذرد. از نقش تکراری زن در حصار خانه و خانواده و همسر ولی بیاعتنا به آنها هم نیست و زنانگی خود را یکسره بیاعتبار و بیارزش نمیکند بلکه در آن حل میشود. از عشقش به فرزندش مینویسد: « باز دربارهی بچه: زندگیام از اوست، احساسم از اوست ...برای بار اول به کسی در حضورش میگویم: مال من»
اینجا هم مارینا از میل عمیق یک مادر برای مرد محبوبش سخن میگوید. تملک؛ این زیباترین خصلت مادرانه که در همهچیز از زن گرفته میشود در مادرانگی راحت در اختیارش قرار میگیرد اگر زن صاحب چیزی در زندگیاش نیست باز برای کودکش احساس تملک دارد اگرچه این احساس را فقط تا زمانی میتواند برزبان بیاورد که کودکش هنوز میل و اختیاری از خود پیدا نکرده است که بخواهد با او بجنگد انگار این احساس خوش تملک در قسمتی کوتاه از زندگی به زن خیلی ساده و راحت بخشیده میشود. مارینا با چشمان تیزبینش این چیزهای ساده را که پیش چشم همهمان است اما از گفتنش عاجزیم بیان میکند.
بعد از خواندن مجموعهی نامهها مجموعهی جستارهای او را هم که نشر اطراف به نام« آخرین اغواگری زمین» با ترجمهی الهام شوشتریزاده چاپ کرده است خواندم و باز شگفت زده شدم. مارینا به شعر و نقد شعر هم باز از زاویه نگاه زنانهاش مینگرد. مینویسد « هنر عین طبیعت است. در آن قانونی جز قانون خودش جست و جو نکنید ( در جستجوی ارادهی شخص هنرمند نباشید؛ چنین چیزی در کار نیست. فقط قوانین هنر را جست و جو کنید) شاید هنر شاخهای برآمده از طبیعت باشد؛ گونهای که مخلوق طبیعت است» در این نوشتار خیلی صریح به این میپردازد که هنر عین طبیعت خلقو خویی مخصوص خودش دارد. شاید به همین خاطر است که خودش هم هرگز طبیعت زنانهی خودش را کتمان نمیکند. میپذیرد و بزرگترین باورهایش را در قالب زبانی مخصوص به اندیشه و نگاه زن بیان میکند.

این صمیمیت و جسارتش در بیان اندیشههای زنانه من را یاد فروغ میاندازد. مارینا از نظر من بیاندازه به فروغ شبیه است. مخصوصا جایی که از شعر و اندیشهی خودش به عنوان گناه در نزد جمع نام میبرد. فروغ هم هنگام بیان اندیشههای متفاوتش از واژهی گناه استفاده کرده است « آن داغ ننگ خوردهای که میخندید/ برطعنههای بیهده من بودم/ گفتم که بانگ هستی خود باشم/ اما دریغ و درد که زن بودم/ .../ رفتم ز خود که پرده براندازم/ از چهر پاک حضرت مریمها/ بگسستهام ز ساحل خوشنامی/ در سینهام ستارهی توفانست» اینجا شاعر آشکارا بیان میکند که گفتن اندیشهها و تفکرات درونیاش به خاطر جنسیت زنانهاش که سالها و چه بسا قرنها محکوم به سکوت و پوشاندنش بوده است چیزی جز داغننگ و گناه برای او ندارد. همینطور که تسوتایوا در یکی از جستارهایش مینویسد:« شما را به مسیح از گناهانم درگذرید؛ از گناه شاعر بودنم. چون اگر چنان مینوشتم که نوشتنم را خطایی نابخشودنی نمیدیدید، اگر چنان مینوشتم که خودتان را در من مییافتید، دیگر این که هستم نبودم، دیگر شاعر نبودم.»
اینجاست که میشود احساس کرد بیان کردن اندیشههای زنانه در جامعهای که دارد روی پاشنهی فداکاریهای زنانه میچرخد و تمام جامعهی سرمایهداری را در سکوت به دوش میکشد چه اندازه خطرناک و محکوم به تحقیر و تهدید و خاموش شدن است.
زنی که حتی در عشق همیشه نقش معشوقهای خاموش را بازی میکند در نوشتههای این زنان به تمامی عاشق است و سوژهی اصلی. در ادبیات پارسی ما که زن همیشه در لفافه بوده فروغ عین یک پرندهی خانگی است که از قفسش بیرون آمده و دارد در فضایی که قبلا کسی از جنس او در آن راه نرفته قدم میزند. لاجرم توسط بقیه که حضورش برایشان سنگین است کیش میشود که دوباره به قفسش برگردد ولی او هر روز حرفهای تازهتری میزند. از زن بودن، عاشق بودن، میل زنانه و زندگی تکراری و پر اندوهی که یک زن در طول سالیان دراز زندگیاش محکوم به تحمل آن است: « زندگی شاید یک خیابان دراز است که هر روز زنی با زنبیلی از آن میگذرد» این بیان محکوم به تکرار خود. فروغ انگار دارد از دریچهای ورای باورهای همیشگی به دنیای زنانه مینگرد.
من همیشه با این وجه زندگی فروغ ارتباط برقرار میکردم که بدون ترس زندگیاش در شعرش جریان دارد. این نگاه را خیلی عمیقتر مایکل هیلمن در کتاب « زنی تنها، زندگی و شعر فروغ فرخزاد» چاپ شده در انتشارات هنوز بررسی کرده است و به خوبی به بیان جنگیدن فروغ با نظامهای سلطه که بر دست و پای زنان پیچیده میپردازد.

تصور من از شباهت این دو شاعر هنگام خواندن نامههایشان و در رابطهی عاشقانهشان بیشتر برایم محرز میشود. در روایتی دیگر از رابطهی فروغ و گلستان که در مجلهی زنان امروز نوشته شده بیان میشود که فروغ چگونه قصد داشت موجودیت مستقل خودش را از گلستان داشته باشد و در حقیقت زیر چتر او و در سلطهی او نباشد. او میخواست خودش باشد. با همان نگاه زنانهاش. چیزی که من احساس میکنم در نامهنگاری این زنان به معشوقشان خیلی عمیقتر از بیان سادهی احوالات عاشقانه است. در حقیقت این نامهها بیان موجودیتی زنانه است که برای مردی نوشته میشود که فقط کمی روی این زنان مکث کرده. انگار که نگاه جستجوگرش وجود این زنان را کاویده و در صندلی مقابل اینها نشسته که خب پس تو یک زنی سخن بگو ببینم تو چگونه فکر میکنی. اندیشهی تو چیست و این زنان سخن گفتهاند و در این نامهها قسمتی از روح زنانهی خودشان را افشا کردهاند که شاید اگر این نگاه مردانهی جستجوگر وجود نداشت چیزی نمیگفتند.
نامهها نشان میدهد که این زنان خواستهاند موجودیت مستقل و نگاه تازهی خودشان را به مردانی نشان بدهند که از نظر آنها در بر صندلی قدرت در ادبیات تکیه زدهاند. جایی نشستهاند که انگار این زنان به سختی میتوانستند از آن خود کنند. حالا به شمایل این مردان آزاد، قدبرافراشته و مستقل نگاه میکنند، شکوه آنها را درونی میکنند و از خودشان برای آنها میگویند تا بدانند اگر به آن جایگاه و صندلی ننشستهاند چه بندهایی بر دست و پایشان بسته بود. انگار که دارند به کمال خودشان در دوردست نامهای مینویسند که شاید هیچوقت به آن نرسند. به آن وجههی مردانهی وجودشان که دلش میخواسته جای آن مرد در قدرت باشد.