
عجب خانم در فضای میانستارهای
دربارهی کتاب « ادارهی حدسیات»
نویسنده: جِنی اُفِل
مترجم: محمدرضا فرزاد
نشر چشمه 1404
«تحلیل: الهام تربت اصفهانی»
خیلی وقت پیش داشتم راجع به نوشتن با یکی از دوستان مجردم حرف میزدم، گفتم نمیدانم چرا این همه سال است که مینویسم و در جا میزنم، چرا هیچوقت یک چیز حسابی نمینویسم.
خیلی راحت درآمد که چی؟ مگر قرار است تو با کار و خانه و شوهر و بچه چیز حسابی هم بنویسی؟ نکند فکر کردی سارتری یا اینکه قرار است یک فلسفهی جدید اختراع کنی، نخیر عزیزم تو راهت را اشتباه رفتهای، حالا باید تلاش کنی مادر و همسر خوبی باشی اولش، بعدش هم یک چیزی کنارش بنویسی.
آن روز چیزی نگفتم نه پذیرفتم و نه رد کردم، تا اینکه رسیدم به کتاب « ادارهی حدسیات» نوشتهی «جِنی اُفِل» و اصلا نفهمیدم کی کتاب را شروع کردم، چندبار هر صفحه را خواندم و کی تمامش کردم و باز از اول شروع کردم. لابد به این خاطر که نویسنده و موقعیتش به من نزدیک بود. او هم دلش میخواست بنویسد ولی وسط یک زندگی که روی شانههایش سنگینی میکرد گیر افتاده بود.
دلش میخواست فکر کند، ولی صدای فرزند تازه متولد شدهاش مثل یک آژیر خطر توی سرش میپیچید. کم نمیآورد ولی، او در حال نوشتن است و همهی این اوضاع را ثبت میکند. هر فکری که توی سرش میرود و میآید و با اتفاقات هرروزهاش گره میخورد.
قرار است یک کتاب راجع به فضا بنویسد که فکر میکنم همین کتاب است، مخلوطی از اندیشهها و روابطش که گره میخورد با ایدههای ادیسون راجع به خاطرات و پروندهی وُییجر یک و دو «کارل سِیگان».
ادیسون حدس میزد خاطره،پدیدهای فیزیکی و قابل ثبت شدن در کوچکترین واحدهای بدن باشد، تقریبا صد سال بعد کارل سیگان و تیمش خاطرهای از زیست بشریت بر روی کرهی زمین را روی یک صفحهی گرامافون مسی روکش طلای آنالوگ حک کردند و به فضای میان ستارهای فرستادند. این تصور مشترک بین آن دو وجود داشت که خاطره ماده است و ماده میتواند از جسم خود فراتر رود.
شخصیت زن داستان هم درست همینجا ایستاده، بین اهمیت خاطرات و ثبت آن، و حتی فرستادنش برای دیگری. مثل ارسال خاطرهی زمین به فضای خارج از جو، برای موجودات و هوش فرازمینی که آیا وجود دارد که این صداها را بشنود؟ آیا برای کسی زیست هرروزهی زن مهم است؟
چیزی که در روایت متن دوست داشتم تکه تکه بودنش بود. اینکه شخصیت داستان مثل همهی ما میان هزاران فکت علمی و عرفانی و هنری و فلسفی گیرافتاده است. نمیتواند فقط یک نظر راجع به همهچیز داشته باشد او در محاصرهی صداهاست.
حتی در خانهاش وقتی که تنها زندگی میکند هم در محاصرهی حشرات است. آنها به تنش، لباسها و موهایش میچسبند و زندگیاش را محاصره میکنند، از شرشان رهایی ندارد.
اندیشههایی به ذهن او هجوم میآورند که قبل از اینکه بخواهد فکر کند راجع به افکارش تصمیم میگیرند، انگار هر فکری را دارد از آیینهی یک دین یا اندیشهی دیگر نظاره میکند، یوگا دربارهی این چه میگوید، فلسفه چه میگوید، فلان دین یا آیین دربارهاش چه نظریهای دارد و بعد زن میبیند که با هیچکدام اینها نمیتواند احساسی را که دارد بیان کند، همه به نوعی در حال جویدن او و نوع خاص اندیشهاش هستند و زن در این میان مثل خانهاش که دارد در آن با حشرات میجنگد در ذهنش هم با این افکار گلاویز میشود تا تجربهی خاص خودش را از آن بیرون بکشد.
شغل شوهر زن در ابتدا ضبط صدا از سطح شهر است، صدای پرندگان، مترو، شهر بازی. با کلاژ کردن همین صداها برای رادیو قطعه میسازد.
کلاژ تکه تکههای جمع شده و ساختن یک روایت از زندگی، کاری است که زن هم دارد انجامش میدهد.
در حقیقت داستان علیرغم روایت پیچیده و بریده بریدهاش بسیار یکدست و به هم مرتبط است. او از ایدهی ادیسون در ابتدا شروع میکند و به پروندهی وُییجر یک و دو میرسد، از عرفان، یوگا، ادیان و فلسفههای مختلف هم ایده میگیرد تا برای خودش معنایی از این جهان آشوب بسازد.
در همین حالت نوشتن، خودش را با غولهای هنری هم مقایسه میکند، اغلب مردانی که میتوانستند زیست خود را به تمامی وقف هنر یا ادبیات کنند، چرا او نمیتوانست، در قسمتی از داستان مینویسد: « برای مراقبت از بچه مجبور بودم یک سلسله کار را که هم ضروری بودند و هم ملالآور تکرار کنم. کارهایی که روز آدم را تکه پاره میکردند.»
همینجا داستان از فرم خودش دفاع میکند، روایت تکه پاره است چون که زیست زن هم همین شکل را دارد، او نمیتواند دخترش را از ماجرا حذف کند و فقط فکر کند، نمیتواند به همسرش بی توجه باشد، به شاگردان کلاس داستان نویسیاش و حتی به حشراتی که خانهاش را تصرف کردهاند.
در تمام مدتی که داستان را میخواندم این اندیشه در ذهنم میآمد و میرفت که میشود کل ماجرای این رمان را انقلابی علیه گفتهی ویرجینیا وولف برای نوشتن زنان دانست، او معتقد است زنان برای نوشتن به اتاقی از آن خود نیاز دارند ولی اتاقی که زن در آن زیست میکند حتی اگر خالی از فرزند و شوهر هم باشد هیچوقت از موجودات موذی و حشراتی که به زیست یک پارچهی او حمله میکنند خالی نیست.
شاید به این خاطر است که زن به واسطهی بدنش بخشی از طبیعت است که مدام در حال تجزیه شدن، مراقبت کردن و مورد استفاده قرار گرفتن است.
اما چیزی که این داستان هم نشان میدهد این است که قرار نیست زن خودش را از این زیست هر روزه خارج کند و به اتاقی پناه ببرد. مادهی خام اثر او میتواند لابه لای همین مراقبتها، جنگیدنها، خستگیها و نیفتادنهایش شکل بگیرد.
برای اینکه از زن روایتی به جا بماند و به فضای خارج از جو ارسال شود لازم نیست که حتما شبیه روایت غولهای هنر و ادبیات باشد. میتواند همین جزئیات روزمره باشد. ارتباط همین ریز ذرات با کل جهان هستی، ارتباط خاطرههای درون هر سلول با کل پیکرهی زیست بشر.
چیزی که به نظر من همیشه نادیده گرفته میشود. نه به این خاطر که زیست زنانه بیارزش است بیشتر به این خاطر که چون روایت بزرگ و غول را اغلب مردان نوشتهاند زنان دلشان میخواسته چیزی آنچنینی بیافرینند، یا اینکه یک نفر مثل دوست من معتقد بوده این سارتر است که میتواند فلسفه و نگاهی نو به جهان داشته باشد من که شوهر و بچه داشتم از حیطهی نوشتن جدی خط میخورم.
این که چرا دوست من اینگونه فکر میکرد و یا اینکه من چرا مدام نوشتههای خودم را بیارزش میدانستم شاید بخشی از این باور بود که این روایت غولها است که ارزش ثبت و به فضا فرستاده شدن دارد، زن در باورهای گذشته حتی از خواندن هم بر حذر میشد چه برسد به نوشتن. جایی در همین کتاب هم به آن اشاره میشود:
« توصیه به زنان شوهردار حدود سال 1896: خواندن علیالسویهی رمانها یکی از مضرترین عاداتی است که یک زن متاهل میتواند به آن دچار شود. علاوه بر دیدگاههای غلطی که در مورد سرشت انسان در ذهن فرد ایجاد میکند، موجب بیتفاوتی در قبال وظایف خانوادگی و بیتوجهی به واقعیتهای معمول زندگی میشود»
جِنی اُفل ولی ماجرا را جور دیگری نشان میدهد، از زاویهی نگاه یک زن که حتی در کل رمان از اول شخص، به دوم شخص و به سوم شخص میچرخد و کل زیست یک زن را از جهات محتلف مورد بازبینی قرار میدهد.
وقتی عاشق است زاویه دید دوم شخص است، وقتی درگیر فکرهای روزمره میشود اول شخص است و وقتی در موقعیت سختی قرار میگیرد ناگهان سوم شخص میشود انگار نویسنده خواسته لحظهای از خودش فاصله بگیرد و این رنج را از بیرون نظاره کند تا بتواند راجع به آن بنویسد.
نمیگویم قبل از خواندن این داستان به خودم حق نوشتن نمیدادم ولی میتوانم این را بگویم که خواندن این خطوط به من کمک کرد به ارزش زیست زنانه و فرستادن آن به فضای میان ستارهای هم فکر کنم، به اینکه این ذهن چندپارهی خودم را بپذیرم و هیچوقت ادبیات انسان امروزی را که در محاصرهی الگوریتم است با زیست انسانهای قرنها و حتی دهههای پیش مقایسه نکنم.