
امروز که داشتم پروندهی کتاب «بامداد خمار» را در شمارهی ۱۰۲ مجلهی «اندیشه پویا» میخواندم، با خودم فکر کردم که چرا چیزی راجع به ناهید پژواک و اثرش، شب سراب—که در پاسخ به بامداد خمار نوشته شده است—در این پرونده وجود ندارد؟ میان اینهمه واکاویِ اندیشههای مختلف روشنفکران و جدال آنها با موضعِ بهظاهر عامهپسندِ کتاب، دلم میخواست جایی هم برای کتاب شب سراب باز شده بود.
بعد یاد روزهای نوجوانیام افتادم. خوب به خاطر دارم که خیلی مریض بودم، ولی یادم نیست که چرا از بیمارستان مستقیم رفته بودیم خانهی خالهام. من چون حال خوشی نداشتم، گوشهی اتاق دراز کشیده بودم و کتابی را که آنجا رها شده بود ورق میزدم. کتاب با روزنامه جلد شده بود؛ یک روش ساده برای گمنام ماندن کتاب و مشخصاتش، و روشی مفیدتر برای اینکه کتابِ کس دیگری را صاحب شوی و به روی خودت هم نیاوری!
همان خطوط اول، من را که مثل مرده گوشهی خانه افتاده بودم و از تب میسوختم، دوباره هوشیار کرد. یک منظرهی صبح بهاری بود و رحیمِ نجار مشغولِ روی هم جمع کردنِ الوار برای کارش در دکان نجاری. نفهمیدم کِی ورق زدم و تا کجا رسیدم، ولی وقتی صحبتهای مامان با خاله تمام شد، کتاب را قرض گرفتم و علیرغم بیاعتمادیهای خالهام، قول دادم که خیلی زود بخوانم و برگردانم.
همان هم شد و کتاب را چندروزه تمام کردم.
بعد از خواندن شب سراب بود که توی مدرسه فهمیدم اصل داستان، بامداد خمار است و این در حقیقت پاسخی است که ناهید پژواک به فتانه حاجسیدجوادی داده است.
من که تمامقد در اثر پشت رحیمِ نجار ایستاده بودم، حالا شروع کردم به خواندن بامداد خمار و آن بیت معروف سعدی:
«به راحتِ نفسی، رنجِ پایدار مجوی / شبِ شراب نَیَرزد به بامدادِ خمار»
با همان ذهن نوجوانم بارها به این فکر کردم که چرا «شب شراب» اینجا شده «شب سراب»؛ و همین پرسشها کتاب ناهید پژواک را برای من خواستنیتر میکرد. خواندن بامداد خمار، همانقدر که از لحاظ نثری برایم جذاب و گیرا بود، نتوانست از لحاظ ذهنی قانعم کند که دوستش داشته باشم؛ شاید چون قبلاً جهان داستان را از ذهن رحیم دیده بودم و حالا تصویری که از آن شخصیت داشتم، داشت زیر سؤال میرفت.
با خواندن پروندهای که «اندیشه پویا» چاپ کرده و از مرور بریدهروزنامههای زمانِ انتشار اثر، به این نتیجه رسیدم که کتاب در ابتدا به این دلیل نزد برخی روشنفکران نکوهیده شد که طبقهی اشراف را بالا کشیده، بافرهنگ و متمدن نشان داده بود و طبقهی ضعیف را شرور و فرومایه. آن هم در شرایطی که کتاب، مدت کوتاهی پس از انقلاب منتشر شده بود؛ در بحبوحهی تقدیس طبقهی فرودست («مستضعفین») و آرمان محو شکافهای طبقاتی. در چنین فضایی، صدایی بلند شده بود که میگفت: «بله، طبقهی ضعیف بهخاطر فقر و رنجهایی که کشیده، نهتنها تطهیر نشده بلکه فرومایه و شرور هم بار آمده است، و این ریشه در ذات و خاستگاه خودش دارد، نه در ظلم طبقهی اشراف که پاک و اصیلاند!»
بعد از خواندن این مرورها بود که تازه فهمیدم چرا ناهید پژواک حس کرده باید کتابی بنویسد که در آن، رحیم تا این حد سیاه و هیولاوار نباشد؛ شخصیتی خاکستری باشد که چون پیش محبوبه احساس حقارت و ضعف میکند، زبانش قفل میشود و هرگز حرف دلش را نمیزند.
حالا بعد از اینهمه سال که از خواندن این دو کتاب گذشته است، باز هم فکر میکنم آن شروع و آن خاکستری جلوه دادنِ شخصیت بهظاهر شرورِ «رحیم» در شب سراب، گام بزرگی بود که در سنت رماننویسی عامهپسندِ آن دوران برداشته شد.
#رمان
#ادبیات_زنان
الهام تربت اصفهانی✍️
https://t.me/tarhiazyekzendegi