
خاله سوسکه را اولین بار ننه برایم تعریف کرد. وقت خواندنش هم همیشه شاد بود و کف می زد جوری که یقین دارم هر بار که تعریف میکرد پاپیچش میشدم که دوباره بخواند و او هم لابد سر به سرم میگذاشت و میرفت پای اجاقش تا دفعهی بعد هر وقت که هوس کرد برایم بخواند. یک وقتی که باز شاد بود. غذای خوبی خورده بود، پای درخت، توت تکانده بود، دایی را دیده بود و حسابی ماچ آبدارش کرده بود و سر کیف آمده بود. یک وقتی که پیراهنهای چیندارش را از توی صندوق در میآورد و خمیده خمیده پای سماورش میرفت که کیفش را کوک کند. من منتظر میماندم که چی بشود به سبک خودش داستان را از وسطش شروع کند به خواندن و من پیگیر شوم که نخیر از اولش و اینگونه خودم را در این قصه با صدای شاد ننه میچپاندم تا حظ ببرم.

حالا که فکرش را میکنم دستم میآید چرا ننه که اغلب اوقات حال غم داشت وقت خواندن این داستان کیفش کوک میشد. خاله سوسکه آن سرنوشت آرمانی بود که او هیچوقت دچارش نشده بود. بزرگتر که شدم فهمیدم اولین زن فمینیستی که در زندگیام دیدم ننه بود. ننه که هزاران شعر در ذم مردان بلد بود و تا میتوانست ما را از شوهر کردن برحذر میداشت. عوضش عاشق جمعهای زنانه بود. با دوستانش دور هم جمع میشدند و دربارهی مردان قصههای خندهدار تعریف میکردند. شاید خوب نبود که جلوی من اینها را بگویند احتمالا خیلی بچه تصورم میکردند ولی چیزی که در خاطرم مانده تعریفشان از ناتوانی جنسی مردان در برابر زنان بود. چگونه زنان در میل از مردان پیشی میگرفتند. آنقدر میخندیدند که قرمز می شدند. جمیله که دوست ننه بود اغلب موهایش را شرابی میکرد و حرفهای سکسی میزد. در چشمهایش وقتی که میخندید اثری از پیری نبود.
ننه حالا که شوهرش مرده بود و با دوستانش جمع میشد چنان دستش را میبرد لای موهای سفیدش و از شو نداشتن حظ میکرد که در کودکی میاندیشیدم اصلا زنها چرا باید شوهر کنند که با مردنش اینقدر شاد باشند. روی دیوارهای خانه به زحمت اثری از پدربزرگم بود. در قصههای ننه هم کمرنگ بود. هر وقت چیزی از او میگفت اشکش به ناگاه سرازیر میشد. آنجایی که خیلی زورش میآمد وقتی بود که در سی سالگی سرش هوو آمده بود. سی سالگی که سنی نبود. زن باید در آن سن هنوز تازه باشد پس چه شد که این اتفاق افتاد. خیلی چیزها و یک زندگی سخت برایش شروع شد. کتک خورد، بیخرجی ماند و زخم زبان شنید. جوری از کتک خوردنهایش تعریف میکرد که انگار هیچوقت در مقابلش دفاعی نداشته. به لهجهی خودش ته گوشی بخ کلگی. که همان سیلی و پس گردنی بود. و زندگیاش حرام شده بود. وسط کتک خوردنها نادیده گرفته شدنها و تحقیرها.
حالا اما برای ما خاله سوسکه را میخواند. و عجب که به دلش مینشست. خاله سوسکهای که خودش هفت قلم آرایش میکند برای خودش لباسهای زیبا میدوزد و دنبال شوهر میگردد به هرکس هم که میرسد میپرسد اگه من زنت بشم منو با چی میزنی؟
و از دست مردهای زمخت داستان با خواندن این شعر فرار میکند که « من زن ...نمیشم اگر بشم کشته میشم» دارم فکر میکنم اگر هم جسمش کشته نشود روحش مثل ننه کشته میشود. خاله سوسکه بیشتر از همه دنبال لطافت است. وقتی که مردان قصه بهش میگویند: « سوسک سیاه پا کوتاه» ناراحت میشود و رو ترش میکند که «خاله سوسکه و درد پدرم. بگو خاله قزی و چی و چی» که یعنی همهی زیبایی و لطافت من را درک کن.
خاله سوسکه به صراحت از جامعهی مردان زورگو و سبیل کلفت و بددهن فرار میکند، از خشونت در مقابل زن فرار میکند. در لایهی پنهانتر از رمضون که پیر است و پدرش برایش در نظر گرفته. بعد از همهی اینها به موش میرسد. در این کتابی که شروع به خواندنش کردم دیدار خاله سوسکه و آقا موشه خیلی نمادین به نظر میرسد چون آقاموشه دارد در برکهای شنا میکند و آواز میخواند. با دیدن خاله سوسکه تعظیم میکند و از الفاظی زیبا برای صدا کردنش استفاده میکند و قفل دل سوسکه را باز میکند.

اینجای داستان ما با میل زنانه مواجهیم. در اغلب داستانهایی که خواندهام این زن بوده که در هنگام اولین دیدار با معشوق در حال آبتنی بوده و این صحنه میل مرد را برانگیخته ولی در داستان خاله سوسکه این آقا موشه است که دارد در برکه تن میشوید و خاله سوسکه به نظارهاش مینشیند. این مبحث را سایه اقتصادینیا در کتاب پنج آبتنی کامل شرح داده است. شرح این صحنهی تکرار شونده از کتاب عهد عتیق که با سوسنه در کتاب دانیال شروع میشود در غرب و در شرق با داستانهای اساطیری آناهیتا و آفرودیت. در قسمتی از این مقاله آمده است ( مهرداد بهار به این اشاره میکند که در اغلب نواحی ایران « آب از چشمه آوردن کار زنهاست، نه کار مرد. چون چشمه مال زنهاست. هر چشمه ایزدبانویی دارد. آب مونث است. در تمام دهات وظیفهی آب از چشمه آوردن بر عهدهی زنهاست. در این گونه مراسم زنها شرکت میکنند ...این مساله با چشمه و ایزدبانوی آب و اینها مربوط است. مرد اگر به چشمه برود مثل این بوده که به زنی تجاوز کرده»)
و این اندیشه ادامه پیدا کرده تا اشعار معاصر فارسی. ولی شگفتی دیگر داستان اینجاست که در این تصحیح این خاله سوسکه است که در بالا ایستاده و به تماشای آقاموشه در برکه مینشیند. آنچه در داستانها و اساطیر دیگر همیشه معکوس بوده. مرد همیشه در بالا میایستاده و بدن لخت زن را در برکه یا چشمه نظاره میکرده. یعنی که کنشگر در عمل جنسی اغلب مرد بوده است و زن هیچوقت در این داستانها از نقش ابژه خارج نشده ولی در داستان خاله سوسکه زن به نقش سوژه ارتقا پیدا میکند و تماشاگر آقا سوسکه میشود که در برکه آبتنی میکند.
موش ملایم است. در اولین گفتگو از کلامی زیبا برای خطاب به سوسکه استفاده میکند. « تا چشمش به خاله سوسکه افتاد، دلش لرزید. از جا پرید، سرش را خم کرد، تعظیم بلندبالایی کرد و گفت« گل خانوم،گلاب خانوم، مهتاب خانوم، کجا میری؟» این کلامی است که خاله سوسکه منتظر شنیدنش بود و برای خاطر آن خودش را زیبا کرده بود و لباسهای زیبا پوشیده بود. این درک شدن زحمتی که کشیده بود و حس خوبی که به خودش داشت. همین است که تا مواجه میشود با دیگر مردهای قصه میترسد و پا پس میکشد انگار که در نظر آنها بیارزش پا کوتاه و سیاه است. عین تصوری که اغلب ما از یک سوسک داریم که در واقع اینهمه شکوهش را نمیبینیم و مدام دنبال کشتن و سقط کردنش هستیم. زن به مثابه یک سوسک در جامعه ظاهر میشود. سوسکی که نباید در جمع باشد جایش در سوراخ سمبهها و فاضلابهاست انگار که داستان دارد تلویحا به پنهان بودگی زن از منظر گذاشتنش در نقش سوسک اشاره میکند. سوسک هم اگر رویت شود چارهای جز مردن ندارد، بقال با وزنهی ترازو میزند، قصاب با ساطور میزند بزار با متر بزازی. هر کس با هر چیزی که دم دستش است خواهان از بین بردن سوسک است. و سوسک پا پس نمیکشد میخواهد که در جامعه باقی بماند پس میگریزد و به موش میرسد که اینبار او را نه یک سوسک سیاه پا کوتاه مزاحم که یک موجود باارزش و زیبا میبیند و به او تعظیم میکند.
خاله سوسکه به هدفش رسیده است. خودش را تسلیم آقا موشه میکند. چیزی که برای من در این داستان جذابیت دارد فاصله گرفتن موش از مردانگی محض و نزدیک شدنش به ساحت زنانه است. طوری که در برکه لم داده و آواز میخواند انگار که فراغتی دارد، برخلاف بقیه مردهای داستان که در شغلشان خلاصه میشدند. بزاز، قصاب، بقال. موشه هیچکدام نیست با شغلش تعریف نمیشود که در داستان با فراغتش معرفی میشود. موشی که آواز میخواند و در برکه لم داده است. در بازار نیست، در شلوغی نیست. صحنهی دیدار عاشقانهی آنها در یک خلوت و طبیعت رخ میدهد نه در میانهی بازار جایی که اغلب محل قدعلم کردن مردها است نه سوسکی خانم ماجرا.
یاد پدر بزرگم میافتم که در اغلب داستانهای ننه و مامان و دایی یک قناد معرفی میشود با طبقهای زولبیا و بامیه و عروسکهایی که با مواد آبنبات میساخته و در رفهای قنادیاش میچیده. نه حرفی نه کلامی نه فراغتی اگر باغ هم بوده اجارهای بوده به قصد برداشت محصول نه فراغت و آبتنی و فاصله گرفتن از کار.
اما وقتی به روایتهای زن دوم پدربزرگم از او میرسم با قنادی معرفی نمیشود او مردی است که برای همسر جدید و جوانش توی باغ کتاب «سبز پری زرده پری» میخواند. در حالیکه همسر جدیدش عین سوسکی ماجرای ما گلهای لالهعباسی را به گیسوانش آویخته و در حال انگور چینی است. اینجاست که خاله بتولم همیشه تعریف میکرد حسودیاش میشده. بعدا خودش این کتاب را گیر میآورد و برای خودش میخواند. تا آخر عمر هم علاقهمند به داستانهای پریان میماند. در حقیقت اگر ردش را بگیریم خواندن داستانهای پریان را ابتدا پدربزرگم در خانواده شروع میکند آن هم نه برای مادربزرگ من که برای همسر دومش که یک رگهی روس هم دارد و در عین جوانی بسیار هم زیباست. شاید خیلی هم شبیه عروسکهایی بوده که با خمیر آبنبات میساخته.
همسر دوم پدربزرگم وقتی میآید خانهی ما حس میکند که مامان علارغم تعارفهایی که با او دارد هیچوقت از ته دل دوستش ندارد این است که یک ماجرا را برای ما تعریف میکند مامان گوش نمیدهد و سرش را به کارهای آشپزخانه گرم میکند اما من که تشنهی قصه هستم یک چای هم میریزم و محو او میشوم که تعریف میکند «من یک دختر پانزده ساله بودم، کفشهای پاشنه بلند سفید میپوشیدم یکباره هم از جلوی مغازهی پدربزرگت رد شدم و همین. دلباخت. هر چه گفتم تو زن داری گوش نکرد. این بود که بهش گفتم باید هوای زن و بچههای قبلیات را داشته باشی.» اینجاست که او در خیالاتم به هیئت خاله سوسکه در میآید و پدربزرگم قنادی که بعدها به موشی ماجرا تبدیل میشود. مامان زیر چشمی نگاهی میکند و چیزی نمیگوید برای او آن روزها در عین کودکیاش خیلی سخت بوده است.
در پایان هم باز شاهد یک غافلگیری بر خلاف داستانهای دیگر هستیم. داستان فقط با ازدواج موشه و خاله سوسکه پایان نمیپذیرد بلکه مشکلاتی هم پس از ازدواج برای آنها پیش میآید که در آنها هم موش و هم سوسک برای دیگری از خود گذشتگی میکند. یعنی که داستان باز از پریانه بودن خودش فاصله میگیرد و به واقعیت ملموس زندگی ما نزدیک میشود.
تمام زیبایی داستان همراه شده با تصویرگریهای یگانه خانم هدی حدادی که انگار روح تازهای به اثر بخشیده. هنگام خواندنش دوباره صدای گرم مادربزرگم را شنیدم و این بار به این فکر کردم که کاش در زندگی بعدیاش خاله سوسکه باشد و آقاموشه محبوبش را در یک برکه پیدا کند.