تأملی بر توهم رهایی، عقلانی‌سازی یکسان‌ساز و خوانشی از «جامعه خستگی»
روایت کلان و رسمی مدرنیته همواره بر یک نوید درخشان استوار بوده است: «رهایی سوژه». در این روایت، انسان سرانجام زنجیرهای سنگین جزم‌اندیشی، فئودالیسم و انقیاد پیشامدرن را گسست تا بر سرنوشت خویش حاکم شود؛ عاملی خودمختار که با تکیه بر عقل نقاد، علم و آزادی اراده، پروژهٔ زیست خود را تعریف می‌کند. اما با گذشت قرن‌ها از این طلیعه، تجربهٔ زیستهٔ انسان معاصر با حسی غریب و فلج‌کننده گره خورده است: خستگی مفرط، افسردگی پنهان و اضطرابی مدام. پرسش بنیادین این است: آیا ممکن است همان مفاهیمی که قرار بود پرچم‌دار رهایی باشند — یعنی «سوژهٔ مدرن آزادی» و «عقلانیت مدرن» — خود به دیوارهای نامرئیِ یک زندان تبدیل شده باشند؟
برای فهم چگونگی این دگردیسی، کتاب درخشان «جامعه خستگی» اثر بیونگ-چول هان یکی از تیزبینانه‌ترین کالبدشکافی‌ها را ارائه می‌دهد. هان نشان می‌دهد که ما در قرن بیست‌ویکم از «جامعهٔ انضباطی» (Disciplinary Society) به تعبیر میشل فوکو عبور کرده‌ایم. جامعهٔ انضباطی جامعه‌ای متکی بر امر و نهی بود؛ پر از زندان‌ها، تیمارستان‌ها، پادگان‌ها و کارخانه‌هایی که با منطق «تو نباید» یا «تو مجبوری» بدن‌ها و روان‌ها را قالب می‌زدند. اما جهان امروز یک «جامعهٔ دستاورد» (Achievement Society) است. در این ساختار، احکام سلبی جای خود را به گزاره‌های شدیداً ایجابی داده‌اند: «تو می‌توانی»، «نامحدود باش»، «بهترین نسخهٔ خودت را بساز». در ظاهر، این اوج آزادی است؛ دیگر ارباب، شاه یا کشیشی بالای سر ما نایستاده است. اما فاجعه دقیقاً در همین‌جا رقم می‌خورد: سرکوب از بیرون به درون مهاجرت می‌کند.
بیونگ-چول هان صورت‌بندی درخشانی از این وضعیت دارد: سوژهٔ مدرن دیگر نه یک «فرمان‌بردار»، بلکه یک «کارآفرین از خود» (Entrepreneur of the self) است. در این شیوهٔ زیست، استثمار بدون استثمارگر رخ می‌دهد؛ فرد در توهم این‌که دارد با آزادی تمام روی ارتقای خودش، رشد فردی‌اش و ساختن زندگی دلخواهش کار می‌کند، دست به «خوداستثماری داوطلبانه» می‌زند. قربانی و شکنجه‌گر یکی می‌شوند؛ زندانی هم‌زمان نقش زندان‌بان را بازی می‌کند. به همین دلیل است که بحران‌های روانی مسلط در دوران ما دیگر عفونت‌ها یا بیماری‌های جسمی نیستند، بلکه بیماری‌های نورونی نظیر افسردگی، فرسودگی شغلی (Burnout) و اختلال نقص توجه‌اند. افسردگی مدرن، واکنش روانیِ سوژه‌ای است که از این اجبار بی‌پایان به کارآمدی و مثبت‌اندیشی خسته و مچاله شده است؛ او دیگر توانِ «توانستن» ندارد. این همان زندان شفاف آزادی است؛ جایی که هیچ میله‌ای دیده نمی‌شود، اما راه فراری هم از دادگاهِ درونی وجدان وجود ندارد.
اما بخش دوم این معما در ذات «عقلانیت مدرن» نهفته است. چقدر از این نظمی که ما را احاطه کرده، حاصل تجربه و خرد انباشته است و چقدرش محصول یک «دستگاه یکسان‌ساز»؟ اگرچه بخش‌هایی از علم تجربی مدرن واقعاً بر پایهٔ آزمون، خطا، کنجکاوی و شهود ملموس بنا شده، اما آن نیرویی که ساختارهای اجتماعی، شهرسازی، آموزش و اقتصاد ما را مهندسی کرده، بیشتر از جنس «عقلانی‌سازی صوری و ابزاری» (Instrumental Rationality) است تا خرد تجربی زیسته. ماکس وبر سال‌ها پیش نسبت به این خطر هشدار داده بود و از «قفس آهنینِ» بوروکراسی و محاسبه‌پذیری سخن می‌گفت. در این عقلانی‌سازی افراطی، هدف فهم معنا یا غنا بخشیدن به تجربهٔ زیسته نیست؛ هدف فقط کنترل، پیش‌بینی، بهینه‌سازی و تبدیل انسان به مهره‌ای خوانا و استاندارد در جدول اکسل سیستم است.
به تعبیر جیمز سی. اسکات، سیستم‌های مدرن ترجیح می‌دهند تنوع زیستی، شهودهای کهن، فرم‌های ارگانیک زندگی و خرد محلی را قلع‌وقمع کنند تا همه‌چیز را در قالب متریک‌ها، فرمول‌ها و شاخص‌های عددیِ قابل رصد درآورند. وقتی «زندگی» صرفاً به شاخص‌های بیولوژیک و راندمان اقتصادی تقلیل پیدا می‌کند، عقلانیت دیگر ابزاری در خدمت انسان نیست؛ انسان است که سوختِ موتور عقلانی‌سازی می‌شود. همه‌چیز باید بهینه شود: از الگوی خواب و تعداد ضربان قلب گرفته تا مسیرهای رفت‌وآمد شهری و حتی اوقات فراغت. اوقات فراغتی که در یونان باستان خاستگاه فلسفه و تفکر عمیق بود، امروز به ابزاری برای بازیابی انرژی صرفاً جهت «بازگشت پربازده‌تر به خط تولید» تقلیل یافته است.
در نهایت، تراژدی انسان معاصر در همین نقطه به اوج می‌رسد: ما گمان می‌کنیم آزادترین انسان‌های تاریخ هستیم چون می‌توانیم انتخاب کنیم کدام پلتفرم را اسکرول کنیم، کدام شغل را با ساعات کاری بی‌پایان برگزینیم یا کدام دورهٔ توسعهٔ فردی را بخریم؛ اما واقعیت این است که در حال قدم زدن درون قفسی شیشه‌ای هستیم که معمار، ناظر و نگهبانش خودمانیم. شاید نخستین گام برای بیرون خزیدن از این خستگی تاریخی، جسارتِ «تن ندادن به بهینه‌سازی مداوم» باشد؛ بازیابی حقِ خطا کردن، حقِ کند زیستن، حقِ بی‌فایده بودن در چشم سیستم، و بازگشت به آن ساحتی از تفکر عمیق و زیست تجربه که با هیچ شاخص آماری و منطق تکنوکراتیکی قابل اندازه‌گیری نیست.
