
اگر تاریخ شعر را از منظر نسبت زبان و ادراک بررسی کنیم، میتوان چهار مرحلهٔ بنیادین را در تحول زبان شعری از یکدیگر متمایز ساخت: زبان شنیداری، زبان دیداری، زبان تجسمی و زبان عینی. سه مرحلهٔ نخست، با الهام از مطالعات زبان، ادراک، رسانه و نشانهشناسی قابل صورتبندیاند؛ اما مرحلهٔ چهارم، یعنی زبان عینی، پیشنهاد نظریهٔ طراشعر است که میکوشد افق تازهای برای فهم نسبت میان زبان، تصویر و واقعیت بگشاید.
در مرحلهٔ نخست، شعر عمدتاً از طریق صدا، موسیقی و اجرا دریافت میشد و تجربهٔ شعری بیش از هر چیز بر شنیدن استوار بود. با گسترش نوشتار، زبان دیداری شکل گرفت و خواندن جایگاه مستقلی یافت. در مرحلهٔ سوم، شعر توانست تصاویر ذهنی و تخیل را در ذهن مخاطب برانگیزد و زبان به بستری برای آفرینش جهانهای خیالی تبدیل شد. نظریهٔ طراشعر بر آن است که میتوان از مرحلهای دیگر نیز سخن گفت؛ مرحلهای که در آن، زبان تنها شنیده، خوانده یا در ذهن مجسم نمیشود، بلکه بخشی از ساختار آن کیفیتی عینی و دیداری پیدا میکند. این مرحله همان چیزی است که در چارچوب نظریهٔ طراشعر از آن با عنوان زبان عینی یاد میشود.
در طراشعر، حرف دیگر صرفاً نشانهای برای تولید صدا یا انتقال معنا نیست. حرف میتواند در فرایندی که نظریهٔ طراشعر آن را جانشینی هویتی حروف مینامد، هویت دیداری تازهای پیدا کند. در این فرایند، حرف ضمن حفظ قابلیت خوانش خود، در قالب شیء، اندام، نماد یا تصویر ظاهر میشود و بهطور همزمان در تولید معنا مشارکت میکند. برای نمونه، «الف» میتواند در هیأت موشک، ستون فقرات یا گیسوی بافته ظاهر شود، «ی» میتواند به گیسو بدل گردد، «ت» در قالب پل دیده شود و «ل» در هیأت داس حضور یابد. در این وضعیت، مخاطب نه تنها حرف را میخواند، بلکه همزمان هویت دیداری تازهٔ آن را نیز ادراک میکند.
در چنین ساختاری، آنچه دگرگون میشود خودِ زبان نیست، بلکه بخشی از ساختار زبانی واژه کیفیتی عینی و دیداری پیدا میکند. به بیان دیگر، زبان همچنان نظامی قراردادی باقی میماند، اما در تجربهٔ ادراکی مخاطب، برخی اجزای آن حضوری دیداری و عینی پیدا میکنند. از این منظر، طراشعر نمیکوشد زبان را به شیء فیزیکی تبدیل کند، بلکه امکان میدهد بخشی از زبان در قالب عناصر دیداری در صفحه حضور یابد و به تجربهٔ ادراکی مخاطب وارد شود.
یکی از بنیادیترین دستاوردهای این رویکرد، معرفی مفهوم جانشینی هویتی حروف است. در این فرایند، حرف هویت نوشتاری خود را به یک عنصر دیداری واگذار میکند، اما نقش زبانی خود را از دست نمیدهد. عنصر جانشین ضمن آنکه هویت تصویری تازهای را وارد واژه میکند، همچنان امکان بازشناسی و خوانش حرف را نیز حفظ مینماید. به همین دلیل، مخاطب بهطور همزمان با دو هویت مواجه میشود: هویت زبانی حرف و هویت دیداری عنصر جانشین. معنا نیز از تعامل میان این دو هویت شکل میگیرد، نه از حذف یکی به سود دیگری.
علاوه بر کیفیت دیداری زبان، طراشعر موجب چندکارکردی شدن همزمان نشانه نیز میشود. در زبان متعارف، حرف عمدتاً دارای کارکردی نوشتاری و آوایی است و نقش آن در ساخت واژه و انتقال معنا تعریف میشود. اما در طراشعر، یک حرف میتواند بهطور همزمان در چند سطح عمل کند؛ سطح زبانی، سطح دیداری، سطح تصویری، سطح نمادین و سطح ادراکی.
برای نمونه، هنگامی که حرف «ی» در واژهٔ «آزادی» در قالب گیسوی زن ظاهر میشود، مخاطب تنها با یک تصویر مواجه نیست. او در همان لحظه، هم حرف «ی» را بازمیشناسد، هم تصویر گیسو را میبیند و هم امکان شکلگیری دلالتهای نمادین را تجربه میکند. در این وضعیت، نشانه دیگر تککارکردی نیست، بلکه به ساختاری چندلایه تبدیل میشود که چند نظام معنایی را بهصورت همزمان فعال میسازد.
طراشعر همچنین جایگاه کوچکترین واحد زبان را بازتعریف میکند. در زبانشناسی سنتی، حرف کوچکترین واحد نوشتاری نظام زبان محسوب میشود؛ اما در چارچوب نظریهٔ طراشعر، حرف میتواند در پیوند با تصویر، فرم و معنا، به واحدی ادراکی تبدیل شود. در چنین وضعیتی، کوچکترین واحد شعر دیگر صرفاً نویسهای برای ساخت واژه نیست، بلکه ساختاری مرکب است که خوانش، رؤیت و ادراک را بهصورت همزمان درگیر میکند.
البته این بدان معنا نیست که تعریف زبان در زبانشناسی کلاسیک دگرگون شده است؛ بلکه نظریهٔ طراشعر پیشنهاد میکند که در تجربهٔ شعری، حرف میتواند نقشی فراتر از کارکرد رایج خود پیدا کند و در کنار تصویر و فرم، به بخشی از فرایند تولید معنا تبدیل شود.
Afzalpour, A. (2025a). Tarasher. Hormozbook Publishing
Afzalpour, A. (2025b). The Manifesto of Tarasher. Degargoun Publishing
Arnheim, R. (1969). Visual Thinking. University of California Press.
Barthes, R. (1977). Image–Music–Text (S. Heath, Trans.). Fontana Press.
Coulmas, F. (1996). The Writing Systems of the World. Blackwell.
Derrida, J. (1976). Of Grammatology (G. C. Spivak, Trans.). Johns Hopkins University Press.
Eco, U. (1976). A Theory of Semiotics. Indiana University Press.
Goodman, N. (1976). Languages of Art: An Approach to a Theory of Symbols (2nd ed.). Hackett Publishing.
Jakobson, R. (1960). Linguistics and poetics. In T. A. Sebeok (Ed.), Style in Language (pp. 350–377). MIT Press.
Kress, G., & van Leeuwen, T. (2006). Reading Images: The Grammar of Visual Design (2nd ed.). Routledge.
McLuhan, M. (1964). Understanding Media: The Extensions of Man. McGraw-Hill.
Merleau-Ponty, M. (2012). Phenomenology of Perception (D. A. Landes, Trans.). Routledge. (Original work published 1945)
Mitchell, W. J. T. (1994). Picture Theory: Essays on Verbal and Visual Representation. University of Chicago Press.
Ong, W. J. (1982). Orality and Literacy: The Technologizing of the Word. Methuen.
Peirce, C. S. (1931–1958). Collected Papers of Charles Sanders Peirce (Vols. 1–8). Harvard University Press.
Saussure, F. de. (1986). Course in General Linguistics (R. Harris, Trans.). Open Court. (Original work published 1916)