
نقدهای سینمایی مهناز عظیمی
بعضی سریالها داستان تعریف میکنند و بعضی دیگر، پرسشهایی را پیش روی مخاطب میگذارند که تا مدتها پس از پایان هر قسمت ذهن او را رها نمیکنند. «آبان» از جمله آثاری است که بیش از آنکه درباره یک بحران مالی، یک رابطه عاشقانه یا یک پرونده جنایی باشد، درباره انتخابهای دشوار انسان در لحظاتی است که زندگی تمام راههای ساده را از او گرفته است.
شخصیت اصلی داستان، زنی تحصیلکرده، باهوش و جاهطلب است که استعداد علمی خود را به ابزاری برای ساختن آینده تبدیل کرده است. اما زندگی، همیشه بر اساس شایستگی پیش نمیرود. گاهی یک تصمیم، یک اشتباه یا حتی قرار گرفتن در زمان و مکان نامناسب، انسان را وارد مسیری میکند که دیگر شباهتی به رؤیاهایش ندارد.
فیلمنامه «آبان» در همین نقطه قدرت خود را نشان میدهد. داستان، تنها درباره اتفاقات بیرونی نیست؛ بلکه فروپاشی تدریجی امنیت روانی شخصیتها را نیز به تصویر میکشد. هر تصمیم، بهای خود را دارد و هیچ انتخابی کاملاً درست یا کاملاً اشتباه به نظر نمیرسد.
از نگاه من، مهمترین دستاورد سریال، شخصیتپردازی آبان است. او نه قربانی مطلق است و نه قهرمانی شکستناپذیر. زنی است که میان مسئولیت، عشق، ترس، استقلال و بقا گرفتار شده و همین تضادها او را به شخصیتی واقعی تبدیل میکنند.
در این میان، حضور فریبرز ثابت، با بازی حسابشده شهاب حسینی، یکی از جذابترین وجوه سریال است. ثابت شخصیتی است که بهراحتی نمیتوان درباره او قضاوت کرد. او همزمان میتواند تهدیدکننده، حمایتگر، مرموز و آسیبدیده باشد. شهاب حسینی با کمترین اغراق، شخصیتی خلق میکند که سکوتهایش گاه از دیالوگهایش تأثیرگذارترند.
لاله مرزبان نیز بازی قابلقبولی ارائه میدهد و بهخوبی اضطراب و فشار روانی زنی را منتقل میکند که احساس میکند هر انتخابش، بخشی از زندگی او را از بین میبرد.
کارگردانی سریال تلاش میکند تعلیق را نه از دل تعقیبوگریز و خشونت، بلکه از دل روابط انسانی خلق کند. دوربین اغلب به چهرهها نزدیک میشود تا تردید، ترس و سکوت شخصیتها را به تصویر بکشد. همین انتخاب باعث شده فضای سریال، بیش از آنکه جنایی باشد، روانشناسانه به نظر برسد.
با این حال، فیلمنامه همیشه به یک اندازه موفق نیست. یکی از مهمترین چالشهای آن، باورپذیر کردن برخی دگرگونیهای احساسی شخصیتهاست. سریال تلاش میکند مخاطب را با تغییرات درونی آبان همراه کند، اما در بعضی لحظات، این تحول آنقدر سریع رخ میدهد که ممکن است برای همه بینندگان قانعکننده نباشد. شاید اگر نویسندگان زمان بیشتری را صرف نمایش کشمکشهای درونی او میکردند، این مسیر طبیعیتر به نظر میرسید.
این نکته، ارزش سریال را از بین نمیبرد، اما باعث میشود مخاطب گاهی میان همدلی با شخصیت و پذیرش تصمیمهایش فاصله احساس کند.
از منظر اجتماعی، «آبان» تصویری از زنی ارائه میدهد که میخواهد مستقل باشد و هویت خود را با دانش و تواناییهایش تعریف کند، نه صرفاً با نقشهایی که جامعه برای او در نظر گرفته است. این نگاه زنمحور، از شعار فاصله میگیرد و بیشتر بر تجربه زیسته یک زن در مواجهه با ساختارهای قدرت تمرکز میکند.
اما آنچه بیش از همه مرا به فکر فرو برد، نگاه سریال به مفهوم رنج بود. «آبان» بارها این پرسش را مطرح میکند که آیا سختیها فقط برای شکستن انسان آمدهاند، یا میتوانند او را به شناخت عمیقتری از خودش برسانند؟ شاید پاسخ سریال این باشد که رنج، هم میتواند انسان را بسازد و هم او را از خودش دور کند؛ این انتخاب ماست که سرنوشت نهایی را رقم
می زند.
و اما
در ابتدای تماشای «آبان»، بارها با تصمیمهای شخصیت اصلی مخالفت کردم. گاهی با خودم میگفتم اگر جای او بودم، شاید راه دیگری را انتخاب میکردم. اما هرچه بیشتر با زندگی او همراه شدم، قضاوتم آرامآرام جای خود را به همدلی داد.
فهمیدم انسانها را نمیتوان تنها از روی تصمیمهایشان شناخت. هر انتخاب، پشت سر خود دنیایی از ترس، امید، تنهایی، مسئولیت و رنج دارد؛ چیزهایی که ما از بیرون فقط سایهای از آنها را میبینیم.
برای من، «آبان» داستان یک زن نیست؛ داستان انسانی است که در میان عشق، قدرت، مسئولیت و بقا، تلاش میکند خودش را گم نکند. شاید همه انتخابهای او را نپذیرم، اما رنجش را درک میکنم و همین، نگاه مرا نسبت به او تغییر داد.
این سریال بیش از هر چیز به من یادآوری کرد که همدلی، با تأیید کردن تفاوت دارد. میتوان با انسانها همدرد بود، بیآنکه با همه تصمیمهایشان موافق باشیم.
شاید هنر واقعی سینما همین باشد؛ اینکه پیش از آنکه ما را به قضاوت دعوت کند، از ما بخواهد انسان را با تمام پیچیدگیها، ضعفها و زخمهایش ببینیم.
و امامیزند.