هیچکس نباید برای برگشتن به کشور خودش از کسی اجازه بگیرد.
این باید نقطه شروع بحث باشد. نه مهم است آن فرد هنرمند است یا ورزشکار، مشهور است یا گمنام، موافق حکومت است یا مخالف آن. اگر ایرانی است، ایران کشور اوست و حق دارد در آن زندگی کند. اگر سالها پیش از کشور خارج شده و امروز تصمیم گرفته برگردد، این تصمیم شخصی اوست و کسی حق ندارد به خاطر خودِ بازگشت او را محاکمه کند.
اما ماجرا وقتی عوض میشود که حکومت بازگشت را به امتیاز تبدیل میکند.
وقتی یکی میتواند برگردد و دیگری نمیتواند، وقتی برای یکی مسیر باز است و برای دیگری بسته، دیگر نمیتوان گفت همه فقط درباره یک «انتخاب شخصی» حرف میزنیم. یک نفر چیزی را به دست آورده که دیگری از آن محروم شده است؛ و این تفاوت، نیازمند توضیح است.
محسن نامجو میتواند بعد از سالها به ایران برگردد. در مقابل، پرستو احمدی به خاطر اجرای خود با مجازات مواجه شده است. داریوش، گوگوش، ابی و بسیاری دیگر همچنان نمیتوانند مانند یک شهروند عادی به ایران برگردند.
این تفاوتها یک سؤال ساده ایجاد میکند: چه چیزی تعیین میکند چه کسی میتواند برگردد؟ اگر پاسخ، رابطه فرد با حکومت باشد، آن وقت حکومت حق بازگشت را به ابزار سیاسی تبدیل کرده است. اما اینجا فقط حکومت نیست که باید پاسخگو باشد.
فرض کنیم حکومت برای یک هنرمند راه بازگشت را باز میکند؛ با او کنار میآید، محدودیتهایش را برمیدارد و اجازه میدهد برگردد. آن هنرمند هم میداند که برای او استثنایی ایجاد شده که برای دیگران وجود ندارد.
حالا انتخاب واقعی او تازه شروع میشود.
میتواند بگوید من ایرانیام و حق دارم به کشورم برگردم؛ اما اگر برای این بازگشت قرار است در مواضعم تغییر ایجاد کنم، چشمم را روی واقعیتهای جامعه ببندم یا با حکومت زدوبند کنم، باید از خودم بپرسم آیا حاضر هستم برای رسیدن به خواسته شخصی خودم، این معامله را بپذیرم؟
یا میتواند بگوید من حق بازگشت میخواهم، اما نه به قیمت پذیرفتن امتیازی که دیگران از آن محروماند.
تفاوت این دو انتخاب فقط سیاسی نیست؛ اخلاقی است.
مشکل بازگشت یک هنرمند نیست. مشکل این است که آیا حاضر است برای بازگشت خودش، به سازوکاری مشروعیت بدهد که بازگشت را برای دیگری ممنوع کرده است؟
اگر برای بازگشت باید معامله کرد، سؤال این نیست که «چرا برگشتی؟» سؤال این است که «برای برگشتن چه چیزی دادی؟»
آیا سکوت کردی؟ آیا از مواضعت عقب نشستی؟ آیا پذیرفتی درباره کسانی که هنوز تحت فشارند چیزی نگویی؟ آیا پذیرفتی امتیازی را بگیری که به دیگران داده نمیشود؟
اگر چنین باشد، دیگر نمیتوان گفت «من فقط به خانهام برگشتم». تو فقط به خانه برنگشتهای؛ از امتیازی استفاده کردهای که قدرت در یک نظام نابرابر به تو داده است.
و اینجاست که شرافت سیاسی و انسانی معنا پیدا میکند.شرافت یعنی وقتی دری برای تو باز میشود، فراموش نکنی چه کسانی هنوز پشت همان در ماندهاند.شرافت یعنی اگر حق بازگشت خودت را میخواهی، همان حق را برای دیگری هم بخواهی؛ حتی اگر آن دیگری مخالف تو باشد.و شاید مهمتر از همه، شرافت یعنی برای داشتن چیزی که از ابتدا حق تو بوده، حاضر نباشی بهایش را با سکوت درباره حق دیگران بپردازی.
در نهایت، مسئله این نیست که چه کسی برگشته و چه کسی نرفته است. مسئله این است که آیا میپذیریم حکومت برای حق بازگشت انسانها درجهبندی تعیین کند یا نه.
اگر بازگشت به ایران به امتیازی تبدیل شود که در ازای سکوت، عقبنشینی یا نزدیکی به قدرت داده میشود، دیگر فقط با یک درِ بسته روبهرو نیستیم؛ با وطنی روبهرو هستیم که کلیدش را از صاحبخانه گرفتهاند.
و هیچ حکومتی نباید صاحب کلید وطن باشد.