شاید برای خیلیها روزنامهخواندن عادتی قدیمی باشد؛ چیزی متعلق به نسلهای قبل، کنار استکان چای صبحگاهی و میزهای چوبی خانه. شاید هم عدهای فکر کنند در دنیایی که خبرها با چند لمس ساده روی صفحه گوشی ظاهر میشوند، دیگر چه نیازی به ورقزدن روزنامه و خواندن ستونهای بلند و تحلیلهای سیاسی است؟ اما من فکر میکنم روزنامهخوانی، حتی امروز، چیزی فراتر از یک عادت قدیمی است؛ نوعی مواجهه با جهان که هنوز ارزش خودش را دارد.
با اینکه سنوسال زیادی ندارم، به خواندن روزنامه علاقه دارم. گاهی روزنامه کاغذی میخوانم و گاهی هم از طریق اینترنت اخبار و مطالب روزنامهها را دنبال میکنم. اتفاقا شغل و فعالیت اصلی من با کامپیوتر گره خورده و خودم هم از علاقهمندان تکنولوژی هستم. نه با پیشرفت فناوری مسئلهای دارم و نه فکر میکنم برای حفظ عادتهای خوب گذشته باید از ابزارهای جدید فاصله بگیریم. برعکس، تکنولوژی میتواند دسترسی ما به اطلاعات را آسانتر کند و فرصتهای تازهای برای یادگیری در اختیارمان بگذارد. مسئله من بیشتر با شیوهای است که گاهی از این ابزارها استفاده میکنیم.
شبکههای اجتماعی با همان اسکرول بیپایانشان، ما را به دیدن محتوای بیشتر و بیشتر عادت دادهاند؛ چند ثانیه برای یک خبر، چند ثانیه برای یک ویدئو و بعد رفتن سراغ محتوای بعدی. گاهی ساعتها در این چرخه میمانیم، بیآنکه فرصت چندانی برای فکرکردن به چیزهایی که دیدهایم داشته باشیم. مشکل فقط اتلاف وقت نیست؛ به نظرم این عادت میتواند تحمل ما برای خواندن متنهای بلند و دنبالکردن یک بحث تا انتهای آن را هم کمرنگ کند. وقتی ذهنمان مدام به دریافت اطلاعات کوتاه و تازه عادت میکند، نشستن پای یک گزارش مفصل یا تحلیل چندصفحهای ممکن است دشوارتر به نظر برسد.
اینجاست که روزنامهخوانی برای من جذاب میشود. اختصاصدادن زمانی مشخص در روز به خواندن روزنامه، آن هم در کنار یک فنجان چای یا قهوه، میتواند راه سادهای برای تمرین دوباره خواندن باشد. لازم نیست از همان ابتدا ساعتها وقت بگذاریم؛ حتی پانزده یا بیست دقیقه مطالعه متمرکز هم میتواند شروع خوبی باشد. مهم این است که به خودمان فرصت بدهیم یک متن را با حوصله بخوانیم، رشته بحث را گم نکنیم و به جای عبور سریع از روی کلمات، برای فهمیدن آنها وقت بگذاریم. این کار نوعی تمرین برای توجه و تمرکز است و کمک میکند توانایی خواندن متنهای طولانی را در خودمان حفظ کنیم. شاید بد نباشد در کنار پیگیری ابزارهای تازه و فناوریهای پیشرفته، گاهی هم همین عادت ساده را برای فعال و کنجکاو نگهداشتن ذهنمان جدی بگیریم.
برای من، پیگیری روزنامه فقط راهی برای فهمیدن این نیست که امروز چه اتفاقی افتاده؛ تلاشی است برای فهمیدن اینکه چرا این اتفاق افتاده، چه کسانی دربارهاش تصمیم گرفتهاند، چه کسانی از آن سود میبرند و چه کسانی هزینهاش را میپردازند. بهخصوص در سیاست، دانستن خود خبر کافی نیست؛ مهمتر از آن، فهمیدن زمینهها، منافع، تضادها و پیامدهای آن است.
روزنامه، دستکم در شکل مطلوب خودش، از مخاطب میخواهد کمی مکث کند. متن را بخواند، استدلال را دنبال کند، میان خبر و تحلیل تفاوت بگذارد و پیش از پذیرفتن یک ادعا، درباره آن فکر کند. روزنامهخواندن قرار نیست لزوما ما را به آدمهای داناتری تبدیل کند؛ اما میتواند عادت پرسیدن را در ما زنده نگه دارد. به نظرم، در دنیایی که همه برای اظهار نظر عجله دارند، همین عادت پرسیدن خودش اهمیت زیادی دارد.
از طرف دیگر، روزنامهها بخش مهمی از زندگی سیاسی و اجتماعی جامعه را ثبت میکنند. تیترهایشان، انتخاب خبرهایشان، گفتوگوهایشان و حتی چیزهایی که دربارهشان سکوت میکنند، میتوانند تصویری از فضای عمومی یک دوره به دست بدهند. روزنامه فقط وسیلهای برای اطلاعرسانی نیست؛ بخشی از تاریخ روزمره جامعه است. گاهی سالها بعد، وقتی به مطبوعات یک دوره نگاه میکنیم، بهتر میتوانیم بفهمیم مردم درباره چه چیزهایی بحث میکردند، قدرت چه روایتی از وقایع ارائه میداد و چه صداهایی برای شنیدهشدن تلاش میکردند.
این موضوع در ایران وجه دیگری هم دارد. روزنامهنگاری در کشور ما همیشه مسیر همواری نداشته است؛ از توقیف و تعطیلی روزنامهها گرفته تا فشارهای قضایی و امنیتی و بازداشت روزنامهنگارانی که کارشان اطلاعرسانی و روایت اتفاقات جامعه بوده است. وقتی انتشار یک گزارش یا نوشتن درباره یک مسئله عمومی میتواند برای روزنامهنگار هزینه داشته باشد، اهمیت مطبوعات و حق مردم برای دانستن بیشتر به چشم میآید. حمایت از فرهنگ روزنامهخوانی، در کنار همه فواید فکری و اجتماعیاش، میتواند توجه ما را به اهمیت مطبوعات و کسانی که برای آگاهکردن جامعه تلاش میکنند، زنده نگه دارد.
البته این به آن معنا نیست که هرچه در روزنامه نوشته میشود حقیقت محض است. روزنامهها هم ممکن است اشتباه کنند، جهتگیری سیاسی داشته باشند، تحت فشار قرار بگیرند یا واقعیت را از زاویهای خاص روایت کنند. اتفاقا به همین دلیل است که فکر میکنم روزنامهخوانی باید با تفکر انتقادی همراه باشد. قرار نیست روزنامهای را بخوانیم تا هرچه گفت باور کنیم؛ قرار است بخوانیم تا اطلاعات بیشتری به دست بیاوریم، روایتهای مختلف را بشناسیم و بتوانیم مستقلتر قضاوت کنیم. خواندن چند روزنامه با گرایشهای متفاوت، مقایسه روایتها و مراجعه به منابع دیگر، میتواند بسیار مفیدتر از اعتماد بیچونوچرا به یک رسانه باشد.
برای من، حمایت از فرهنگ روزنامهخوانی لزوما به معنای اصرار بر نسخههای کاغذی نیست. روزنامه اگر روی کاغذ باشد، تجربه خاص خودش را دارد؛ اگر هم از طریق اینترنت خوانده شود، همچنان میتواند همان کارکرد اطلاعرسانی و تحلیل را داشته باشد. مسئله اصلی، کاغذ یا صفحه نمایش نیست؛ مسئله این است که آیا هنوز برای فهمیدن جهان وقت میگذاریم یا نه. آیا میتوانیم برای مدتی از چرخه بیپایان محتوا بیرون بیاییم، متنی بلندتر بخوانیم و به جای تکرار نظر دیگران، خودمان به نتیجهای برسیم؟
به گمانم، جامعهای که میخواهد آگاهتر باشد، به شهروندانی نیاز دارد که اخبار را فقط مصرف نکنند، بلکه آنها را بفهمند، نقد کنند و دربارهشان گفتوگو کنند. سیاست و سرنوشت جامعه نباید به موضوعاتی تبدیل شوند که فقط در زمان انتخابات، بحرانها یا اتفاقات بزرگ به یادشان میافتیم. آگاهی سیاسی از همین پیگیریهای کوچک و روزمره شکل میگیرد؛ از خواندن یک گزارش، دنبالکردن یک پرونده، مقایسه چند دیدگاه و حتی مخالفت با نویسندهای که مطلبش را خواندهایم.
شاید روزنامهخواندن دیگر مثل گذشته در زندگی روزمره مردم جا نداشته باشد، اما به نظرم هنوز هم یکی از عادتهای ارزشمند است؛ عادتی که میتواند ما را از واکنشهای لحظهای به سمت اندیشیدن ببرد. من دوست دارم این عادت را حفظ کنم؛ نه به این دلیل که فکر میکنم روزنامهها همیشه درست میگویند یا تکنولوژی را مانعی برای مطالعه میدانم، بلکه چون باور دارم فهمیدن جهان، بدون پیگیری و پرسشگری، کار سادهای نیست.
شاید بد نباشد هر روز، در کنار تمام کارهایی که با کامپیوتر و گوشی انجام میدهیم، زمانی هم برای خودمان کنار بگذاریم؛ یک فنجان چای یا قهوه، یک روزنامه و چند دقیقه مطالعه بدون عجله. نه برای فرار از دنیای مدرن، بلکه برای اینکه در همین دنیای پرسرعت، توانایی مکثکردن، خواندن و فکرکردن را از دست ندهیم.
در نهایت، روزنامهخوانی برای من صرفا خواندن خبرهای دیروز و امروز نیست؛ تمرینی است برای دقیقتر دیدن، بهتر پرسیدن و کمتر تسلیم روایتهای آمادهشدن. شاید نتوانیم با خواندن روزنامه همه مسائل جامعه را حل کنیم، اما دستکم میتوانیم پیش از قضاوتکردن، کمی بیشتر بدانیم. و در زمانهای که اطلاعات فراوان است اما فرصت اندیشیدن گاهی کم، همین تفاوت کوچکی نیست.