دوم خرداد ۱۳۷۶ برای میلیونها ایرانی فقط یک انتخابات نبود؛ لحظهای بود که امید به تغییر دوباره جان گرفت. مردمی که با شوق پای صندوقهای رأی رفتند و به سیدمحمد خاتمی رأی دادند، تصور میکردند میتوان از درون همین ساختار، قدمبهقدم به سوی آزادی بیشتر، جامعهای بازتر و حکمرانی پاسخگوتر حرکت کرد. از دل آن روز، جریانی متولد شد که بعدها «اصلاحات» نام گرفت؛ جریانی که قرار بود بدون انقلاب، بدون فروپاشی و با تکیه بر صندوق رأی، ایران را تغییر دهد.اما نزدیک به سه دهه بعد، دیگر نمیتوان فقط از امید دوم خرداد حرف زد؛ باید از سرنوشت آن امید پرسید. چرا جریانی که روزی میلیونها نفر را پای صندوق آورد، به جایی رسید که بخش بزرگی از جامعه دیگر وعدههایش را کافی نمیدانست؟ آیا اصلاحطلبی قربانی ساختار قدرت شد، یا خود نیز در شکستش سهمی داشت؟ قرار نیست پاسخ این پرسش را به یک «توطئه» تقلیل دهیم و بگوییم همهچیز از ابتدا نقشهی حکومت بوده است. چنین توضیحی بیش از آنکه تحلیل باشد، راه فرار از نقد است. اصلاحطلبی در ساختاری پر از محدودیت و مداخلهی نهادهای غیرانتخابی فعالیت کرد، اما در کنار این موانع، ضعفها، محافظهکاریها و تصمیمهای خودش را نیز داشت. مسئله دقیقاً همینجاست: اصلاحطلبی چگونه شکست خورد؛ زیر فشار ساختار، با اشتباهات خودش، یا در فاصلهای که بهمرور میان این جریان و جامعه افتاد؟
اصلاحطلبی را نمیتوان فقط با نام محمد خاتمی یا نتیجهی انتخابات دوم خرداد توضیح داد. اصلاحات، پیش از آنکه یک پروژهی انتخاباتی باشد، یک پروژهی فکری و سیاسی بود؛ تلاشی برای پیدا کردن راهی میان حفظ وضع موجود و انقلاب. ایده این بود که برای تغییر ایران الزاماً نباید نظام سیاسی را سرنگون کرد؛ میتوان از درون ساختار موجود، با انتخابات، قانون، مطبوعات، جامعهی مدنی و نهادهای انتخابی، بهتدریج قدرت را پاسخگوتر و جامعه را آزادتر کرد. این صورتبندی، یعنی اصلاحطلبی بهعنوان یک پروژهی سیاسی منسجم برای تغییر تدریجی از درون، در تاریخ معاصر ایران پدیدهای نسبتاً تازه بود.
در دههی ۱۳۷۰، بخشی از روشنفکران دینی، دانشگاهیان، نویسندگان و روزنامهنگاران تلاش کردند زبان تازهای برای فهم سیاست و جامعه شکل دهند؛ مفاهیمی مانند جامعهی مدنی، حاکمیت قانون، تکثرگرایی، حقوق شهروندی، آزادی بیان و نسبت تازهای میان دین و دموکراسی. مجلهی «کیان» و حلقهی فکری پیرامون آن یکی از مهمترین محلهای شکلگیری این بحثها بود. این ایدهها بهتدریج از محافل فکری و دانشگاهی بیرون آمدند و با گسترش مطبوعات و فضای سیاسی پس از دوم خرداد، وارد گفتوگوی عمومی جامعه شدند.
بنابراین اصلاحطلبی فقط نمیخواست دولت یا رئیسجمهور متفاوتی روی کار بیاورد؛ میخواست نگاه جامعه به قدرت و سیاست را نیز تغییر دهد. دوم خرداد ۱۳۷۶ نقطهی تلاقی همین جریان فکری با یک خواست گستردهی انتخاباتی بود؛ لحظهای که میلیونها نفر تصور کردند شاید بتوان بدون انقلاب و خشونت، از مسیر رأی، قانون، جامعهی مدنی و تغییر تدریجی، ایران را به جامعهای بازتر و پاسخگوتر تبدیل کرد. به همین دلیل، برای فهم شکست اصلاحطلبی، ابتدا باید خود این پروژه را فهمید: پروژهای که میخواست «تغییر از درون» را ممکن کند.
اما چرا امروز از شکست پروژهی اصلاحطلبی حرف میزنیم؟ شاید سادهترین پاسخ را بتوان در تغییری دید که در نگاه جامعه به خودِ واژهی «اصلاحطلبی» اتفاق افتاده است. جریانی که زمانی با شعار تغییر تدریجی، قانونگرایی و امید به آینده شناخته میشد، امروز برای بخش بزرگی از جامعه نه نماد تغییر، بلکه یادآور وعدههایی است که بارها تکرار شدند و کمتر به نتیجه رسیدند. اصلاحطلبی که روزی قرار بود راهی میان حفظ وضع موجود و انقلاب باشد، حالا در افکار عمومی تا حد زیادی اعتبار گذشتهاش را از دست داده است؛ تا جایی که در ادبیات سیاسی روزمره، گاهی خودِ عنوان «اصلاحطلب» نه یک انتخاب سیاسی، بلکه نوعی ناسزا یا برچسب تحقیرآمیز به نظر میرسد.
این تغییر فقط حاصل عملکرد ضعیف چند دولت یا شکست چند انتخابات نیست. مسئله عمیقتر است. پروژهی اصلاحات بر یک فرض اساسی بنا شده بود: اینکه میتوان بدون انقلاب و خشونت، از درون ساختار موجود، قدمبهقدم تغییر ایجاد کرد. اما وقتی سالها گذشت و بسیاری از مطالبات اساسی جامعه بیپاسخ ماند، اعتماد به همین فرض هم فرسوده شد. برای بخشی از جامعه، دیگر مسئله فقط این نیست که اصلاحطلبان نتوانستهاند اصلاحات را کامل کنند؛ مسئله این است که اساساً این مسیر، دیگر مسیر مؤثری برای تغییر به نظر نمیرسد.
شاید همینجا بتوان مهمترین نشانهی شکست اصلاحطلبی را پیدا کرد: جامعهای که زمانی به «تغییر از درون» امید داشت، امروز بیشتر از گذشته دربارهی تغییرات بنیادی و عبور از وضع موجود صحبت میکند. یعنی آن مرز مهمی که اصلاحطلبی میان «اصلاح» و «انقلاب» میکشید، برای بخش قابل توجهی از جامعه دیگر به روشنی گذشته نیست. خشونتپرهیزی و تغییر تدریجی، که زمانی بخش مهمی از جذابیت اصلاحات بود، دیگر برای بسیاری بهتنهایی پاسخ قانعکنندهای به مسئلهی تغییر نیست.
به همین دلیل، شکست اصلاحات را نباید فقط در این جستوجو کرد که چه کسی در انتخابات پیروز شد یا چه قانونی تصویب نشد. شکست عمیقتر، زمانی اتفاق میافتد که یک پروژهی سیاسی دیگر نتواند جامعه را به امکان تحقق وعدهی اصلی خودش قانع کند. اصلاحطلبی قرار بود ثابت کند که تغییر بدون انقلاب ممکن است؛ مسئله اینجاست که امروز خودش باید توضیح دهد چرا هنوز باید به آن امکان باور داشت.
حال به دلایل شکست میپردازیم.
اول از همه باید سراغ ساختاری برویم که اصلاحطلبان قرار بود از درون آن تغییر ایجاد کنند. اصلاحطلبان توانستند ریاستجمهوری و مجلس را به دست بگیرند، اما بخش مهمی از قدرت در اختیار نهادهایی بود که مستقیماً با انتخابات تعیین نمیشدند. شورای نگهبان، قوهی قضائیه، نهادهای امنیتی و نظامی و مجموعهای از نهادهای زیر نظر رهبری، امکان محدود کردن بسیاری از تصمیمهای دولت و مجلس را داشتند.
ماجرای مجلس ششم، رد بسیاری از طرحهای اصلاحطلبان و توقیف گستردهی مطبوعات نشان داد که پیروزی انتخاباتی لزوماً به معنای در اختیار داشتن همهی ابزارهای قدرت نیست. اصلاحطلبان رأی مردم را داشتند، اما همهی قدرت را نه.
در واقع، اصلاحطلبی با یک تناقض اساسی روبهرو بود: میخواست از طریق نهادهای انتخابی، ساختاری را تغییر دهد که بخش مهمی از آن خارج از کنترل نهادهای انتخابی بود.
بنابراین اگر شکست اصلاحطلبی را فقط به «بیعرضگی اصلاحطلبان» تقلیل دهیم، بخشی از واقعیت را نادیده گرفتهایم. آنها واقعاً با محدودیتهای ساختاری جدی مواجه بودند.
اما همینجا سؤال مهمتری شکل میگیرد: وقتی اصلاحطلبان فهمیدند با چنین ساختاری مواجهاند، چه استراتژیای برای مقابله با این محدودیت انتخاب کردند؟
محدودیت ساختاری بهتنهایی توضیح کامل شکست نیست. هر جریان سیاسی ممکن است در ساختاری محدود فعالیت کند؛ مسئله این است که در برابر این محدودیت چه راهبردی انتخاب میکند.
اصلاحطلبان در ابتدا سرمایهی اجتماعی بسیار بزرگی داشتند. دوم خرداد ۱۳۷۶ نشان داد که بخش بزرگی از جامعه خواهان تغییر سیاسی و اجتماعی است. اما این جریان نتوانست برای تبدیل این سرمایهی اجتماعی به یک قدرت سیاسی پایدار، استراتژی روشنی ایجاد کند.اصلاحطلبی از یک طرف نمیخواست از چارچوب نظام عبور کند و بر تغییر مسالمتآمیز و تدریجی تأکید داشت؛ از طرف دیگر، برای فشار آوردن جهت تغییر همان ساختار نیز ابزار مؤثری پیدا نکرد.
در نتیجه، اصلاحطلبان بارها میان دو انتخاب گرفتار شدند: حفظ امکان حضور در ساختار قدرت یا ایستادن در کنار جامعه برای افزایش فشار جهت تغییر.این دو الزام همیشه قابل جمع نبودند.هرچه اصلاحطلبان بیشتر نگران از دست دادن امکان حضور در ساختار شدند، مواضعشان محتاطانهتر شد؛ و هرچه مواضعشان محتاطانهتر شد، بخشی از جامعه کمتر آنها را نمایندهی تغییر دید.
در واقع، اصلاحطلبی بهتدریج در یک دور باطل گرفتار شد: برای باقی ماندن در ساختار باید محتاط میبود، اما همین احتیاط سرمایهی اجتماعی لازم برای ایجاد تغییر را از بین میبرد.
شاید بتوان مهمترین پرسش دربارهی سرنوشت اصلاحطلبی را در یک جمله خلاصه کرد:
وقتی میان حفظ امکان حضور در ساختار قدرت و دفاع از جامعه تعارض ایجاد شد، اصلاحطلبان کدام را انتخاب کردند؟
پاسخ در همهی دورهها یکسان نبود و نمیتوان همهی اصلاحطلبان را با یک حکم واحد سنجید. اما در مجموع، یکی از مهمترین انتقادها به این جریان این است که در بزنگاههای حساس، نتوانست میان حفظ جایگاه خود در ساختار و ایستادن در کنار جامعه، انتخاب روشنی داشته باشد.
در ماجرای کوی دانشگاه ۱۳۷۸، این فاصله میان دولت اصلاحات، جنبش دانشجویی و ساختار قدرت آشکار شد. جامعه انتظار داشت اصلاحطلبان در برابر برخوردها قاطعتر بایستند، اما اصلاحطلبان نتوانستند از این اتفاق برای ایجاد یک تغییر جدی در رابطهی حکومت و جامعه استفاده کنند.
در جنبش سبز ۱۳۸۸، شکاف عمیقتر شد. اصلاحطلبان از مطالبات انتخاباتی و اعتراضات حمایت کردند، اما در نهایت نتوانستند یک مسیر روشن و مؤثر برای ادامهی جنبش ایجاد کنند. محدودیتها و برخوردهای شدید با رهبران و معترضان نیز نشان داد که اصلاح از درون ساختار با چه محدودیتهایی روبهروست.
در آبان ۱۳۹۸ نیز دوباره همین مسئله تکرار شد. اعتراضات گسترده شکل گرفت و برخورد شدید با معترضان، فاصلهی جامعه و حاکمیت را بیشتر کرد. در چنین شرایطی انتظار میرفت اصلاحطلبان که سالها خود را واسطهی میان جامعه و حکومت معرفی کرده بودند، موضع روشنتری نسبت به اعتراض مردم داشته باشند. اما بخش مهمی از این جریان نتوانست چنین نقشی را ایفا کند.
اما به نظر من، اوج این فاصله در جنبش «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱ اتفاق افتاد.
این بار یک نسل جوان وارد صحنهی سیاسی ایران شد که بخش بزرگی از آن اساساً اصلاحطلبی را نمیشناخت. این نسل تجربهای از دوم خرداد، مجلس ششم یا دوران اصلاحات نداشت و اصلاحطلبان را نمایندهی طبیعی خواستههای خودش نمیدید.
مسئله فقط این نبود که جوانان خواستههای متفاوتی داشتند؛ مسئله این بود که اصلاحطلبان نتوانستند این نسل را بفهمند. نتوانستند زبان، خواستهها و نگاه این نسل به تغییر را بشناسند و مهمتر از آن، نتوانستند آنها را انتخاب کنند.این نسل دیگر لزوماً دنبال اصلاحات تدریجی و قدمبهقدم نبود. خواستههایش صریحتر و رادیکالتر بود و میخواست خودش برای رسیدن به آنها وارد میدان شود. به دنبال این نبود که یک جریان سیاسی قدیمی به نمایندگی از او مذاکره کند؛ خودش آمده بود تا خواستههایش را مطرح کند.
اما ماجرا در دی ۱۴۰۴ به نقطهی تلختری رسید. در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی، اعتراضات به اوج رسید و گزارشهای متعدد از سرکوب گسترده و کشتار معترضان منتشر شد؛ اتفاقی که ابعاد آن حتی در روایتهای رسمی حکومت نیز با شمار بالایی از جانباختگان همراه بود.
این اتفاق اهمیت دیگری هم داشت: این بار چنین رخدادی در دورهی دولت مسعود پزشکیان اتفاق افتاد؛ دولتی که اصلاحطلبان و نیروهای نزدیک به این جریان از پیروزی آن حمایت کرده بودند. بنابراین دوباره همان سؤال قدیمی روبهروی اصلاحطلبان قرار گرفت: در لحظهای که جامعه در برابر ساختار قدرت قرار میگیرد، انتخاب شما کدام است؟
به نظر میرسد مشکل اصلاحطلبی فقط این نبود که نتوانست ساختار قدرت را تغییر دهد؛ مشکل این بود که در طول زمان، جامعه را هم به اندازهی کافی نفهمید. بهخصوص نسل دهه هشتاد را.
اصلاحطلبان نتوانستند این نسل را بشناسند، زبانش را بفهمند و در لحظهای که باید، او را انتخاب کنند. نسلی که دیگر الزاماً به اصلاح تدریجی باور نداشت و میخواست خواستههایش را خودش و صریح دنبال کند.
شاید به همین دلیل، مسئله امروز فقط این نیست که اصلاحطلبان مردم را انتخاب نکردند؛ مسئله این است که بخش بزرگی از مردم، بهخصوص نسل جوان، دیگر اصلاحطلبان را انتخاب نمیکند.
یکی از مهمترین دلایل از بین رفتن اعتماد به اصلاحطلبان، فاصلهای بود که میان رفتار آنها در دوران انتخابات و عملکردشان پس از رسیدن به قدرت ایجاد شد.
در زمان انتخابات، معمولاً مواضع اصلاحطلبان صریحتر و تندتر میشود. وعدههای زیادی دربارهی تغییر شرایط، آزادیهای اجتماعی، بهبود وضعیت اقتصادی و اصلاح ساختار داده میشود و از مردم خواسته میشود با رأی خود به این تغییر کمک کنند.اما بعد از انتخابات، ماجرا تغییر میکند. وقتی وارد ساختار قدرت میشوند، بسیاری از همان وعدهها عملی نمیشود و دلیل اصلی معمولاً این است که «اختیار کافی نداریم».
البته محدودیت اختیار در ساختار سیاسی ایران واقعیت دارد، اما اینجا یک سؤال جدی مطرح میشود: اگر اصلاحطلبان خودشان میدانند که اختیار کافی برای اجرای بسیاری از وعدههایشان ندارند، چرا دوباره در زمان انتخابات مردم را به پای صندوق دعوت میکنند و همان وعدهها را تکرار میکنند؟مسئله فقط ناتوانی نیست؛ مسئله بیارادگی هم هست. اگر میدانند نمیتوانند، باید صادقانه به مردم بگویند چه چیزی در اختیارشان هست و چه چیزی نیست. اگر میدانند برای تحقق وعدههایشان باید هزینه بدهند، باید آمادهی پرداخت آن هزینه باشند.
اما وقتی در انتخابات از تغییر میگویند و بعد از پیروزی، همواره به محدودیت اختیار پناه میبرند، طبیعی است که مردم احساس کنند از رأی آنها برای ورود به ساختار استفاده شده، بدون اینکه ارادهی کافی برای تحقق وعدهها وجود داشته باشد.در نتیجه، اصلاحطلبی برای بخشی از جامعه به جریانی تبدیل شد که در زمان انتخابات مردم را به مشارکت و امید به تغییر دعوت میکند، اما پس از رسیدن به قدرت، یا میگوید اختیار نداشته یا حاضر نیست برای خواستههایی که وعده داده هزینهی لازم را بپردازد.تکرار این چرخه اعتماد را فرسوده کرد. سؤال مردم هم بهتدریج سادهتر شد: اگر قرار نیست اختیار داشته باشید، چرا دوباره از ما میخواهید رأی بدهیم؟
شاید یکی از مهمترین دلایل شکست اصلاحطلبی همین تناقض باشد؛ جریانی که از یک طرف محدودیتهای ساختار را میشناسد، اما از طرف دیگر همچنان از مردم میخواهد به همان ساختار رأی بدهند و انتظار تغییر داشته باشند.
وقتی اصلاحطلبان به این نتیجه رسیدند که در ساختار قدرت اختیار کافی برای ایجاد تغییرات اساسی ندارند، معنای انتخابات هم بهتدریج تغییر کرد.
در سالهای ابتدایی اصلاحات، انتخابات قرار بود ابزاری برای تغییر باشد؛ مردم رأی میدادند تا دولتی روی کار بیاید که بتواند شرایط را بهتر کند. اما به مرور، استدلال اصلی تغییر کرد: اگر ما رأی نیاوریم، جریان مقابل میآید و شرایط بدتر میشود.این استدلال قابل فهم بود، اما مشکل از جایی شروع شد که «جلوگیری از بدتر شدن» جای «ایجاد تغییر» را گرفت.دیگر مردم لزوماً به اصلاحطلبان رأی نمیدادند چون باور داشتند آنها میتوانند شرایط را تغییر دهند؛ بلکه رأی میدادند تا رقیبشان پیروز نشود. در این حالت، انتخابات از انتخاب یک مسیر بهتر به انتخاب میان «بد» و «بدتر» تبدیل میشود.
اینجا یک سؤال اساسی مطرح میشود: اگر مردم به اصلاحطلبان نه از روی امید به توانایی آنها برای اصلاح، بلکه فقط از ترس پیروزی طرف مقابل رأی بدهند، آیا چیزی از پروژهی اصلاحات باقی مانده است؟
به نظر من، پاسخ روشن است: نه. اگر مهمترین دلیل برای رأی دادن به اصلاحطلبان این باشد که «طرف مقابل بدتر است»، یعنی خودِ پروژهی اصلاحات شکست خورده است. چون اصلاحطلبی قرار بود از طریق انتخابات راهی برای تغییر ایجاد کند، نه اینکه صرفاً مانع پیروزی رقیب شود.در چنین شرایطی، رأی مردم دیگر الزاماً رأی به اصلاحات نیست؛ رأیی است برای جلوگیری از یک گزینهی بدتر. و این یعنی اصلاحطلبی از یک پروژهی تغییر، به پروژهای برای جلوگیری از بدتر شدن تبدیل شده است.
اگر قرار باشد مردم فقط از ترس طرف مقابل به اصلاحطلبان رأی بدهند، باید صریح گفت: اصلاحات شکست خورده است.
این شاید یکی از مهمترین دلایل فرسایش اصلاحطلبی باشد.اصلاحطلبی در ابتدا قرار بود نمایندهی میل جامعه به تغییر و منتقد وضع موجود باشد. اما وقتی سالها در دولت، مجلس و دیگر نهادهای رسمی حضور داشت، بهتدریج بخشی از جامعه دیگر آن را بیرون از ساختار نمیدید؛ بلکه آن را بخشی از خودِ ساختار میدانست.
اینجا یک تغییر مهم اتفاق افتاد.
در ابتدا سؤال این بود که «اصلاحطلبان چگونه حکومت را اصلاح کنند؟» اما به مرور سؤال تغییر کرد:
«خود اصلاحطلبان چه تفاوتی با وضع موجود دارند؟»
این سؤال برای اصلاحطلبی بسیار مهم بود، چون دیگر نمیتوانست تمام مشکلات را فقط به ساختار قدرت و محدودیتهای آن نسبت دهد. وقتی یک جریان سالها در قدرت حضور داشته، جامعه از خودش میپرسد: شما در این سالها چه چیزی را تغییر دادید؟ از اینجا اصلاحطلبان فقط منتقد حکومت نبودند؛ خودشان هم باید دربارهی عملکردشان پاسخ میدادند.
مشکل اصلی این بود که فاصلهی میان وعده و نتیجه زیاد شد. اصلاحطلبان همچنان از تغییر صحبت میکردند، اما بخشی از جامعه دیگر آنها را نیرویی برای تغییر نمیدید؛ آنها را بخشی از همان وضع موجود میدانست.
در نتیجه، اصلاحطلبی با یک تناقض جدی روبهرو شد: جریانی که قرار بود تغییر ایجاد کند، خودش به بخشی از ساختاری تبدیل شده بود که جامعه از آن ناراضی بود.و شاید همینجا بود که سؤال اصلی از «چطور حکومت را اصلاح کنیم؟» به «چرا خود اصلاحطلبان نتوانستند تغییر ایجاد کنند؟» تغییر کرد.
اصلاحطلبی در ابتدا جذاب بود چون وعدهی «تغییر بدون انقلاب» میداد. برای جامعهای که هم خواهان تغییر بود و هم نمیخواست هزینههای بیثباتی و خشونت را بپردازد، این ایده میتوانست یک راه میانه و منطقی به نظر برسد.
اما مشکل از جایی شروع شد که محدودیتهای ساختار بیشتر شد. جامعه میخواست بداند اصلاحطلبان دقیقاً تا کجا حاضرند برای تحقق تغییر پیش بروند.
اگر ساختار اجازهی اصلاح ندهد چه؟
اگر انتخابات محدود شود چه؟
اگر اعتراضات مردم با برخورد امنیتی مواجه شود چه؟
اگر نهادهای انتخابی نتوانند تصمیمهای خود را اجرا کنند چه؟
اینجا اصلاحطلبی نتوانست یک پاسخ روشن و مشترک ارائه دهد.
بخشی از اصلاحطلبان بر ماندن در ساختار تأکید داشتند، بخشی بر اعتراض و فشار اجتماعی و بخشی بر مذاکره و حفظ امکان تعامل با قدرت. این اختلاف دیدگاه بهخودیخود مشکل نبود؛ مشکل این بود که در بزنگاههای مهم، جامعه نمیدانست موضع نهایی این جریان چیست و اصلاحطلبان حاضرند برای اهدافی که وعده میدهند چه هزینهای بپردازند.
در نتیجه، مرزهای اصلاحطلبی بهتدریج مبهم شد. معلوم نبود هدف فقط اصلاحات محدود و تدریجی است یا تغییرات عمیقتر؛ معلوم نبود در برابر موانع ساختاری تا کجا باید ایستاد و از کجا باید عقب نشست.
همین نبودِ صراحت باعث شد اصلاحطلبی برای بخشی از جامعه از یک پروژهی سیاسی مشخص به مجموعهای از وعدهها و مواضع متغیر تبدیل شود.وقتی یک جریان سیاسی نتواند بهروشنی بگوید چه میخواهد، تا کجا میرود و در برابر شکست چه خواهد کرد، طبیعی است که جامعه بهتدریج اعتمادش را به آن از دست بدهد.
یکی از مهمترین دلایل شکست اصلاحطلبی، تغییر نسلی در جامعه ایران است؛ تغییری که اصلاحطلبان نتوانستند خودشان را با آن هماهنگ کنند.
اصلاحطلبی در دههی هفتاد شکل گرفت؛ زمانی که بخش مهمی از جامعه هنوز به تغییر تدریجی، انتخابات و اصلاح ساختار از درون باور داشت. حتی در سال ۱۳۸۸، با وجود اعتراضات گسترده، شعار «یا حسین، میرحسین» نشان میداد که بخش مهمی از معترضان هنوز در چارچوبی حرکت میکردند که میان تغییرخواهی و ارزشهای سیاسی و مذهبی موجود پیوند برقرار میکرد.
اما نسل جدید با تجربهای متفاوت وارد میدان شد.
این نسل دیگر لزوماً به پیروزی تدریجی باور نداشت. ایدهی «دو گام به جلو و یک گام به عقب» برای بخشی از این نسل نه یک استراتژی واقعبینانه، بلکه چیزی خستهکننده و حتی خندهدار بود. آنها نمیخواستند هر بار برای به دست آوردن بخشی از حقوقشان مذاکره کنند و در مقابل، از بخشی دیگر بگذرند.
برای این نسل، حقوق قابل معامله نیست. آزادی، برابری و حق انتخاب را نمیخواستند به صورت قطرهای و مرحلهای دریافت کنند؛ آنها همهی آن را یکجا و کامل میخواستند.
تفاوت میان «یا حسین، میرحسین» در سال ۱۳۸۸ و «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱ فقط تفاوت دو شعار نیست؛ نشاندهندهی تغییر نگاه به مفهوم تغییر است.
نسل جدید کمتر حاضر بود خواستههایش را به جریانهای سیاسی قدیمی بسپارد و بیشتر میخواست خودش مطالبه کند. برای همین، اصلاحطلبی که همچنان بر تغییر تدریجی، مصالحه و حرکت قدمبهقدم تأکید میکرد، برای بخشی از این نسل دیگر پاسخ مناسبی به مسئلهی تغییر نبود.
جامعه عوض شده بود، اما اصلاحطلبی نتوانسته بود خودش را با این تغییر هماهنگ کند.
به همین دلیل، بخشی از نسل جدید نهتنها اصلاحطلبان را راهحل نمیدید، بلکه اساساً ایدهی اصلاح تدریجی را متعلق به نسل دیگری میدانست.اصلاحطلبی در جامعهای متولد شد که دیگر وجود ندارد، اما نتوانست خودش را برای جامعهای که به وجود آمده بود بازتعریف کند.
اصلاحطلبی بدون تردید یکی از مهمترین جریانهای سیاسی تاریخ معاصر ایران است. جریانی که توانست میلیونها نفر را پای صندوق رأی بیاورد، دولت تشکیل دهد، مجلس را در اختیار بگیرد و برای سالها یکی از اصلیترین بازیگران سیاست ایران باشد. همین گستردگی و اثرگذاری نشان میدهد که نمیتوان اصلاحطلبی را نادیده گرفت یا آن را جریانی کماهمیت دانست.
اما اهمیت تاریخی با موفقیت سیاسی یکی نیست.
اصلاحطلبی قرار بود راهی برای تغییر باشد؛ راهی که هم از انقلاب و خشونت فاصله داشته باشد و هم بتواند مطالبات جامعه را از طریق اصلاحات، انتخابات و نهادهای سیاسی دنبال کند. مسئله این است که این وعده، در طول زمان، نتوانست به نتیجهای متناسب با انتظارات جامعه برسد.
بخشی از این ناکامی به ساختار قدرت برمیگشت؛ ساختاری که اختیارات نهادهای انتخابی را محدود میکرد و بسیاری از اصلاحات را دشوار یا ناممکن میساخت. اما متوقف کردن تمام بحث در همین نقطه، تصویر کاملی از شکست اصلاحطلبی به دست نمیدهد.
اصلاحطلبان در بسیاری از مواقع نتوانستند برای این محدودیتها استراتژی مؤثری پیدا کنند. گاهی بیش از حد به حضور در ساختار وابسته شدند، گاهی مردم را عمدتاً برای انتخابات بسیج کردند و گاهی وعدههایی دادند که توان یا ارادهی اجرای آنها را نداشتند. در نتیجه، فاصلهی میان چیزی که گفته میشد و چیزی که مردم در زندگی خود میدیدند، روزبهروز بیشتر شد.
از طرف دیگر، جامعه هم ثابت نماند. نسلی که اصلاحطلبی برای او جذاب بود، با نسلی که بعدها وارد صحنه شد تفاوت داشت. مطالبات تغییر کرد، زبان اعتراض تغییر کرد و حتی تصور بخشی از جامعه از آزادی، سیاست و رابطه با حکومت تغییر کرد. اصلاحطلبی اما نتوانست متناسب با این تحولات خودش را بازتعریف کند.
به همین دلیل، شکست اصلاحطلبی فقط شکست یک جریان در برابر رقیب سیاسی نبود؛ شکست یک ایده هم بود. ایدهای که میگفت میتوان با تکیه بر صندوق رأی و اصلاح تدریجی، بدون عبور از چارچوب موجود، تغییرات مهمی ایجاد کرد. وقتی سالها گذشت و این ایده نتوانست به نتایج مورد انتظار برسد، طبیعی بود که خودِ ایده هم زیر سؤال برود.
بدتر اینکه در مقطعی، اصلاحطلبی دیگر برای بخشی از جامعه نماد «تغییر» نبود؛ نماد «تغییری که قرار بود اتفاق بیفتد و نیفتاد» شد. همین تفاوت بسیار مهم است. یک جریان سیاسی ممکن است در رسیدن به قدرت شکست بخورد، اما همچنان اعتبارش را حفظ کند. مشکل اصلاحطلبان این بود که بخشی از جامعه نهتنها از عملکرد آنها ناامید شد، بلکه از خودِ عنوان و هویت اصلاحطلبی هم فاصله گرفت.
شاید گویاترین نشانه همین باشد که واژهی «اصلاحطلب» برای بخشی از جامعه از یک عنوان سیاسی به یک ناسزا تبدیل شده است. نمیتوان این تغییر معنای یک واژه را مسئلهای سطحی دانست. وقتی جریانی که زمانی با امید، مشارکت و امکان تغییر شناخته میشد، به جایی میرسد که نامش برای بخشی از جامعه بار منفی و حتی تحقیرآمیز پیدا میکند، یعنی یک سرمایهی سیاسی و اجتماعی بزرگ از بین رفته است.
بنابراین، شکست اصلاحطلبی را نباید فقط با این جمله توضیح داد که «نگذاشتند». ساختار قدرت در شکست آن نقش داشت، اما خود اصلاحطلبان نیز در شیوهی مواجهه با این ساختار، در حفظ ارتباط با جامعه، در وعده دادن، در استراتژی سیاسی و در فهم تغییرات نسلی مسئولیت داشتند.
اصلاحطلبی یک جریان مهم در تاریخ معاصر ایران بود و همچنان اهمیت تاریخی آن را نمیتوان انکار کرد. اما اهمیت تاریخی، شکست سیاسی را پاک نمیکند.
در نهایت، پروژهای که قرار بود از مسیر اصلاحات به تغییر برسد، نتوانست وعدهی اصلی خود را محقق کند. نه توانست ساختار را آنگونه که وعده میداد اصلاح کند، نه توانست اعتماد جامعه را برای همیشه حفظ کند و نه توانست با نسل جدید دوباره پیوند برقرار کند.
به همین دلیل، حرف آخر این مقاله ساده است:
اصلاحطلبی شکست خورد؛ نه چون هیچگاه امکان موفقیت نداشت، بلکه چون در طول سالها نتوانست آن امکانی را که به جامعه وعده داده بود به یک تغییر واقعی تبدیل کند.
و شاید اینکه «اصلاحطلب» برای بخشی از مردم به فحش تبدیل شده، خلاصهترین و گویاترین روایت همین شکست باشد.