در سیاست خارجی، تحلیل کردن روزبهروز سختتر میشود؛ نه لزوماً به این دلیل که اطلاعات کمتری در دسترس است، بلکه برعکس، به این دلیل که با حجم عظیمی از خبر، اظهارنظر، تکذیبیه و روایتهای متناقض مواجهیم. هر اتفاقی که در اتاقهای مذاکره رخ میدهد، تقریباً بلافاصله تبدیل به موضوعی برای جنگ رسانهای میشود و هر طرف تلاش میکند روایت مطلوب خودش را به افکار عمومی منتقل کند.
در چنین فضایی، تشخیص اینکه واقعاً چه اتفاقی افتاده، از تشخیص اینکه چه کسی چه روایتی را تبلیغ میکند سختتر میشود. یک مقام آمریکایی چیزی میگوید، مقام ایرانی چیز دیگری، رسانهها هرکدام بخشی از ماجرا را برجسته میکنند و در نهایت مخاطب با انبوهی از خبر مواجه است، بدون اینکه لزوماً بداند واقعیت چیست.
نمونه اخیر مذاکرات ایران و آمریکا دقیقاً چنین وضعیتی دارد.
طبق گزارشهای منتشرشده، عباس عراقچی و تیم ایرانی در نیویورک مذاکرات و رایزنیهایی را دنبال کردند و طرح هفتروزه ایران درباره تنگه هرمز از طریق واسطهها به طرف آمریکایی منتقل شد. بعد از آن، دونالد ترامپ بهصراحت گفت پیشنهاد ایران را رد کرده است. اما طرف ایرانی گفت هنوز پاسخ رسمی آمریکا از طریق واسطهها دریافت نشده و باید منتظر پاسخ نهایی ماند.
حالا روایت دیگری از طرف ایران مطرح میشود. گفته شده آمریکاییها از طریق واسطهها نظرات خود را درباره طرح ایران ارائه کردهاند و این نظرات در داخل کشور در حال بررسی است. گزارشهای جدیدتر هم از ادامه رایزنیها و تلاش میانجیها برای حل اختلاف بر سر ترتیب اجرای توافق خبر میدهند.
اینجا یک سؤال ساده به وجود میآید:
اگر آمریکا طرح ایران را رد کرده است، دقیقاً چه چیزی اکنون در ایران در حال بررسی است؟
ممکن است پاسخ این باشد که ترامپ یک موضع سیاسی اعلام کرده اما دولت آمریکا از طریق کانال دیپلماتیک، پاسخ یا ملاحظات دیگری فرستاده است. ممکن است هم «رد کردن» ترامپ به معنای رد یک چارچوب یا شکل خاصی از پیشنهاد بوده باشد، نه پایان کامل رایزنیها. ما از بیرون نمیتوانیم با قطعیت درباره جزئیات آن قضاوت کنیم.
اما دقیقاً به همین دلیل است که دولت ایران باید توضیح بدهد.
این به معنای آن نیست که انتظار داشته باشیم همه جزئیات مذاکرات منتشر شود. ملاحظات مذاکراتی قابل فهم است. در هر مذاکرهای بخشهایی وجود دارد که انتشار آنها میتواند به روند مذاکره آسیب بزند و طبیعتاً باید محرمانه بماند.
اما همه چیز که در یک مذاکره اتفاق میافتد، اطلاعات امنیتی و محرمانه نیست.
اینکه مذاکره در چه سطحی انجام شده، چه مقامهایی در آن حضور داشتهاند، ایران اساساً چه طرحی را روی میز گذاشته، چارچوب کلی آن چه بوده و اینکه آیا دولت آمریکا آن را رد کرده یا درباره آن ملاحظاتی ارائه داده، الزاماً به معنای افشای جزئیات محرمانه مذاکره نیست.
حتی اگر قرار نیست متن کامل پیشنهاد منتشر شود، میتوان چارچوب آن را توضیح داد. اگر آمریکا طرح را رد کرده، بگویید رد کرده است. اگر طرح را رد نکرده و صرفاً درباره آن ملاحظاتی ارائه کرده، بگویید همین اتفاق افتاده است.
اگر ترامپ آن را رد کرده اما دولت آمریکا از طریق کانال دیپلماتیک پیشنهاد یا پاسخ دیگری فرستاده، این تفاوت را برای مردم توضیح دهید.
چون در حال حاضر یک طرف ماجرا میگوید «رد شد» و از طرف دیگر گفته میشود «نظرات آمریکا در حال بررسی است».
این تناقض، دقیقاً همان جایی است که شفافیت لازم میشود.
مسئله این نیست که دولت ایران تمام کارتهای خود را روی میز بگذارد. مسئله این است که مردم نباید مجبور باشند از میان سخنان ترامپ، رسانههای آمریکایی، رسانههای ایرانی و اظهارات پراکنده مقامها حدس بزنند که چه اتفاقی افتاده است.
اگر ترامپ آگاهانه با اظهارات خود فضای رسانهای را تغییر میدهد و تلاش میکند با ایجاد فشار رسانهای، محاسبات ایران را تغییر دهد و امتیاز بیشتری بگیرد، پاسخ به این جنگ رسانهای نباید سکوت یا روایتسازی متقابل باشد.
برای شکست دادن این جنگ، باید صادق بود.
باید اخبار واقعی را همانطور که هستند به مردم گفت. باید روشن کرد چه اتفاقی افتاده، چه پیشنهادی روی میز بوده، آمریکا چه پاسخی داده و اکنون ایران دقیقاً در حال بررسی چه چیزی است.
اما شاید دلیل این همه ابهام فقط ملاحظات مذاکراتی نباشد. شاید بخشی از ماجرا ترس از جنگطلبان داخلی باشد.
نیروهایی که با شنیدن هر خبر از مذاکره و توافق، احساس میکنند چیزی از میل به جنگ و درگیری که سالها از آن حرف زدهاند دارد از بین میرود. برای همین با هر خبر مذاکره، شروع میکنند به فشار آوردن، فحش دادن و تخریب تیم مذاکرهکننده. خدا میداند چه بخشی از این جریان از روی ناآگاهی است و چه بخشی آگاهانه و عمداً در حال تلاش برای آسیب زدن به مذاکرات و جلوگیری از رسیدن به توافق است.
عراقچی هم پیشتر درباره همین فضا گفته بود عدهای «در میدان» هستند و تلاش میکنند مسیر مذاکره را تحت تأثیر قرار دهند. از طرف دیگر، جیدی ونس هم قبلاً از وجود یک کمپین برای ضربه زدن به توافق با ایران توسط برخی جریانهای اسرائیلی صحبت کرده بود.
پس وقتی از جنگ رسانهای حرف میزنیم، فقط ترامپ و رسانههای آمریکایی را نباید دید. داخل ایران هم کسانی هستند که از شکست مذاکره بدشان نمیآید و برای آن فشار میآورند.
و نتیجه چه میشود؟
مردم وسط این بازی قرار میگیرند.
یک طرف میگوید توافق در کار نیست. یک طرف میگوید مذاکره شده. یک طرف میگوید پیشنهاد رد شده و طرف دیگر میگوید پاسخ آمریکا در حال بررسی است. بعد هم مردم باید خودشان از بین این همه حرف بفهمند چه اتفاقی افتاده.
در چنین شرایطی، پنهان کردن واقعیت فقط کار ترامپ و مخالفان مذاکره را راحتتر میکند.
اگر مردم بدانند چه اتفاقی افتاده، چه پیشنهادی روی میز بوده و پاسخ طرف مقابل چه بوده، دیگر هرکسی نمیتواند روایت خودش را جای واقعیت بنشاند.
نه ترامپ میتواند با یک جمله فضای رسانهای را بهتنهایی شکل بدهد، نه جنگطلب داخلی میتواند با فحش دادن به عراقچی و تیم مذاکرهکننده مردم را قانع کند که هر مذاکرهای خیانت است.
اگر میخواهید طرح ترامپ برای ایجاد ابهام، فشار و تغییر محاسبات ایران شکست بخورد، راهش ساده است:
واقعیت را بگویید.