ما در یکی از خطرناکترین مقاطع تاریخ معاصر ایران قرار گرفتهایم.
جنگ فقط به معنای موشک و بمباران نیست. یک کشور میتواند بدون آنکه تمامیت ارضیاش از بین برود، از درون فرسوده شود؛ اقتصادش آسیب ببیند، زیرساختهایش تخریب شود، سرمایه انسانیاش مهاجرت کند، روابط خارجیاش محدود شود و نااطمینانی آنقدر افزایش پیدا کند که آینده برای نسل بعدی مبهم شود.
امروز مجموعهای از این خطرها همزمان در برابر ایران قرار گرفته است: ادامه تنش نظامی، تحریمهای اقتصادی، آسیبپذیری زیرساختهای انرژی، فشار بر تجارت خارجی، کاهش ظرفیت اقتصادی و خطر تبدیل شدن یک جنگ موقت به بحرانی طولانیمدت که آثار آن سالها باقی بماند. حتی تمامیت ارضی ایران هم در خطر است و این یک ترس روی هوا نیست؛ واقعیتی قابل مشاهده است که انکار آن صرفاً به امکان وقوعش کمک بیشتری میکند.
در چنین شرایطی، مسئله اصلی نباید این باشد که کدام طرف در یک موضعگیری سیاسی پیروز میشود. مسئله باید این باشد که چگونه میتوان ایران را از این چرخه بیرون کشید.
به نظر میرسد تنها راهحل واقعی، تلاش برای یک توافق جامع است؛ توافقی که در آن مجموعهای از مسائل بهصورت همزمان حلوفصل شوند، نه اینکه هر بحران به بحران بعدی موکول شود.
درباره تنگه هرمز نیز باید واقعبین بود. گزارشهای اخیر، از جمله دادههای تانکر ترکرز و دیگر منابع رصد کشتیرانی، نشان میدهد عبور نفت خام از هرمز دوباره به اعداد و سطوحی نزدیک به پیش از جنگ رسیده است.
بنابراین اگر هرمز قرار بود مهمترین اهرم چانهزنی ایران باشد، اکنون ارزش آن بهعنوان یک امتیاز سیاسی نسبت به ماههای نخست جنگ تغییر کرده است. وقتی بخش قابلتوجهی از جریان نفت دوباره برقرار شده، نمیتوان برای همیشه بر این تصور تکیه کرد که هرمز بهتنهایی میتواند طرف مقابل را وادار به پذیرش همه خواستههای ایران کند.
در طرف مقابل، موضع آمریکا و حتی مهمتر از آن، ترتیب روند مذاکره نیز تغییر کرده است.
در تفاهم قبلی، طرف آمریکایی پذیرفته بود که ابتدا موضوع هرمز و باز شدن مسیر عبور و مرور حل شود و بعد از آن، موضوع هستهای در مرحله بعدی مورد مذاکره قرار بگیرد. یعنی ترتیب کلی تفاهم به این شکل بود که ابتدا هرمز و کاهش تنش تعیین تکلیف شود و سپس پرونده هستهای وارد مرحله بعدی شود.
اما اکنون این ترتیب تغییر کرده است.
طرف آمریکایی با توجه به دست بالاتری که در زمینه صادرات نفت و وضعیت هرمز پیدا کرده، دیگر نمیخواهد مسئله هستهای به بعد موکول شود و خواهان آن است که این موضوع همین حالا و در همین چارچوب مورد مذاکره قرار بگیرد.
در دید من اساساً هیچ مشکلی با این موضوع نیست.
اتفاقاً اگر قرار است توافقی جامع شکل بگیرد، چه بهتر که مسائل اصلی در همین مرحله روی میز باشند و برای همه آنها یک معامله روشن و متوازن طراحی شود. مسئله هستهای، تحریمها، هرمز، صادرات نفت و محاصره دریایی در عمل به یکدیگر متصل شدهاند. شاید بهتر باشد همه آنها یکجا حل شوند تا اینکه امروز یک مسئله را حل کنیم و چند ماه بعد دوباره با بحران دیگری روبهرو شویم.
این تغییر در روند تفاهم حتی میتواند در شرایطی کمککننده باشد؛ به شرط آنکه در داخل کشور عقلانیت داشته باشیم.
نباید از هستهای تابو ساخت و نباید این کارت را هم مانند هرمز سوزاند و آن را از دست داد.
اگر آمریکا میخواهد مسئله هستهای همین حالا روی میز باشد، ایران نیز باید در همین چارچوب درباره همه چیز مذاکره کند: تحریمها، صادرات نفت، دسترسی مالی، هرمز، محاصره دریایی و تضمینهای اجرای توافق.
مهم این است که ایران در مذاکره چه میدهد و چه میگیرد.
اگر قرار است درباره محدودیتهایی در برنامه هستهای مذاکره شود، باید در مقابل، منافع واقعی و قابلاندازهگیری برای ایران ایجاد شود. رفع تحریمها، امکان فروش نفت، باز شدن مسیر تجارت، رفع محدودیتهای مالی و کاهش خطر جنگ دوباره باید بخشی از همین معامله باشند.
نباید کارتهای چانهزنی ایران را یکی پس از دیگری بسوزانیم.
هرمز یک اهرم بود و اکنون شرایط آن تغییر کرده است. مسئله هستهای نیز یک اهرم است. نباید با تبدیل کردن آن به یک خط قرمز مطلق، خودمان یکی از مهمترین ابزارهای چانهزنی را از روی میز خارج کنیم.
دیگر فرصتی نمانده است.
نتانیاهو و تیم او برنامهای شوم در سر دارند و تنها راه ایستادگی در برابر این برنامه، عقلانیت، فهم ضعفها و استفاده درست از فرصتهای موجود است.گزارش جدیدی که از وزارت اقتصاد بیرون آمده نیز حاکی از آن است که ۳۰ روز تا فروپاشی کامل نمانده است. به نظر میرسد نفت روی آب و توان اقتصادی ایران هم رو به اتمام است و این میتواند به معنای صفر شدن درآمدهای نفتی باشد.
در چنین شرایطی، کسانی در ایران هستند که هرگونه مذاکره و گفتوگو را خیانت میبینند. آنها فهم درستی از واقعیت ندارند و تعریفشان از زندگی عجیب است. شعار میدهند: «قطعی آب و بیپولی و بیبرقی را میپذیرم، ذلت را نمیپذیرم.» اساساً ذلت چیست؟
آیا ذلت این است که یک کشور برای جلوگیری از جنگ، حفظ جان مردم و نجات آیندهاش مذاکره کند؟ آیا مذاکره برای رفع تحریم و بازگرداندن اقتصاد به مسیر عادی ذاتاً تحقیرآمیز است؟
یا اینکه ممکن است ذلت واقعی این باشد که کشوری آنقدر درگیر شعار شود که توان اقتصادی، زیرساختها، سرمایه انسانی و آینده نسلهای بعدی خود را از دست بدهد؟نمیتوان با شعار برق تولید کرد. نمیتوان با شعار زیرساخت بازسازی کرد. نمیتوان با شعار اقتصاد را از تحریم بیرون کشید.
مقاومت اگر قرار است به حفظ ایران منجر شود، باید با عقلانیت همراه باشد.
اینجاست که تیم مذاکرهکننده باید نترس باشد؛ شجاعت داشته باشد و حتی حاضر باشد قربانی شود. قربانی شدن برای آینده ایران یعنی حاضر باشی هزینه سیاسی یک تصمیم سخت را بپذیری تا جلوی یک فاجعه بزرگتر را بگیری.
ممکن است مذاکرهکننده فحش بخورد. ممکن است به خیانت متهم شود. ممکن است عدهای بگویند امتیاز داده است.
اما اگر بتواند در مقابل، جنگ را متوقف کند، تحریمها را کاهش دهد، صادرات نفت را احیا کند و مسیر بازسازی کشور را باز کند، این هزینه سیاسی شاید بهای تصمیمی باشد که برای آینده ایران گرفته شده است.
فشار روی شخص رئیسجمهور، که من او را یکی از معدود آدمهای سالم باقیمانده درون نظام میبینم، زیاد است. اما در چنین شرایطی چیزی که بیش از همیشه به آن نیاز داریم، تصمیمهای سریعتر، واقعبینانهتر و شجاعانهتر از طرف ایران است.
انفعال به معنای مقاومت نیست.
گاهی انفعال فقط راه شکست را هموارتر میکند.
موضوع بر سر تسلیم یا پیروزی یک طرف نیست؛ موضوع بر سر طراحی توافقی است که هزینههای امنیتی و اقتصادی جنگ را متوقف کند و در مقابل، منافع واقعی و قابلاندازهگیری برای ایران ایجاد کند.اگر چنین توافقی امکانپذیر باشد، نباید به دلیل تبدیل شدن یک موضوع به «خط قرمز» سیاسی، اصل گفتوگو کنار گذاشته شود.
خط قرمز واقعی باید منافع ملی ایران باشد: حفظ کشور، حفظ تمامیت ارضی، کاهش خطر جنگ، جلوگیری از فرسایش اقتصادی و ایجاد شرایطی که نسل آینده مجبور نباشد هزینه بحرانهای امروز را بپردازد.در چنین شرایطی، دیپلماسی فعال دیگر یک انتخاب تجملی نیست؛ یکی از ابزارهای اصلی جلوگیری از ادامه بحران است.
آقای پزشکیان، مسئولیت را بپذیرید.
همان کاری را که در تفاهم قبلی کردید، این بار هم ادامه دهید و تمام تلاشتان را برای دور کردن این خطر از ایران به کار بگیرید. دیپلماسی فعالانه را ادامه دهید. مذاکره کنید، امتیاز بگیرید، امتیاز بدهید و تلاش کنید همه مسائل اصلی را در یک چارچوب جامع حل کنید.
بدانید که شما رئیسجمهورید؛ نه رئیسجمهور یک جناح، نه رئیسجمهور عدهای خاص و نه رئیسجمهور اقلیتی که صدایشان در خیابان بلندتر است. شما رئیسجمهور ایرانید و مسئول آینده تمام مردمی که در این کشور زندگی میکنند.
قرار نیست رئیسجمهور فقط زمانی تصمیم بگیرد که همه از تصمیم او راضی باشند.گاهی رئیسجمهور باید تصمیمی بگیرد که بابت آن فحش خواهد خورد.اما اگر قرار است کسی هزینه سیاسی جلوگیری از یک فاجعه را بدهد، بهتر است آن هزینه را خود مسئولان تصمیمگیرنده بپردازند، نه مردم و نسل آینده.ایران به توافقی نیاز دارد که چند گره را همزمان باز کند.
و اگر هنوز فرصتی برای جلوگیری از فاجعه وجود دارد، وظیفه ما این نیست که با شعار آن فرصت را بسوزانیم.
وظیفه ما این است که از آن استفاده کنیم.
ایران را نجات دهید.