بله، من غربزدهام.
این جمله را عمداً بدون علامت سؤال مینویسم. نه برای اینکه از برچسبی که ممکن است به من زده شود فرار کنم، بلکه برای اینکه اگر «غربزدگی» یعنی علاقه داشتن به بخشی از ارزشهایی که در غرب مدرن شکل گرفتهاند، مشکلی با این کلمه ندارم.
البته از همین ابتدا باید یک چیز را روشن کنم: وقتی میگویم «غرب»، منظورم یک جغرافیا نیست. منظورم این نیست که هر چیزی که در اروپا یا آمریکا اتفاق میافتد خوب است و هر چیزی که خارج از آن اتفاق میافتد بد. شاید تعریف من از «غرب» در این نوشته دقیقتر این باشد: مجموعهای از ارزشهای فکری و فرهنگی که بخش مهمی از آنها در عصر روشنگری شکل گرفتند و بعدها پایهای برای بسیاری از تحولات جهان مدرن شدند؛ آزادی فردی، عقلگرایی، پرسشگری، حقوق انسان، سکولاریسم، برابری در برابر قانون و ایده پیشرفت.
پس اگر کسی بگوید «این که غرب نیست، اینها ارزشهای عصر روشنگریاند»، احتمالاً با او مخالفت زیادی ندارم. شاید حتی دقیقاً همین باشد که میخواهم بگویم. من از غرب بهعنوان یک کشور یا یک تمدن بینقص دفاع نمیکنم. غرب هم تاریخ تاریکی دارد؛ جنگ، استعمار، تبعیض و اشتباهات فراوان. اما وجود این اشتباهات باعث نمیشود ارزشهایی را که در بخشی از تاریخ فکری غرب شکل گرفتهاند نادیده بگیریم. اگر آزادی خوب است، مهم نیست کجا متولد شده. اگر احترام به انسان خوب است، نمیتوان صرفاً به خاطر اینکه ریشهاش را در غرب میبینیم، آن را کنار گذاشت. و اگر سنت خودمان جایی با آزادی و کرامت انسان در تضاد قرار گرفت، چرا باید صرفاً به خاطر اینکه «سنت خودمان» است از آن دفاع کنیم؟
شاید این همان جایی باشد که من غربزده میشوم.
اولین دلیل من برای این اتهام، آزادی است. یکی از مهمترین چیزهایی که در فرهنگ مدرن غربی برای من جذاب است، این ایده است که انسان صاحب زندگی خودش است. نه به این معنا که هر کاری خواست بکند و هیچ مسئولیتی در برابر دیگران نداشته باشد؛ بلکه به این معنا که انسان تا جایی که به حقوق دیگران آسیب نمیزند، باید بتواند درباره زندگی خودش تصمیم بگیرد. اینکه چه عقیدهای داشته باشد، چه چیزی بخواند، چه شغلی انتخاب کند، چگونه زندگی کند، چه لباسی بپوشد و چه مسیری را برای زندگی خودش انتخاب کند، در درجه اول باید به خود او مربوط باشد.
این آزادی فقط به انتخابهای شخصی محدود نمیشود. آزادی بیان، آزادی عقیده، آزادی مطبوعات، حق حریم خصوصی، حق مالکیت و آزادی اقتصادی هم بخشی از همین نگاهاند. اینکه انسان بتواند عقیدهای داشته باشد که اکثریت با آن مخالفاند و به خاطرش مجازات نشود؛ بتواند از حکومت انتقاد کند؛ بتواند مالک چیزی باشد که خودش به دست آورده؛ بتواند کسبوکاری راه بیندازد و درباره زندگی اقتصادی خودش تصمیم بگیرد؛ و در نهایت بداند که قدرت سیاسی هم قرار نیست در تمام جزئیات زندگی او دخالت کند. برای من اینها امتیازات تجملی یک جامعه مرفه نیستند، بلکه بخشی از کرامت انساناند.
حتی در نزدیکترین روابط انسانی هم همین اصل برای من مهم است. مثلاً خانواده. احترام به پدر و مادر ارزشمند است، اما احترام نباید به معنای مالکیت باشد. گاهی در فرهنگ ما این تصور وجود دارد که چون پدر و مادر فرزندشان را بزرگ کردهاند، پس حق دارند درباره زندگی او تصمیم بگیرند؛ اینکه چه بخواند، چه شغلی داشته باشد، با چه کسی ازدواج کند یا چگونه زندگی کند. در این نگاه، استقلال فرزند گاهی اصلاً به رسمیت شناخته نمیشود و «احترام به والدین» تبدیل میشود به نوعی حق مالکیت بر فرزند. من با این بخش مشکل دارم. پدر و مادر میتوانند عزیزترین آدمهای زندگی یک انسان باشند، میتوانند برای او زحمت کشیده باشند و شایسته احترام باشند، اما فرزند همچنان یک انسان مستقل است، نه دارایی خانواده. دوست داشتن خانواده و مستقل بودن از آن دو مفهوم متناقض نیستند.
شاید مهمترین نکته همین باشد که آزادی برای من به معنی بیقیدی نیست. آزادی یعنی انسان بتواند انتخاب کند و در برابر انتخابش مسئول باشد. جامعه هم میتواند برای جلوگیری از آسیب به دیگران محدودیتهایی داشته باشد، اما این با دخالت در تمام ابعاد زندگی انسان فرق دارد. اینکه آزادی من با آزادی دیگری مرز داشته باشد، طبیعی است؛ اما اینکه دیگران صرفاً به خاطر سنت، مذهب، عرف یا خواست جمع درباره زندگی شخصی من تصمیم بگیرند، چیزی نیست که بتوانم به راحتی بپذیرم.
پس اگر دفاع از آزادی فردی، آزادی سیاسی، آزادی اقتصادی و حق انسان برای مالک بودن بر زندگی خودش مرا غربزده میکند، بله، من غربزدهام.
دلیل دوم، سکولاریسم است. اما سکولاریسم را باید درست فهمید. سکولاریسم به این معنی نیست که انسان نباید دین داشته باشد یا ایمان باید از زندگی شخصی انسان حذف شود. برای من سکولاریسم دقیقاً برعکس چنین برداشتی است: دین میتواند در زندگی یک انسان حضور بسیار پررنگی داشته باشد، اما حکومت نباید صاحب ایمان او باشد.
یک انسان میتواند مسلمان باشد، نماز بخواند، روزه بگیرد، به خدا و آخرت باور داشته باشد و در عین حال معتقد باشد که حکومت نباید دین او را به قانون زندگی همه مردم تبدیل کند. یک انسان دیگر هم میتواند هیچ اعتقادی به خدا نداشته باشد و باز هم باید از حقوق یکسانی برخوردار باشد. این دو با هم تناقضی ندارند.
حتی میتوان گفت اگر ایمان قرار است ارزش داشته باشد، باید انتخاب انسان باشد. وقتی حکومت به تو میگوید چه چیزی باید باور کنی، دیگر ایمان تا حدی تبدیل به دستور شده است. برای من سکولاریسم یعنی دین از زندگی انسان حذف نشود، اما از جایگاه قدرت سیاسی پایین بیاید و به انتخاب شخصی انسان برگردد. من نمیخواهم حکومت مردم را بیدین کند؛ میخواهم حکومت به مؤمن اجازه دهد مؤمن باشد، به بیدین اجازه دهد بیدین باشد و هیچکدام را صرفاً به خاطر انتخاب شخصیشان از حقوق انسانی محروم نکند.
شاید حتی سکولاریسم بتواند به نفع خود دین هم باشد. دینی که برای حفظ خودش به قدرت سیاسی نیاز داشته باشد، دیگر فقط با ایمان مردم زندگی نمیکند؛ با اجبار هم زندگی میکند. من ترجیح میدهم اگر کسی نماز میخواند، چون خودش میخواهد نماز بخواند؛ اگر کسی به خدا ایمان دارد، چون خودش به خدا ایمان دارد؛ و اگر کسی ایمان ندارد، مجبور نباشد برای نداشتن ایمان پاسخگو باشد.
اگر این هم غربزدگی است، باز هم قبول.
دلیل سوم، نگاه به زن و رابطه میان انسانهاست. یکی از تغییرات مهم فرهنگ مدرن، بهرسمیت شناختن زن بهعنوان یک فرد مستقل بود. زن فقط دختر یک خانواده نیست، همسر یک مرد نیست و مادر فرزندان نیست. زن قبل از تمام این نقشها، یک انسان است. و اگر انسان است، باید میل و خواسته خودش را هم داشته باشد.
یکی از چیزهایی که در بعضی نگاههای سنتی آزاردهنده است این است که گاهی میل جنسی را اساساً یک نیاز مردانه میبینند و زن را تبدیل میکنند به کسی که باید پاسخگوی این نیاز باشد؛ گویی مرد دارای میل است و زن فقط موضوع آن. اما مسئله فقط این نیست که زن هم میل دارد. اصل ماجرا این است که نیاز جنسی، مثل بسیاری از نیازهای انسانی، بخشی از زندگی انسان است و نباید وجود آن را صرفاً با شرم و سرکوب انکار کرد. زن و مرد هر دو میتوانند این نیاز را تجربه کنند و هر دو حق دارند درباره آن آگاه باشند و در چارچوب رابطهای مسئولانه، محترمانه و مبتنی بر رضایت به آن پاسخ داده شود. اینکه داشتن این نیاز را برای مرد طبیعی و برای زن شرمآور بدانیم، چیزی جز یک استاندارد دوگانه نیست.
بهرسمیت شناختن نیازهای عاطفی و جنسی انسان، به معنی بیقیدی یا بیمسئولیتی نیست. اتفاقاً وقتی این نیازها را به رسمیت میشناسیم، میتوانیم درباره رضایت، مسئولیت، احترام و مرزهای فردی هم جدیتر حرف بزنیم. هیچکس صرفاً به دلیل داشتن این نیاز، حق ندارد دیگری را نادیده بگیرد یا تحت فشار قرار دهد. پاسخ دادن به یک نیاز انسانی فقط زمانی معنا دارد که انتخاب و رضایت طرفین وجود داشته باشد.
مشکل فرهنگی که همهچیز را با شرم و سکوت سرکوب میکند این است که در نهایت انسان را از شناخت خودش هم محروم میکند. وقتی نمیتوانیم درباره چیزی حرف بزنیم، لزوماً آن چیز از زندگی انسان حذف نمیشود؛ فقط گفتوگو دربارهاش را از بین میبریم.
من ترجیح میدهم انسان را انسان ببینم؛ با تمام نیازها، خواستهها و تناقضهایش. و زن را هم دقیقاً به همین شکل ببینیم؛ نه موجودی مقدس که نباید دربارهاش حرف زد، نه موجودی گناهکار که باید کنترلش کرد و نه ابزاری برای پاسخگویی به نیاز مرد، بلکه انسانی مستقل که درباره بدن، زندگی و روابط خودش حق انتخاب دارد.
این هم یکی از دلایلی است که میتوانم به آن افتخار کنم و بگویم: بله، من غربزدهام.
دلیل چهارم، ایده پیشرفت و توسعه است. اینکه جهان همین چیزی نیست که هست. این جمله شاید ساده باشد، اما اگر واقعاً آن را باور کنیم، نتیجه بزرگی دارد. یعنی اگر جامعهای بد است، میشود تغییرش داد؛ اگر قانونی ناعادلانه است، میشود اصلاحش کرد؛ اگر علمی چیزی را نشان داد که با باور قدیمی ما در تضاد است، باید بتوانیم باورمان را تغییر دهیم؛ اگر بیماری وجود دارد، باید درمانش کنیم؛ اگر فقر وجود دارد، باید برای کاهش آن تلاش کنیم و اگر نهادی ناکارآمد است، باید بتوانیم درباره اصلاحش فکر کنیم.
اینجا یک تفاوت مهم با بعضی نگاههای سنتی وجود دارد؛ نگاه به این جهان بهعنوان چیزی که باید بهتر شود، نه چیزی که صرفاً باید تحملش کرد. من میتوانم به آخرت ایمان داشته باشم و در عین حال بخواهم همین دنیا را بهتر کنم. میتوانم خدا را باور داشته باشم و علم را جدی بگیرم. میتوانم به زندگی پس از مرگ اعتقاد داشته باشم و بگویم زندگی این جهان هم ارزشمند است. قرار نیست چون جهان دیگری وجود دارد، این جهان بیاهمیت شود.
شاید یکی از زیباترین ایدههای مدرن همین باشد که انسان منتظر نماند کسی از بیرون بیاید و جهان را برایش بهتر کند. خودش باید آن را بهتر کند؛ با علم، آموزش، قانون، اصلاح نهادها، پرسشگری و تلاش. اینکه به جای پذیرفتن وضع موجود فقط به دلیل قدیمی بودنش، بپرسیم «چطور میشود بهترش کرد؟» برای من یکی از مهمترین تفاوتهای میان یک جامعه زنده و یک جامعه ایستاده است.
اگر این هم غربزدگی است، من مشکلی با آن ندارم.
دلیل پنجم من، علم است. شاید اینجا یکی از بزرگترین تفاوتهایی باشد که میان چیزی که از فرهنگ مدرن غربی دوست دارم و بخشی از فرهنگی که در آن زندگی کردهام میبینم. علم برای من فقط چند فرمول فیزیک و شیمی و چند کتاب دانشگاهی نیست؛ علم یک روش نگاه کردن به جهان است. یعنی وقتی چیزی را نمیدانیم، به جای اینکه برایش یک پاسخ آماده بسازیم، بگوییم «نمیدانم» و بعد تلاش کنیم بفهمیم. یعنی اگر چیزی را باور داریم و شواهد خلافش را نشان داد، حاضر باشیم باورمان را تغییر دهیم.
اما احساس من این است که اینجا چراغ علم تا حد زیادی خاموش شده و جای آن را خرافه گرفته است. به جای اینکه برای فهم یک پدیده دنبال علت واقعی آن بگردیم، گاهی به نیروهای ناشناخته، شانس، فال، انرژیهای عجیب، دعا به عنوان جایگزین درمان یا هزاران باور بیپایه دیگر پناه میبریم. مشکل فقط این نیست که یک نفر یک خرافه را باور دارد؛ مشکل از جایی شروع میشود که خرافه جای پرسش و تحقیق را میگیرد و به انسان این احساس را میدهد که دیگر نیازی به دانستن ندارد.
من نمیگویم هر چیزی که هنوز علم توضیحش نداده، حتماً دروغ است. اتفاقاً علم دقیقاً با همین نادانستهها زنده است. فرق علم و خرافه برای من همینجاست: علم میگوید «هنوز نمیدانم»، اما خرافه خیلی وقتها برای چیزی که نمیدانیم یک پاسخ قطعی میسازد. علم از شک کردن نمیترسد؛ خرافه از شک کردن میترسد. علم میگوید ادعا کن، آزمایش کن، نتیجه را بررسی کن و اگر اشتباه بود، اصلاحش کن. این همان چیزی است که من دوست دارم.
شاید یکی از زیباترین ویژگیهای علم همین باشد که به انسان یاد میدهد جهان برای فهمیده شدن به اجازه ما احتیاج ندارد. زمین به خاطر باور ما صاف یا گرد نمیشود، بیماری به خاطر اعتقاد ما به یک روش درمان میشود یا نمیشود و یک ستاره به خاطر اینکه ما دربارهاش چه فکری میکنیم، مسیرش را تغییر نمیدهد. جهان همانطور که هست وجود دارد و وظیفه ما این است که تا جای ممکن آن را بشناسیم، نه اینکه برایش داستانی بسازیم که با باورهای قبلیمان سازگار باشد.
شاید به همین دلیل است که علم برای من فقط یک دستاورد غرب نیست؛ بلکه یکی از ارزشمندترین چیزهایی است که تمدن مدرن به آن شکل داد و گسترشش داد: پذیرفتن نادانی، شک کردن، آزمایش کردن و پذیرفتن اینکه ممکن است اشتباه کنیم. اگر غربزدگی یعنی ترجیح دادن آزمایشگاه به خرافه و سؤال به پاسخ آماده، من با خیال راحت این یکی را هم قبول میکنم.
دلیل ششم، فرهنگ و هنر است. سینما، موسیقی، ادبیات، تئاتر و هنر مدرن بخش بزرگی از زندگی انسان امروز را ساختهاند و فرهنگ غربی در شکلگیری و جهانیشدن بسیاری از این قالبها نقشی بسیار مهم داشته است. اما مسئله برای من فقط این نیست که چند فیلم خوب در غرب ساخته شده یا چند موسیقی معروف از آنجا آمده است. مسئله نگاه به خود فرهنگ است.
در بسیاری از مواقع، فرهنگ را چیزی فرعی میبینیم؛ چیزی برای وقتی که کارهای «مهم» زندگی تمام شده باشند. درس بخوان، کار کن، پول دربیاور، ازدواج کن، بچهدار شو و بعد اگر وقتی باقی ماند، شاید برویم سراغ هنر. اما انسان فقط برای کار کردن و زنده ماندن ساخته نشده است. انسان به داستان نیاز دارد، به موسیقی نیاز دارد، به زیبایی نیاز دارد، به خیال نیاز دارد، به سینما و ادبیات نیاز دارد.
یک رمان میتواند تو را برای چند ساعت وارد ذهن انسانی کند که هیچ شباهتی به تو ندارد. یک فیلم میتواند چیزی را به تو نشان دهد که شاید صد صفحه استدلال نمیتوانست. موسیقی میتواند احساسی را منتقل کند که زبان از توضیحش عاجز است. هنر فقط سرگرمی نیست؛ یکی از راههایی است که انسان به وسیله آن خودش و دیگران را میشناسد.
فرهنگ غربی برای من از این جهت جذاب است که فرد، تجربه شخصی و بیان شخصی را جدی میگیرد. هنرمند میتواند دنیا را آنطور که میبیند روایت کند و مخاطب هم میتواند آن را ببیند، نقد کند یا اصلاً دوست نداشته باشد. این تکثر فرهنگی برای من ارزشمند است؛ اینکه لازم نباشد همه یک فیلم را دوست داشته باشند، همه یک موسیقی را گوش بدهند یا همه یک شکل از زندگی را انتخاب کنند.
و شاید دلیل آخر، چیزی باشد که همه اینها را به هم وصل میکند: پرسشگری. به نظرم یکی از ارزشمندترین میراث عصر روشنگری همین بود که انسان جرئت کرد از چیزهایی بپرسد که پیش از آن شاید پرسیدنشان ممنوع یا بیمعنا تلقی میشد. چرا؟ چرا این قانون؟ چرا این سنت؟ چرا این قدرت؟ چرا این باور؟ چرا باید اینطور زندگی کنیم؟
پرسشگری یعنی هیچ ایدهای فقط به دلیل قدیمی بودن، مقدس نباشد. یعنی حتی اگر یک عقیده را از پدر و مادرمان، از جامعه، از مذهب یا از کتابی قدیمی گرفتهایم، باز هم حق داشته باشیم دربارهاش فکر کنیم. اگر جواب خوبی برای پرسشی وجود داشته باشد، چه بهتر؛ آن وقت میتوانیم از آن عقیده دفاع کنیم، نه فقط چون به ما به ارث رسیده، بلکه چون هنوز آن را درست میدانیم.
این البته شامل خود غرب هم میشود. اگر قرار باشد من از ارزشهای غربی دفاع کنم و بعد بگویم هیچکس حق ندارد آنها را نقد کند، دقیقاً برخلاف چیزی عمل کردهام که از آن دفاع میکنم. غرب هم باید نقد شود، روشنگری هم باید نقد شود، آزادی هم میتواند محل بحث باشد و سرمایهداری هم میتواند نقد شود. هر ایدهای باید بتواند در برابر پرسش بایستد.
برای من ارزش واقعی یک فرهنگ این نیست که چقدر توانسته انسانها را مطیع خودش کند؛ بلکه این است که چقدر به آنها اجازه داده درباره خودش سؤال کنند.
حالا شاید معلوم باشد چرا این عنوان را انتخاب کردهام. من غربزدهام، چون در نهایت میان ماندن در وضع موجود و تلاش برای ساختن چیزی بهتر، دومی را انتخاب میکنم. چون فکر میکنم انسان باید بتواند درباره زندگی خودش تصمیم بگیرد، قدرت را نقد کند، باورهای به ارث رسیده را به پرسش بکشد و اگر فهمید اشتباه کرده، نظرش را عوض کند. برای من ارزش یک ایده به قدمت، جغرافیا یا تعداد آدمهایی که به آن باور دارند نیست؛ به این است که با عقل، آزادی و واقعیت چه نسبتی دارد.
این به معنی بینقص دانستن غرب نیست. غرب هم اشتباه کرده، ظلم کرده، استعمار کرده و هنوز با تناقضهای جدی روبهروست. اما نقد غرب برای من به این معنی نیست که در نهایت باید به هر چیزی که از سنت خودمان آمده پناه ببریم. من قرار نیست یک ایده را فقط به این دلیل که غربی است بپذیرم و قرار نیست ایدهای را فقط به این دلیل که شرقی یا قدیمی است مقدس بدانم. اگر میان آنها انتخابی وجود داشته باشد، من مجموعه ارزشهایی را ترجیح میدهم که آزادی و استقلال انسان را بیشتر میکنند، به علم و پرسشگری میدان میدهند و امکان تغییر و پیشرفت را جدی میگیرند.
شاید به همین دلیل باشد که «غربزدگی» برای من در نهایت اسم یک جغرافیا نیست؛ اسم نوعی انتخاب است. انتخاب اینکه به جای تقدیس گذشته، امکان آینده را جدی بگیریم؛ به جای ترس از سؤال، سؤال کنیم؛ به جای پذیرفتن جهان همانطور که هست، بپرسیم چطور میتوان آن را بهتر کرد.
اما یک نکته مهم وجود دارد: من فکر نمیکنم بتوان این ارزشها را مثل یک فهرست انتخاب کرد؛ آزادی را برداریم، اما پیامدهایش را نپذیریم؛ سکولاریسم را بخواهیم، اما استقلال فرد را فقط تا جایی قبول کنیم که با سنتهای ما تعارض نداشته باشد؛ علم را بپذیریم، اما وقتی نتیجهاش با باورهای قبلیمان ناسازگار شد، آن را کنار بگذاریم. اینها از هم جدا نیستند. وقتی مجموعهای از ارزشها را جدی میگیریم، باید آماده باشیم پیامدهایشان را هم بپذیریم؛ حتی وقتی این پیامدها برایمان خوشایند نیستند. مدرنیته منوی انتخاب نیست که فقط بخشهای مورد علاقهمان را برداریم. این مجموعه، مثل هر پدیده انسانی دیگری، هم دستاورد دارد، هم تناقض، هم خطا و هم پیامدهایی که ممکن است دوست نداشته باشیم. مسئله این نیست که همه آنها را بیچونوچرا بپذیریم؛ مسئله این است که نمیتوانیم فقط به خاطر ناخوشایند بودن یک نتیجه، اصلی را که از آن نتیجه گرفتهایم کنار بگذاریم.
و اینجاست که حرف تقیزاده برای من قابل فهم میشود: اگر غربی شدن را به معنای پذیرفتن علم، عقلانیت، آزادی، قانون، پرسشگری و ایده پیشرفت بدانیم، شاید برای پیشرفت واقعاً باید «از فرق سر تا نوک پا غربی شد».