سفر استیو ویتکاف به روسیه، سفر سرگئی لاوروف به تهران و اکنون سفر مسعود پزشکیان به مسکو؛ تراکم این رفتوآمدهای دیپلماتیک در فاصلهای کوتاه، آن هم در شرایط پیچیدهای که ایران و روسیه با آن روبهرو هستند، بهسختی میتواند صرفاً در چارچوب روابط دوجانبه تحلیل شود. به نظر میرسد مسکو در حال ایفای نقشی فراتر از یک شریک سیاسی تهران است و احتمالاً میکوشد ابتکاری برای پایان دادن به جنگ شکل دهد. کنار هم قرار گرفتن این سه تحول، احتمال نقشآفرینی فعال روسیه در تلاشهای دیپلماتیک برای پایان جنگ را جدی میکند.
اما انگیزه مسکو از چنین نقشی چیست؟ روسیه نیز مانند دیگر قدرتهای بزرگ، در سیاست خارجی خود به دنبال تأمین منافع خویش است. یکی از احتمالات قابلتوجه این است که کرملین بخواهد با کمک به یافتن راهحلی برای پایان جنگ ایران، از آمریکا در مذاکرات مربوط به جنگ اوکراین امتیاز بگیرد. در چنین سناریویی، مسکو میتواند از نفوذ خود بر معادلات منطقهای برای تقویت موقعیتش در مذاکرات با واشنگتن استفاده کند. البته این صرفاً یک احتمال تحلیلی است، اما نشان میدهد که نباید تحرکات روسیه را جدا از رقابتهای گستردهتر آن با آمریکا بررسی کرد.
با این حال، انگیزههای روسیه هرچه باشد، احتمال میانجیگری آن را نمیتوان نادیده گرفت. ممکن است مسکو در پی تقویت موقعیت ژئوپلیتیکی خود باشد، اما در همین مسیر نیز بتواند راهی برای پایان جنگ بگشاید. در سیاست بینالملل، همپوشانی منافع لزوماً به معنای همسویی کامل نیست؛ گاهی دو کشور با اهداف متفاوت، در مقطعی به نتیجهای مشترک میرسند. برای ایران، مسئله اصلی این است که آیا میتوان از چنین فرصتی برای پایان دادن به جنگ و حفظ منافع ملی استفاده کرد یا نه.
از این رو، به نظر من باید با نگاهی واقعبینانه و محتاطانه به نقش روسیه نگریست: نه به مسکو بهعنوان متحدی که لزوماً منافع ایران را در اولویت قرار میدهد، و نه بهعنوان بازیگری که میانجیگریاش از پیش بیفایده است. ایران باید ابتکار احتمالی روسیه را بر اساس محتوای آن و منافعی که برای کشور به همراه دارد ارزیابی کند. اگر این ابتکار بتواند زمینه توقف جنگ را فراهم کند، استفاده از آن ضرورت دارد؛ حتی اگر مسکو در کنار این هدف، به دنبال امتیازگیری از واشنگتن در پرونده اوکراین نیز باشد.
در نهایت، زنجیره سفر ویتکاف به روسیه، سفر لاوروف به تهران و سفر پزشکیان به مسکو میتواند نشانهای از تحرک دیپلماتیک تازهای برای پایان دادن به جنگ باشد. هنوز نمیتوان با قطعیت گفت که مسکو طرح مشخصی در اختیار دارد یا این رفتوآمدها به توافقی عملی منجر خواهند شد، اما اهمیت آنها به اندازهای هست که احتمال میانجیگری روسیه را جدی بگیریم. ایران باید ضمن حفظ استقلال تصمیمگیری خود، از هر فرصتی که بتواند به پایان جنگ و تأمین منافع ملی کمک کند، بهره ببرد. در شرایطی که هزینههای ادامه درگیری افزایش یافته، موفقیت دیپلماسی در توانایی تبدیل همین فرصتهای محدود به راهحلی عملی برای خروج از بحران سنجیده میشود.