در میان تمام خبرهایی که این روزها از خاورمیانه میرسد، شاید مهمترین خبر لزوماً یک حمله یا یک تهدید تازه نباشد. مهمتر از همه این است که هنوز کانالهایی برای گفتوگو وجود دارد.
در نیویورک، ایران و آمریکا دوباره از طریق میانجیها وارد گفتوگو شدهاند. قطر و پاکستان در تلاش برای نزدیک کردن دو طرف هستند و همزمان اروپا نیز برای پایان جنگ و بازگشت آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز رایزنی میکند.
ایران شروط خود را برای پایان جنگ مطرح کرده و از بازگشایی هرمز در صورت کاهش فشار نظامی و رفع محاصره سخن گفته است. از طرف دیگر، واشنگتن نیز همچنان از امکان رسیدن به توافق صحبت میکند.
پس شاید مسئله امروز دیگر پیدا کردن یک نقطه شروع برای مذاکره نباشد. نقطه شروع وجود دارد. مسئله مهمتر این است که اگر دو طرف واقعاً بخواهند جنگ را تمام کنند، چه توافقی میتواند این کار را انجام دهد؟
به نظرم راهحل میتواند یک توافق مرحلهای و متقابل باشد؛ توافقی که در آن هیچکدام از طرفین مجبور نباشد همه تعهدات خود را یکطرفه و در ابتدای کار اجرا کند.
اولین مرحله باید کاملاً روشن باشد: توقف فوری عملیات «طرد اقتصادی» و پایان محاصره از سوی آمریکا، در برابر بازگشایی تنگه هرمز از سوی ایران.
این دو اقدام میتوانند همزمان انجام شوند. ایران در مقابل توقف عملیات نظامی و پایان محاصره، بازگشایی مرحلهای هرمز را آغاز کند و آمریکا نیز در همان زمان تعهدات خود را اجرا کند. این یعنی از همان ابتدا اصل توافق بر «اقدام در برابر اقدام» بنا شود، نه اینکه یک طرف همه تعهداتش را انجام دهد و بعد منتظر طرف مقابل بماند.
بعد از آن باید آتشبس تثبیت شود. یعنی دو طرف متعهد شوند که اقدامات نظامی جدیدی علیه یکدیگر انجام ندهند و در یک بازه مشخص، اجرای مراحل بعدی توافق را دنبال کنند.
مرحله بعد میتواند مربوط به مسائل اقتصادی باشد. بخشی از داراییهای ایران آزاد شود و بخشی از محدودیتهای اقتصادی کاهش پیدا کند؛ در برابر اجرای تعهدات مشخص و قابل اندازهگیری ایران. با پیشرفت اجرای توافق، این اقدامات نیز میتوانند مرحلهبهمرحله ادامه پیدا کنند.
در نهایت، اگر مراحل قبلی با موفقیت اجرا شد، دو طرف میتوانند به سمت اجرای کامل توافق بروند؛ پایان رسمی درگیری، بازگشت کامل آزادی کشتیرانی، اجرای تعهدات اقتصادی و سیاسی و ایجاد چارچوبی برای ادامه گفتوگوها.
مزیت چنین توافقی این است که هیچ طرفی مجبور نیست همه کارتهای خود را در همان روز اول روی میز بگذارد. هر اقدام با اقدام طرف مقابل همراه میشود و هر مرحله، مقدمه مرحله بعدی خواهد بود.
اما حتی چنین توافقی یک مشکل جدی دارد.
چه تضمینی وجود دارد که چند هفته یا چند ماه بعد، با یک حادثه جدید همه چیز دوباره از بین نرود؟
ممکن است یک حادثه دریایی اتفاق بیفتد، حملهای رخ دهد یا یکی از طرفین دیگری را به نقض توافق متهم کند. اگر هر بحران کوچکی بتواند توافق را نابود کند، در واقع مشکل اصلی حل نشده است.
شروط و متنی که دو طرف از آن صحبت میکنند، بسیار شبیه به توافق اسلامآباد است. یعنی دو طرف یک توافق داشتهاند، حالا آن توافق نقض شده و دوباره میخواهند به همان مسیر برگردند. پس سؤال اینجاست: مشکل توافق قبلی چه بود؟
یکی از مشکلات میتواند نبود یک سازوکار مشخص برای حفظ توافق و جلوگیری از بازگشت سریع اختلافات به جنگ یا تبادل آتش در سطح بالا باشد. به همین دلیل، از همان ابتدا باید برای روز بحران هم سازوکار مشخصی در متن توافق وجود داشته باشد که با توجه به تجربه قبلی، از خود توافق مهمتر است.
میتوان یک کمیسیون مشترک اجرای توافق ایجاد کرد که نمایندگان ایران و آمریکا در آن حضور داشته باشند و در کنار آنها، اتحادیه اروپا و میانجیهایی مانند قطر و عمان نیز نقش داشته باشند.
در کنار این کمیسیون، میتوان پیشبینی کرد که در صورت بروز یک بحران یا ادعای نقض توافق، یک نشست فوری با حضور نمایندگان ایران و آمریکا و میانجیها تشکیل شود. در این نشست، ادعای نقض از سوی هر دو طرف بررسی شود و هر طرف بتواند شواهد و توضیحات خود را ارائه کند.
این نشست قرار نیست جای دادگاه یا نهاد سیاسی دو کشور را بگیرد. هدفش این است که پیش از هر واکنش نظامی، یک فرصت واقعی برای بررسی اتفاق و حل اختلاف وجود داشته باشد.
اگر ایران مدعی شد آمریکا بخشی از تعهداتش را اجرا نکرده، یا آمریکا مدعی شد ایران توافق را نقض کرده، موضوع ابتدا باید در همین سازوکار بررسی شود. حتی میتوان برای آن یک مهلت مشخص تعیین کرد؛ مثلاً تا زمانی که نشست برگزار و موضوع بررسی نشده، هیچکدام از طرفین نتواند صرفاً بر اساس ادعای نقض، کل توافق را کنار بگذارد.
اگر نقض توافق تأیید شد، واکنش هم باید از قبل مشخص باشد. به جای اینکه هر تخلفی به معنی پایان توافق باشد، اقدامات جبرانی مرحلهای تعریف شود.
اینجا اروپا میتواند نقش مهمی داشته باشد. اتحادیه اروپا میتواند در نظارت بر بخشهای اقتصادی توافق، بررسی اختلافات و حفظ کانال سیاسی میان تهران و واشنگتن نقش داشته باشد. قطر و عمان نیز میتوانند کانالهای ارتباطی سریع میان دو طرف را حفظ کنند تا در زمان بحران، ارتباط قطع نشود و پاکستان نیز برای برقراری نشست و تبادل پیامهای مهم تلاش کند.
در واقع باید کاری کرد که اختلاف به معنی پایان توافق نباشد.
این شاید مهمترین بخش یک توافق جدید باشد. چون اعتماد میان ایران و آمریکا پایین است و بعید است با امضای یک متن ناگهان این بیاعتمادی از بین برود. بنابراین راهحل لزوماً اعتماد کامل نیست؛ راهحل میتواند ساختن سازوکاری باشد که حتی در نبود اعتماد کامل، توافق را قابل اجرا نگه دارد.
توافق واقعی فقط توافقی نیست که روز امضا همه چیز خوب به نظر برسد. باید برای روزی هم طراحی شده باشد که دوباره اختلاف به وجود میآید.
اگر یک بحران کوچک بتواند تمام توافق را نابود کند، آن توافق فقط یک وقفه در جنگ ایجاد کرده است. اما اگر برای بحران، نشست فوری، میانجی، کمیسیون مشترک، نظارت و حل اختلاف وجود داشته باشد، یک حادثه لزوماً به معنی بازگشت به جنگ نخواهد بود.
در نهایت، البته همه اینها بدون یک تصمیم سیاسی روشن در تهران و واشنگتن ممکن نیست.
اگر دو طرف واقعاً تصمیم گرفتهاند جنگ تمام شود، تیمهای مذاکرهکننده هم باید اختیار کافی برای رسیدن به یک توافق داشته باشند؛ نه اینکه هر تصمیم کوچک دوباره به پایتخت برگردد. خطوط قرمز میتوانند مشخص باشند، اما در همان چارچوب باید امکان چانهزنی درباره جزئیات، زمانبندی و نحوه اجرای توافق وجود داشته باشد.
نکته مهمتر، عدم تخریب چهرههایی است که در حال مذاکره و ایجاد راهحلی برای این مشکل در داخل ایران هستند. هر آدمی حق صحبت دارد، حتی مخالف توافق. ولی نمیشود صداوسیما فقط تصاویر تجمعاتی را پخش کند که مخالفان دولت و توافق در آن حضور دارند و این را نظر اکثریت نشان دهد.
آیا واضح نیست که پزشکیان در انتخابات رئیسجمهور شده؟ انتخاباتی که ۶۰ درصد مردم در آن شرکت نکردند و خود این مسئله میتواند نشاندهنده فاصله و نارضایتی بخش بزرگی از جامعه از سیاستهای جمهوری اسلامی باشد. اما از طرف دیگر، آیا این به این معنی نیست که اکثریت مشارکتکنندگان در انتخابات به شخصی رای دادند که حامی مذاکره و رسیدن به صلح پایدار بود؟
آیا اجازه هست موافقین تفاهم هم جایی تجمع کنند و علیه کسانی که توافق را به هم زدهاند شعار دهند؟
نیروهایی در جمهوری اسلامی باید تصمیم بگیرند این حمایت یکطرفه از یک اقلیت را کنار بگذارند(که البته بعید است چون دوستان تراستی از عدم توافق و جنگ دائمی سود کلانی بدست میاورند!). هر کسی حق دارد مخالف توافق باشد، اما موافقان توافق و مذاکره هم باید حق بیان نظر خود را داشته باشند.نمیشود همراهی با سیاست دولت با پیگرد قانونی روبهرو شود،این خندهدار ترین سیاست داخلی جمهوری اسلامی در طول این سالیان بوده و هست.
شاید امروز مسئله فقط این نباشد که آیا ایران و آمریکا میتوانند مذاکره کنند یا نه. مسئله این است که آیا میتوانند توافقی بسازند که هم جنگ را متوقف کند و هم در برابر بحران بعدی دوام بیاورد.
یک توافق مرحلهای، تعهدات متقابل، نقش فعال میانجیها و یک سازوکار مشخص برای حل اختلاف میتواند حداقل یک راه برای رسیدن به این هدف باشد.
هدف فقط پایان جنگ نیست.هدف این است که اولین بحران بعد از جنگ، دوباره جنگ را شروع نکند.
یادمان نرود که مسئله فقط توافقی برای پایان جنگ نیست.