بعضیها میگویند بهجای مذاکره باید به محور مقاومت تکیه کنیم. در عین حال میگویند جنگطلب نیستیم، اما هرگونه مذاکره و هر نوع توافقی را هم رد میکنند. سؤال سادهای که پیش میآید این است: اگر نه جنگ، نه مذاکره و نه توافق، پس راه خروج از این وضعیت چیست؟
نمیشود صرفاً مذاکره را رد کرد و تصور کرد که با رد کردن آن، مسئله هم حل شده است. سیاست خارجی عرصه شعار دادن نیست؛ قرار است راهی برای رسیدن به اهداف مشخص، تأمین منافع کشور و کاهش هزینهها پیدا کند. اگر کسی معتقد است تکیه بر محور مقاومت میتواند جایگزین مذاکره شود، باید توضیح بدهد این راهبرد دقیقاً چگونه قرار است به نتیجه برسد. هدف نهایی چیست؟ چه هزینههایی دارد؟ چه زمانی قرار است نتیجه بدهد؟ و اگر نتیجه نداد، برنامه جایگزین چیست؟
واقعیت این است که ما باید به توافق برسیم، حتی اگر رسیدن به آن مستلزم پذیرش هزینهها و امتیازهای دشوار باشد. قرار نیست هر توافقی را بدون بررسی بپذیریم یا از منافع کشور چشمپوشی کنیم؛ اما باید بپذیریم که توافق همیشه به معنای رسیدن به تمام خواستهها نیست. گاهی برای جلوگیری از یک خسارت بزرگتر، باید از بخشی از خواستههایمان بگذریم. هنر دیپلماسی هم دقیقاً همین است: رسیدن به توافقی که با وجود هزینهها و محدودیتهایش، از ادامه تقابل و خطر گسترش جنگ کمهزینهتر باشد.
پرسش اینجاست که مخالفان مذاکره دقیقاً چه چیزی را ترجیح میدهند؟ ادامه وضعیتی که هر روز خطر درگیری و خسارتهای بیشتر را به همراه دارد؟ یا امید بستن به اینکه فشار نظامی و منطقهای سرانجام طرف مقابل را به پذیرش تمام خواستههای ما وادار کند؟ اگر گزینه دوم را انتخاب میکنند، باید توضیح بدهند این انتظار بر چه اساسی استوار است، هزینهاش برای کشور چقدر خواهد بود و اگر نتیجه نداد، چه باید کرد.
تکیه بر توان دفاعی و منطقهای میتواند بخشی از محاسبات امنیتی یک کشور باشد؛ اما داشتن ابزار قدرت با داشتن راهبرد سیاسی یکسان نیست. قدرت باید در خدمت رسیدن به نتیجهای مشخص باشد. اگر قرار است از این قدرت برای گرفتن امتیاز در مذاکره استفاده کنیم، باید بگوییم هدف مذاکره چیست و قرار است با چه شرایطی به توافق برسیم. اگر هم قرار نیست از آن برای رسیدن به توافق استفاده کنیم، باید روشن کنیم که قرار است این تقابل تا کجا ادامه پیدا کند.
مذاکره به معنای تسلیم شدن نیست و توافق هم لزوماً به معنای پیروزی کامل یک طرف نیست. گاهی انتخاب واقعی میان یک توافق دشوار و وضعیتی ایدئال نیست؛ میان پذیرش هزینههای یک توافق و تحمل خطرها و هزینههای ادامه تقابل است. در چنین شرایطی، مسئولیت سیاستگذاری ایجاب میکند که هزینه هر دو مسیر را بسنجیم، نه اینکه صرفاً با شعار مقاومت، هزینههای مسیر مقابل را نادیده بگیریم.
ما باید از جنگ جلوگیری کنیم؛ نه با تکرار اینکه جنگ نمیخواهیم، بلکه با انتخاب مسیری عملی برای دور شدن از آن. اگر رسیدن به این هدف مستلزم امتیازهای دشوار باشد، باید درباره آنها صریح و واقعبینانه گفتوگو کنیم. هیچ کشوری نمیتواند صرفاً با پافشاری بر تمام خواستههایش، تضمین کند که طرف مقابل سرانجام تسلیم خواهد شد.
مسئله این نیست که مذاکره در هر شرایطی و به هر قیمتی انجام شود؛ مسئله این است که هدف باید رسیدن به توافقی قابلقبول و جلوگیری از جنگ باشد و مذاکره ابزار اصلی رسیدن به این هدف است. هرکس با این مسیر مخالف است، باید راه جایگزینش را روشن کند و مسئولیت هزینهها و پیامدهای آن را هم بپذیرد.
نمیشود هم جنگ را نخواست، هم مذاکره را رد کرد، هم توافق را نپذیرفت و در نهایت هیچ توضیح روشنی درباره چگونگی خروج از وضعیت موجود نداد. کشور را نمیتوان با مجموعهای از «نه»ها اداره کرد. بالاخره باید به این سؤال پاسخ داد: اگر مذاکره و توافق نه، پس چه؟ و اگر راه دیگری وجود ندارد که بتواند با هزینهای کمتر ما را به امنیت و ثبات برساند، چرا باید فرصت رسیدن به یک توافق دشوار را هم کنار بگذاریم؟