«محور مقاومت» سالهاست نه فقط یک راهبرد سیاسی، بلکه بخشی از یک روایت ایدئولوژیک و گاه چیزی شبیه به یک حقیقت مقدس معرفی شده است؛ تا جایی که نقد آن گاهی با مخالفت با اصل مقاومت یا حتی خیانت یکی گرفته میشود.
اما هیچ سیاستی نباید مقدس باشد. تصمیمها باید نقد شوند، هزینهها باید سنجیده شوند و نتایج باید پاسخگو باشند. مخالفت با یک تصمیم، لزوماً مخالفت با مقاومت نیست؛ همانطور که پرسش از نتیجه یک راهبرد، دشمنی با کسانی نیست که آن را اجرا کردهاند.
سالها گفته شد حضور منطقهای و حمایت از گروههای همسو، برای تأمین امنیت ایران و دور نگه داشتن جنگ از مرزهای کشور ضروری است. حالا اما باید پرسید: این سیاست دقیقاً چه چیزی برای ایران به ارمغان آورده است؟ آیا امنیت و بازدارندگی بیشتری ساخته، یا خود به گسترش میدان درگیری کمک کرده است؟
و پرسش مهمتر این است: اگر هر شکست را بتوان با واژههایی مانند «مقاومت» و «شهادت» به پیروزی تعبیر کرد، اصلاً معیار شکست چیست؟
از همینجا پرسش این مقاله آغاز میشود:
محور مقاومت یا محور حماقت؟
برای فهم محور مقاومت باید میان دو نگاه متفاوت به آن تفاوت گذاشت. یک نگاه، ایدئولوژیک و آخرالزمانی است؛ نگاهی که مقاومت را بخشی از یک نبرد تاریخی و اعتقادی میبیند و برای مفاهیمی مانند شهادت، فداکاری و ادامه مبارزه، ارزشی فراتر از نتیجه سیاسی قائل میشود. این نگاه اساساً نباید وارد عرصه سیاست شود؛ زیرا سیاست، عرصه تصمیمگیری درباره زندگی و امنیت انسانهای واقعی در جهان واقعی است و نمیتوان سرنوشت یک کشور را بر پایه پیشگویی، وعده آخرالزمانی یا تفسیری اعتقادی از تاریخ بنا کرد. چنین باورهایی میتوانند در حوزه ایمان و اعتقاد فردی موضوع بحث باشند، اما مبنای تصمیم درباره جنگ و صلح و منافع ملی قرار گرفتنشان مسئلهای کاملاً متفاوت است.
اما همه کسانی که از محور مقاومت دفاع میکنند چنین نگاهی ندارند. گروهی آن را پدیدهای کاملاً زمینی و مادی میدانند؛ شبکهای که برای افزایش قدرت منطقهای ایران، دور کردن تهدید از مرزهای کشور، ایجاد بازدارندگی در برابر اسرائیل و حفظ منافع جمهوری اسلامی شکل گرفته است. از این منظر، محور مقاومت نه یک رسالت آخرالزمانی، بلکه یک ابزار امنیتی و سیاسی است.
موضوع این مقاله دقیقاً همین نگاه دوم است. ما نمیخواهیم درباره حقیقت یا بطلان یک باور آخرالزمانی بحث کنیم؛ چون آن بحث اساساً از جنس دیگری است. پرسش ما این است که اگر محور مقاومت را یک راهبرد زمینی برای حفظ منافع ایران بدانیم، آیا واقعاً به این هدف رسیده است؟
اگر هدف آن افزایش امنیت ایران، ایجاد بازدارندگی، تقویت موقعیت منطقهای و دور نگه داشتن جنگ از داخل کشور بوده، باید بتوانیم این ادعا را با نتایج واقعی آن بسنجیم. باید ببینیم این راهبرد چه هزینهای داشته، چه دستاوردی به همراه آورده و آیا ایران را در نهایت امنتر و قدرتمندتر کرده یا نه.
در این مقاله، بنابراین بحث بر سر نیتها و شعارها نیست؛ بحث بر سر کارنامه است. محور مقاومت را باید مانند هر راهبرد سیاسی دیگری با یک سؤال ساده سنجید: آیا آنچه قرار بود برای ایران امنیت و قدرت بسازد، در عمل چنین کرده است؟
و برای پاسخ به این سؤال، نخست باید به همان دشمنی نگاه کنیم که محور مقاومت بیش از هر چیز در واکنش به آن تعریف شده است: اسرائیل.
اگر محور مقاومت را نه یک پروژه آخرالزمانی، بلکه یک راهبرد زمینی برای حفظ منافع و امنیت ایران بدانیم، باید ببینیم این راهبرد در برابر چه مسئلهای شکل گرفت و چه نتیجهای به همراه آورد. بخش مهمی از این راهبرد در واکنش به اسرائیل شکل گرفته است؛ بنابراین برای سنجش آن، ناچاریم از اسرائیل شروع کنیم.
پیش از هر چیز باید روشن کرد که نقد محور مقاومت به معنای تطهیر اسرائیل نیست. نمیتوان سالها اشغال، آوارگی، کشتار و ویرانی را نادیده گرفت. در غزه، خانهها بر سر خانوادهها فروریخت، غیرنظامیان کشته شدند، زیرساختهای حیاتی ویران شد و مردمی که راهی برای گریز نداشتند، میان بمباران، گرسنگی و آوارگی گرفتار شدند. رنج فلسطینیان را نمیتوان با ادبیات امنیتی پاک کرد و جنایت علیه غیرنظامیان را نمیتوان صرفاً با اشاره به تهدیدهای امنیتی توجیه کرد.
اما محکوم کردن جنایتهای اسرائیل ما را از اندیشیدن درباره سیاست خودمان معاف نمیکند. اسرائیل را هم نمیتوان فقط با یک کلمه «تهدید» تعریف کرد و بعد از آن، هر سیاستی را که علیه آن اتخاذ شده درست دانست. پرسش سیاست خارجی این است که اگر با چنین دشمنی روبهرو هستیم، چه باید بکنیم؟ چگونه میتوان این تهدید را مهار کرد، از جنگ دور ماند و در عین حال از حقوق فلسطینیان دفاع کرد؟
اینجا باید میان هدف و ابزار تفاوت گذاشت. ممکن است مقابله با سیاستهای اسرائیل ضروری باشد، اما از این گزاره نمیتوان نتیجه گرفت که هر شیوهای برای مقابله با آن نیز درست است. اگر هدف، حفظ امنیت ایران و حمایت از آرمان فلسطین است، باید دید کدام راه بیشترین احتمال رسیدن به این دو هدف را دارد.
یکی از گزینههایی که سالهاست در سطح بینالمللی مطرح است، راهحل دو دولت است: تشکیل یک کشور مستقل فلسطینی در کنار اسرائیل، با ترتیباتی برای مرزها، امنیت و حقوق متقابل. این ایده دستکم یک مزیت مهم دارد: میتواند میان دو واقعیت سیاسی موجود، به جای حذف یکی به نفع دیگری، امکان همزیستی ایجاد کند. راهحل دو دولت سالها در سازمان ملل به عنوان چارچوب اصلی حل سیاسی مناقشه مطرح بوده و ابتکار صلح عربی نیز در سال ۲۰۰۲ بر تشکیل دولت مستقل فلسطین در کنار برقراری صلح و روابط عادی با اسرائیل بنا شد.
حمایت از دو دولت به معنای فراموش کردن فلسطین نیست. به معنای پذیرفتن اشغال هم نیست. میتوان از پایان اشغال، حقوق فلسطینیان، حق تعیین سرنوشت و تشکیل یک کشور مستقل فلسطینی دفاع کرد و در عین حال پذیرفت که راهحل نهایی، حذف یک ملت یا نابودی یک کشور نباشد. این نگاه همچنین این امکان را دارد که به جای جنگ دائمی، مسئله را به سمت مذاکره، تعیین مرز، تضمین امنیت و توافق سیاسی ببرد.
اما اینجا یک پرسش جدی درباره محور مقاومت مطرح میشود. هدف بخش مهمی از جریان مقاومت صرفاً تشکیل دولت فلسطینی در کنار اسرائیل نبوده است؛ در گفتمان آن، مقابله با موجودیت اسرائیل و در مواردی نابودی آن نیز مطرح شده است. این تفاوتی بنیادین است. وقتی هدف، تشکیل دو دولت باشد، سازش، مذاکره و به رسمیت شناختن متقابل میتواند بخشی از راهحل باشد؛ اما وقتی هدف نابودی طرف مقابل باشد، اساساً جایی برای یک مصالحه نهایی باقی نمیماند.
مسئله فقط نظری هم نیست. رفتار خشونتآمیز گروههای مسلح فلسطینی میتواند به مخالفان تشکیل دولت فلسطینی در اسرائیل یک ابزار سیاسی قدرتمند بدهد. هر حمله و هر جنگ تازه میتواند این استدلال را تقویت کند که تشکیل دولت فلسطینی خطری امنیتی است و دادن سرزمین یا اختیار سیاسی به فلسطینیان ممکن است زمینه حملات بیشتری را فراهم کند. این استدلال لزوماً درست نیست، اما بهانهای بسیار کارآمد برای کسانی است که از اساس با تشکیل دولت فلسطینی مخالفت میکنند.
در سوی دیگر، جریانهای راستگرای اسرائیل نیز سالهاست دلایل و منافع سیاسی خود را برای مخالفت با دولت فلسطینی داشتهاند. بنابراین نمیتوان گفت مقاومت به تنهایی مانع تشکیل دولت فلسطینی شده است. اما میتوان پرسید آیا مقاومت، ناخواسته، همان چیزی را در اختیار مخالفان این ایده قرار نداده که برای توجیه سیاست خود به آن نیاز داشتند: ترس از فلسطین و ترس از صلح با فلسطینیان.
این تناقض را باید جدی گرفت. ممکن است یک عملیات نظامی به اسرائیل ضربه بزند، اما در میدان سیاست، به کسانی قدرت بدهد که میگویند هیچ دولت فلسطینیای نباید شکل بگیرد. ممکن است جنگی با شعار آزادی فلسطین آغاز شود، اما نتیجه سیاسی آن، عقب رفتن امکان تحقق همان آرمانی باشد که جنگ به نام آن آغاز شده است.
بنابراین باید پرسید: آیا مقاومت فلسطینیان را به دولت مستقلشان نزدیکتر کرده است یا بهانه بیشتری برای مخالفان این دولت ساخته است؟
و از اینجا مسئله ایران هم وارد میشود. اگر هدف ایران حمایت از فلسطین و مقابله با تهدید اسرائیل بوده، آیا الزاماً بهترین راه این بود که ایران خود را در مرکز یک شبکه دائمی از درگیریها قرار دهد؟ آیا نمیشد هم از آرمان تشکیل دولت فلسطینی حمایت کرد، هم با کشورهای منطقه روابط گستردهتری ساخت و هم تلاش کرد به جای جنگ دائمی، ترتیبات سیاسی و امنیتیای ایجاد شود که احتمال جنگ را کاهش دهد؟
حتی میتوان پرسش بزرگتری مطرح کرد: آیا سیاستی که قرار بود مسئله اسرائیل را حل کند، در عمل مسئله دیگری به وجود نیاورد؛ مسئلهای که در آن مناقشه اسرائیل و فلسطین و درگیریهای اسرائیل با کشورهای عربی، به تدریج با تقابل گستردهتر ایران و اسرائیل درهم آمیخت؟ در این میان، برخی دولتهای عربی که خود زمانی با اسرائیل درگیر بودند، به دلایل مختلف امنیتی و سیاسی به سمت رابطه و همکاری با اسرائیل حرکت کردند.
این یعنی ممکن است راهبردی که میخواست اسرائیل را در منطقه منزوی کند، در عمل به نگرانی مشترک برخی دولتهای عربی از ایران نیز دامن زده باشد. به جای آنکه اختلاف اصلی منطقه میان اسرائیل و فلسطینیان یا میان اسرائیل و اعراب باقی بماند، ایران نیز به یکی از طرفهای اصلی یک صفبندی جدید تبدیل شد.
این همان جایی است که باید درباره «راهبرد» صحبت کرد، نه فقط درباره «مقاومت».
اگر قرار است ایران در برابر اسرائیل بایستد، آیا عقلانیتر نیست که در کنار حفظ توان بازدارندگی، به سمت همپیمانی با دولتها، روابط اقتصادی، توافقهای امنیتی و ساختن منافع مشترک منطقهای برود؟ آیا امنیت ایران نباید بر رابطه با دولتهایی بنا شود که مسئولیت رسمی دارند، نه بر شبکهای از گروههای مسلح که هر درگیری آنها میتواند ایران را به یک بحران تازه وارد کند؟
مسئله این نیست که اسرائیل بیخطر است. مسئله این است که دشمن داشتن، به معنای بینیازی از عقلانیت نیست.
و مسئله فلسطین نیز همین است. اگر هدف واقعاً ساختن یک کشور مستقل فلسطینی و پایان دادن به رنج چندین نسل است، باید از خود بپرسیم آیا جنگ بیپایان به این هدف نزدیکترمان میکند یا راهحلی سیاسی که بتواند حمایت بخش بزرگی از جهان را جلب کند.
اینجاست که شاید یکی از اساسیترین پرسشهای این مقاله شکل بگیرد: آیا میتوان هم با اسرائیل مخالف بود، جنایتهایش را محکوم کرد، از فلسطین دفاع کرد و در عین حال پذیرفت که نابودی اسرائیل تنها راه نجات فلسطین نیست؟
و اگر پاسخ این پرسش مثبت باشد، آنگاه باید یک پرسش سختتر را نیز مطرح کنیم: آیا محور مقاومت، با قرار دادن «محو اسرائیل» در برابر «تشکیل دولت فلسطین»، راهی را انتخاب نکرد که هم رسیدن به صلح را دشوارتر کرد و هم به مخالفان دولت فلسطینی بهانه بیشتری داد؟
محور مقاومت اگر واقعاً یک راهبرد برای امنیت ایران و دفاع از فلسطین است، باید با نتیجهاش سنجیده شود؛ با امنیتی که ساخته، با جنگی که از آن جلوگیری کرده و با آیندهای که برای فلسطینیان و ایرانیان به وجود آورده است.
زیرا در سیاست، ضربه زدن به دشمن همیشه به معنای پیروزی نیست.
گاهی پیروزی آن است که دشمن را بدون آنکه کشور خودت را به میدان جنگ دائمی تبدیل کنی، مهار کنی؛ و گاهی بزرگترین شکست آن است که در راه رسیدن به یک آرمان، شرایط تحقق همان آرمان را دشوارتر کنی.
هر راهبرد سیاسی را باید با نتیجهای که به بار آورده سنجید، نه فقط با نیتی که با آن آغاز شده است. اگر محور مقاومت قرار بود برای ایران عمق راهبردی ایجاد کند، بازدارندگی بسازد و جنگ را از مرزهای ایران دور نگه دارد، اکنون دیگر زمان شعار نیست؛ زمان نگاه کردن به کارنامه است.
سالها گفته شد که ایجاد جبهههای متعدد در لبنان، غزه، سوریه، عراق و یمن، دشمن را در چند نقطه درگیر میکند و همین مسئله امنیت ایران را افزایش میدهد. منطق روشن بود: جنگ را بیرون از خانه نگه داریم تا خانه در امان بماند؛ جبههها را جلوتر از مرزهای ایران بسازیم تا دشمن پیش از رسیدن به ایران، با هزینه و مقاومت بیشتری روبهرو شود.
اما راهبردها را باید در پایان مسیر سنجید، نه در وعده آغاز آن.
امروز باید به همان جبهههایی نگاه کرد که قرار بود ستونهای این عمق راهبردی باشند. در لبنان، حزبالله که یکی از مهمترین پایههای این راهبرد بود، زیر ضربات سنگین قرار گرفته و حتی منطقهای مانند علیالطاهر، یکی از نقاط مهم استقرار آن، به کنترل عملیاتی اسرائیل درآمده است.
در غزه نیز حماس، که یکی از اصلیترین اجزای این محور بود، پس از جنگی ویرانگر بهشدت فرسوده شده و ساختار حکومتی خود در غزه را منحل کرده است.
اما شاید مهمتر از وضعیت لبنان و غزه، وضعیت خود ایران باشد.
قرار بود این جبههها جنگ را از ایران دور کنند. قرار بود عمق راهبردی، سپری باشد میان ایران و دشمن. قرار بود دشمن بداند که حمله به ایران فقط به معنای جنگ با ایران نیست، بلکه یعنی رویارویی با مجموعهای از جبههها در سراسر منطقه.
اما امروز، در حالی که همان جبههها خود درگیر فرسایش و نابودیاند، سایه جنگ بر سر ایران قرار گرفته است. درگیری مستقیم دیگر یک احتمال دوردست نیست؛ بخشی از واقعیت امنیتی امروز ایران است. و در همین درگیری اخیر، بزرگترین خط قرمز جمهوری اسلامی نیز شکسته شد: رهبر نظام هدف قرار گرفت و کشته شد.
اگر قرار بود محور مقاومت بازدارندگی ایجاد کند، این اتفاق باید یکی از جدیترین پرسشها درباره کارآمدی آن باشد. بازدارندگی یعنی دشمن بداند چه خطوطی را نباید رد کند. وقتی بالاترین سطح رهبری کشور نیز از تعرض مصون نمیماند، دیگر نمیتوان صرفاً با اشاره به تعداد موشکها و جبههها گفت که بازدارندگی موفق بوده است.
اینجا باید میان قدرت جنگیدن و قدرت حفظ کشور تفاوت گذاشت.
ممکن است بتوانی در چندین نقطه به دشمن ضربه بزنی، اما اگر نتوانی مانع جنگ شوی، اگر جبهههای خودت یکی پس از دیگری فرسوده شوند و اگر در نهایت خود کشور وارد جنگ مستقیم شود، باید پرسید این قدرت نظامی دقیقاً چه نوع امنیتی ساخته است.
هزینه این راهبرد نیز فقط نظامی نیست. جنگ، اقتصاد را هدف میگیرد؛ سرمایهگذاری را کاهش میدهد، تجارت را مختل میکند، زیرساختهای انرژی و حملونقل را در معرض خطر قرار میدهد و هزینه بازسازی را به آینده منتقل میکند. همین حالا نیز فشار جنگ و اختلال در تجارت و انرژی، اقتصاد ایران و کل منطقه را تحت فشار قرار داده است.
خطر فقط ویرانی چند ساختمان یا از دست رفتن چند تأسیسات نیست. یک کشور برای بقا به اقتصاد، زیرساخت، سرمایه اجتماعی و ثبات سیاسی نیاز دارد. اگر جنگ طولانی شود، آسیب فقط متوجه حکومت یا نیروهای نظامی نمیشود؛ مردم عادی، کسبوکارها، خانوادهها و نسلهای آینده نیز هزینه آن را میپردازند.
در بدترین سناریوها، حتی مسئله بیثباتی داخلی و تهدید تمامیت ارضی نیز میتواند مطرح شود. این به معنای پیشبینی قطعی تجزیه ایران نیست؛ اما سیاست امنیتی عاقلانه باید حتی از احتمال شکلگیری چنین سناریوهایی جلوگیری کند. وظیفه یک راهبرد امنیتی این نیست که کشور را تا مرز چنین خطراتی ببرد و بعد امیدوار باشد همه چیز به خیر بگذرد.
از این منظر، باید پرسید اصلاً چرا باید امنیت ایران را به مجموعهای از جبهههای بیرونی گره بزنیم که هرکدام میتوانند در زمان متفاوتی وارد جنگ شوند؟ چرا باید سرنوشت امنیت ملی ایران به بازیگرانی وابسته باشد که در کشورهای دیگر فعالیت میکنند و تصمیماتشان الزاماً با منافع ملی ایران یکسان نیست؟
امنیت پایدار را شاید بهتر باشد در جای دیگری جستوجو کنیم: در قدرت اقتصادی، در دیپلماسی، در رابطه با دولتها، در پیمانهای رسمی و در ساختن مجموعهای از منافع مشترک که جنگ را برای همه طرفها پرهزینه و صلح را سودمند کند.
این مقاله در زمانی نوشته میشود که هنوز خطر دور تازهای از درگیری وجود دارد. یعنی بحث ما درباره گذشتهای بسته و تمامشده نیست؛ درباره تصمیمی است که ممکن است همین امروز درباره آینده ایران گرفته شود.
در چنین شرایطی، ادامه همان راهبرد بدون بازنگری میتواند بسیار پرهزینه باشد.
ایران نیازمند تغییر فوری در راهبرد خود است. نه به معنای تسلیم در برابر اسرائیل، نه به معنای فراموش کردن فلسطین و نه به معنای چشم پوشیدن از امنیت ملی؛ بلکه دقیقاً برای حفظ امنیت ایران.
باید از چرخه جنگهای بیپایان فاصله گرفت و برای صلح پایدار در منطقه آماده شد؛ صلحی که در آن هم حقوق فلسطینیان به رسمیت شناخته شود، هم امکان تشکیل دولت فلسطینی وجود داشته باشد، و هم ایران به جای قرار گرفتن در مرکز دائمی جنگ، بخشی از نظم جدید امنیتی و اقتصادی منطقه باشد.
ادامه جنگ، هرچه بیشتر طول بکشد، هزینه بیشتری خواهد داشت؛ و جنگ بعدی ممکن است بسیار سنگینتر از قبلی باشد.
شاید بزرگترین اشتباه این باشد که بعد از دیدن این همه هزینه، دوباره همان راه را تکرار کنیم و انتظار داشته باشیم این بار نتیجه متفاوت باشد.
کشور فرصت نامحدود برای آزمون و خطا ندارد.
اکنون زمان بازنگری است؛ زمان تغییر راهبرد و آماده شدن برای صلحی پایدار پیش از آنکه جنگ بعدی، هزینهای را بر ایران تحمیل کند که دیگر امکان جبرانش وجود نداشته باشد.
پیش از آنکه درباره پیروزی سخن بگوییم، باید بدانیم شکست چیست. یک کشور نمیتواند سالها درگیر جنگ و تقابل باشد، هزینههای سنگین بپردازد و در عین حال هیچ تعریف روشنی از شکست در ذهن تصمیمگیرانش وجود نداشته باشد.
نمیشود جماعتی درباره جنگ و امنیت یک کشور تصمیم بگیرند، اما از پیش چنان مفاهیم پیروزی و شکست را تعریف کنند که هیچ نتیجهای نتواند آنها را شکستخورده نشان دهد.
اگر رهبر کشور کشته شود، باید بتوانیم بگوییم این یک شکست امنیتی و راهبردی بوده است. نمیشود اگر رهبر را بزنند، بگوییم پیروزیم، و اگر نتوانند بزنند هم باز بگوییم پیروزیم. اگر یک جبهه از دست برود، باید بتوانیم بگوییم آن جبهه شکست خورده است. اگر هزاران نفر از نیروهای خودی کشته شوند، باید بتوانیم از خود بپرسیم آیا این هزینه با دستاوردی که به دست آوردهایم تناسب داشته است یا نه.
نمیشود تعداد کشتههای ما هزاران برابر دشمن باشد و باز هم تنها جملهای که برای توضیح نتیجه داشته باشیم این باشد که «خون بر موشک پیروز است». این جمله ممکن است در حوزه ایمان معنا داشته باشد، اما نمیتواند معیار ارزیابی یک راهبرد نظامی و امنیتی برای یک کشور باشد.
و مسئله فقط جان انسانها نیست. اقتصاد نیز بخشی از امنیت ملی است. نمیشود تورم از مرز صد درصد عبور کند، ارزش پول ملی سقوطی هولناک داشته باشد، قدرت خرید مردم فرسوده شود و شاخص فلاکت به اعدادی نزدیک به صد درصد برسد، اما بعد درباره پیروزی در جنگ سخن بگوییم؛ گویی سفره مردم، ارزش پول، اقتصاد و آینده آنان هیچ نسبتی با مفهوم امنیت ندارند.
امنیت فقط این نیست که چند موشک داشته باشیم. امنیت یعنی مردم بتوانند فردای خود را پیشبینی کنند، اقتصاد بتواند نفس بکشد، زیرساختها پابرجا بمانند و کشور توان تحمل بحران بعدی را داشته باشد.
شهادت میتواند در حوزه ایمان معنا داشته باشد؛ اما در حوزه سیاست، مرگ انسانها یک هزینه است. و هزینه باید محاسبه شود، نه اینکه با تغییر نام آن از روی میز پاک شود.
شکست باید قابل تصور باشد؛ همانطور که پیروزی باید قابل سنجش باشد.
اگر از دست رفتن جبههها، کشته شدن فرماندهان، شکست بازدارندگی، فروپاشی ساختارهای متحدان، خسارت اقتصادی و حتی کشته شدن رهبر نیز نتواند یک راهبرد را شکستخورده نشان دهد، پس دیگر با یک راهبرد قابل ارزیابی روبهرو نیستیم؛ با روایتی روبهرو هستیم که نتیجه را هرچه باشد، به نفع خود تفسیر میکند.
و خطر دقیقاً از همینجا آغاز میشود.
راهبردی که امکان پذیرفتن شکست را از بین ببرد، امکان یاد گرفتن از شکست را هم از بین میبرد. کشوری که نتواند بگوید «اینجا اشتباه کردیم»، محکوم است همان اشتباه را دوباره تکرار کند؛ با این تفاوت که دفعه بعد ممکن است هزینه بسیار سنگینتر باشد.
شکست، دشمن یک ملت نیست.
ناتوانی در پذیرفتن شکست است که میتواند یک ملت را به شکستهای بعدی بکشاند.
هزینه محور مقاومت فقط پول نیست؛ جان انسانها، سالهای از دسترفته و فرصتهایی است که میتوانست برای ساختن ایران مصرف شود.
در سوریه، طبق برخی برآوردها دهها میلیارد دلار هزینه شد و جوانان ایرانی جان باختند؛ اما در نهایت بشار اسد سقوط کرد. درباره حماس نیز سالها هزینه و حمایت انجام شد، اما رهبر سیاسی آن در تهران ترور شد و خود حماس پس از جنگی ویرانگر شکست را پذیرفته و در آستانه انحلال است. در لبنان نیز حزبالله، که یکی از مهمترین سرمایههای راهبردی ایران بود، امروز درگیر فرسایش شدید و از دست دادن بخشهایی از توان خود است.
پس پرسش ساده است: حاصل این سرمایهگذاری چه شد؟
اما اینجا دیگر فقط بحث تحلیل نیست؛ بحث مسئولیت است. کسانی که این سیاست را طراحی کردند، کسانی که بودجههای کلان را تخصیص دادند و کسانی که سالها بر ادامه این مسیر اصرار کردند، باید در برابر مردم پاسخ بدهند.
باید روشن شود چه مقدار از منابع کشور در این راه هزینه شد، با چه هدفی هزینه شد، چه چیزی قرار بود در پایان به دست آید و چرا نتیجه امروز با وعدهها و ادعاهای سالهای گذشته چنین فاصلهای دارد.اگر میلیاردها دلار هزینه شده و جان هزاران انسان گرفته شده، این هزینهها بدون صاحب نیست. تصمیمگیرنده باید مسئول تصمیم خود باشد. نمیشود هنگام موفقیت، همه چیز را به حساب «دستاورد راهبردی» گذاشت و هنگام شکست، هیچکس مسئول نباشد.
مردم حق دارند بپرسند: چه کسی این تصمیم را گرفت؟ چه کسی بر ادامه آن اصرار کرد؟ چه کسی باید درباره نتیجه آن توضیح بدهد؟ و اگر معلوم شده بخشی از این محاسبات اشتباه بوده، چه کسی باید مسئولیت آن اشتباه را بپذیرد؟
پاسخگویی یعنی همین؛ نه اینکه فقط مردم هزینه بدهند و تصمیمگیرندگان از نتیجه تصمیم خود مصون بمانند.
هر میلیارد دلارِ خرجشده، هر جوانِ ازدسترفته و هر سالی که کشور درگیر جنگ و تنش بوده، بخشی از آینده ایران بوده است. آیندهای که نمیتوان آن را دوباره خرید.
بنابراین پرسش فقط این نیست که «محور مقاومت چقدر هزینه داشت؟»
پرسش این است: چه کسی این هزینه را به ایران تحمیل کرد، به چه امیدی، با چه نتیجهای و امروز چه کسی حاضر است مسئولیت آن را بپذیرد؟
اگر پذیرفتهایم که راهبرد سالهای گذشته نیازمند بازنگری است، نمیتوانیم فقط بگوییم چه چیزی را نمیخواهیم. باید بگوییم چه چیزی را جایگزین آن میکنیم. ایران امروز بیش از هر چیز به راهی برای خروج از چرخه جنگ، کاهش فشار اقتصادی و جلوگیری از تکرار درگیری نیاز دارد؛ راهی که در آن حفظ امنیت کشور با دیپلماسی و قدرت اقتصادی تکمیل شود، نه با گسترش دائمی جبهههای نظامی.
این راهبرد باید از یک دیپلماسی فوری و اضطراری آغاز شود. نخستین هدف، توقف درگیری و جلوگیری از شروع دور بعدی جنگ است. تا زمانی که گلوله و موشک در جریان است، سخن گفتن از توافق بلندمدت بیشتر شبیه آرزوست تا سیاست. بنابراین باید یک تفاهم موقت ایجاد شود که وظیفهاش نه حل همه اختلافات، بلکه متوقف کردن روند تشدید باشد.
در چنین تفاهمی، اصل باید معامله متقابل باشد. ایران چیزی میدهد و در همان لحظه چیزی دریافت میکند. هیچ تعهد یکطرفهای نباید وجود داشته باشد و هیچ امتیاز برگشتناپذیری نباید پیش از دریافت امتیاز طرف مقابل داده شود.
یکی از مهمترین موضوعات در چنین مذاکرهای تنگه هرمز است. واقعیت این است که هرمز برای ایران یک اهرم مهم است، اما برای جهان نیز یک مسیر حیاتی انرژی و تجارت است. در نتیجه، میتوان به جای آنکه هرمز به ابزار دائمی جنگ تبدیل شود، از آن به عنوان کارت مذاکره استفاده کرد.
ایران میتواند بپذیرد که در چارچوب یک توافق موقت، عبور امن و منظم کشتیهای تجاری از تنگه هرمز تضمین شود و مسیر کشتیرانی به وضعیت عادی بازگردد؛ در مقابل، طرف آمریکایی باید همزمان رفع محاصره دریایی، توقف موانع علیه کشتیرانی و کاهش فشارهای اقتصادی بر ایران را آغاز کند. این دو اقدام باید به هم متصل باشند: بازگشایی هرمز در برابر رفع محاصره، نه بازگشایی هرمز در برابر یک وعده مبهم برای آینده.
این تفاهم میتواند مرحلهبندی شود. برای مثال، با آغاز عبور امن کشتیهای تجاری، بخشی از محاصره برداشته شود؛ با تثبیت رفتوآمد دریایی، بخشی از تحریمهای نفتی تعلیق شود؛ و با پیشرفت مذاکرات نهایی، محدودیتهای بانکی و مالی نیز بهصورت مرحلهای کاهش یابد. به این ترتیب، هر طرف میداند برای گرفتن امتیاز بیشتر از طرف مقابل، باید خودش نیز قدم بعدی را بردارد.
در کنار آن، ایران باید خواهان لغو یا تعلیق موقت و قابل تمدید تحریمهای نفتی باشد تا امکان فروش نفت و بازگرداندن درآمدهای آن به اقتصاد کشور فراهم شود. این بخش اهمیت زیادی دارد، زیرا در شرایط فشار اقتصادی، فروش نفت فقط یک درآمد دولت نیست؛ منبع ارز، تجارت، واردات و تأمین بسیاری از نیازهای اقتصادی کشور است. رفع فشار نفتی میتواند نخستین نفس اقتصاد ایران پس از یک دوره بحران باشد.
مرحله بعد، آزادسازی تدریجی منابع مالی ایران در خارج از کشور است. این منابع میتوانند برای تأمین کالاهای اساسی، بازسازی زیرساختهای آسیبدیده، تثبیت بازار ارز و احیای تولید به کار گرفته شوند. اما این آزادسازی نیز باید در قالب یک سازوکار مشخص و قابل نظارت انجام شود تا به اختلاف تازهای تبدیل نشود.
همزمان باید یک صندوق بینالمللی یا منطقهای برای بازسازی ایران ایجاد شود. اگر جنگ به انرژی، حملونقل، شبکه برق، آب، ارتباطات یا صنایع آسیب زده است، بازسازی آنها فقط مسئله ایران نیست؛ ثبات ایران به ثبات منطقه و بازار انرژی نیز مربوط است. بنابراین میتوان از کشورهای منطقه، نهادهای بینالمللی و حتی برخی دولتهای بزرگ خواست که در یک سازوکار چندجانبه برای بازسازی مشارکت کنند.
اما هیچکدام از اینها جایگزین مذاکره اصلی نیست.
پس از ایجاد یک آتشبس پایدار، باید مذاکرات جامع آغاز شود؛ مذاکرهای که فقط درباره یک موضوع نباشد. پرونده هستهای، تحریمها، امنیت خلیج فارس، آزادی کشتیرانی، روابط ایران با کشورهای عربی، مسئله اسرائیل و فلسطین و ترتیبات امنیتی منطقه باید در یک چارچوب کلی بررسی شوند. مشکل سالهای گذشته تا حدی این بوده که هر موضوع در یک بحران جداگانه ظاهر شده و هر بحران، بحران بعدی را ساخته است.
در پرونده هستهای نیز باید رویکرد تغییر کند. برنامه هستهای نباید صرفاً یک نماد حیثیتی باشد که برای حفظ آن هزینه بدهیم، بلکه باید به یک ابزار مذاکره تبدیل شود. اگر بخشی از ظرفیت غنیسازی یا ذخایر اورانیوم برای طرف مقابل موضوعی حیاتی است، ایران میتواند در برابر محدودسازی، فریز یا نظارت بیشتر بر این ظرفیتها امتیاز بگیرد. در مقابل، رفع تحریمهای نفتی و بانکی، تضمین فروش نفت، آزادسازی منابع، همکاری هستهای صلحآمیز و سرمایهگذاری خارجی باید روی میز قرار گیرد.
منطق ساده است: اگر اورانیوم، غنیسازی و ظرفیتهای هستهای کارت ایران هستند، نباید آنها را بدون گرفتن امتیاز خرج کرد.
بعد از آن باید سراغ منطقه رفت. ایران برای امنیت بلندمدت خود نیازمند آشتی با کشورهای عربی و ساختن یک نظم امنیتی منطقهای است. امنیت ایران نباید فقط به رابطه ایران و آمریکا محدود بماند. اگر کشورهای خلیج فارس احساس کنند امنیتشان در تضاد با ایران است، طبیعی است که به سمت ائتلافهای دیگر حرکت کنند. راهبرد جایگزین باید این معادله را تغییر دهد.
در این مسیر، عمان، قطر، پاکستان و ترکیه میتوانند نقشهای متفاوتی داشته باشند. عمان میتواند کانال ارتباطی مستقیم ایران و آمریکا را حفظ کند؛ قطر میتواند در گفتوگوهای سیاسی و امنیتی میان ایران و کشورهای عربی نقش میانجی داشته باشد؛ پاکستان میتواند در ایجاد اعتماد میان ایران و کشورهای منطقه مشارکت کند؛ و ترکیه نیز میتواند در حوزه اقتصادی، دیپلماتیک و امنیتی به یک پل میان ایران و دیگر بازیگران تبدیل شود.
اما میانجیگری نباید فقط به چند تماس تلفنی و رفتوآمد دیپلماتیک محدود شود. هدف باید ایجاد یک سازوکار دائمی باشد؛ سازوکاری که در آن اگر فردا حادثهای در خلیج فارس، عراق، سوریه، لبنان یا هر جای دیگر رخ داد، پیش از آنکه حادثه به جنگ تبدیل شود، خطوط تماس میان طرفین فعال شود.
ایران باید از «عمق راهبردی» به «عمق دیپلماتیک» حرکت کند.
در مرحله بعد، گفتوگو با کشورهای عربی باید از سطح کاهش تنش فراتر برود و به تفاهم امنیتی برسد. میتوان درباره امنیت خلیج فارس، عدم تعرض، امنیت کشتیرانی، مقابله با قاچاق و تروریسم، همکاری اقتصادی، اتصال شبکههای برق و انرژی و حتی سازوکارهای مشترک مدیریت بحران مذاکره کرد.
اگر بهجای چندین گروه مسلح، ایران دهها رابطه اقتصادی و امنیتی پایدار با دولتهای منطقه داشته باشد، امنیت آن نهتنها کمتر نمیشود، بلکه میتواند بسیار بیشتر شود. حمله به کشوری که با دهها کشور منطقه منافع اقتصادی و امنیتی مشترک دارد، برای مهاجم هزینه بسیار بیشتری خواهد داشت.
در مسئله فلسطین نیز باید یک تغییر اساسی رخ دهد. ایران میتواند صریح و جدی از حقوق فلسطینیان، پایان اشغال و تشکیل دولت مستقل فلسطینی حمایت کند، اما این حمایت نباید الزاماً به معنای پذیرفتن جنگ دائمی یا قرار دادن نابودی اسرائیل به عنوان شرط سیاست خارجی ایران باشد.
راهحل دو دولت دستکم امکان ایجاد یک اجماع گستردهتر منطقهای و جهانی را دارد. ایران میتواند از تشکیل کشور مستقل فلسطین حمایت کند، در برابر شهرکسازی و اشغال بایستد و همزمان از ایجاد ترتیباتی حمایت کند که امنیت فلسطین و فلسطینیان را در کنار یکدیگر تضمین کند. به این ترتیب، مسئله فلسطین از میدان جنگ به میدان دیپلماسی منتقل میشود.
در نهایت، نتیجه مطلوب این راهبرد باید چیزی بیش از یک آتشبس باشد. هدف باید ساختن یک معماری امنیتی جدید در خاورمیانه باشد؛ معماریای که در آن ایران، کشورهای عربی، ترکیه و دیگر بازیگران منطقهای به جای رقابت دائمی، برای جلوگیری از جنگ منافع مشترک داشته باشند.
در چنین شرایطی، جنگ برای هر طرف پرهزینه و صلح برای همه طرفها سودمند میشود.
تفاهم اسلامآباد، فارغ از اینکه چرا دوام نیاورد، نمونهای قابل توجه از همین منطق بود. در آن چارچوب، رفع محاصره دریایی آمریکا با تسهیل عبور تجاری در تنگه هرمز پیوند خورده بود؛ برای صادرات نفت ایران مجوزهای موقت در نظر گرفته شده بود، موضوع آزادسازی داراییهای مسدودشده مطرح بود و در کنار آن، برنامه بزرگی برای بازسازی و توسعه اقتصادی ایران پیشبینی شده بود. همزمان قرار بود مذاکرات جامعتری برای حل اختلافات، از جمله پرونده هستهای، ادامه پیدا کند.
این دقیقاً همان منطق معاملهای است که ایران امروز به آن نیاز دارد: هرمز در برابر رفع محاصره، کاهش فشار اقتصادی در برابر تعهدات مشخص ایران، و در نهایت امتیاز در برابر امتیاز.
اما این بار باید یک تفاوت مهم وجود داشته باشد: توافق باید طوری طراحی شود که هیچ بخش از ساختار قدرت نتواند با یک اقدام ناگهانی همهچیز را برهم بزند. هر تعهد باید زمانبندی، ناظر، سازوکار راستیآزمایی و پیامد نقض مشخص داشته باشد.
ایران دیگر فرصت زیادی برای آزمونهای پرهزینه ندارد.
راهبرد جایگزین یعنی توقف جنگ، باز کردن مسیر تجارت، کاهش تحریمها، استفاده از پرونده هستهای به عنوان کارت مذاکره، جذب منابع برای بازسازی، آشتی با همسایگان، ایجاد سازوکار امنیت منطقهای و در نهایت حرکت به سوی صلح پایدار.
این به معنای تسلیم نیست.
برعکس؛ شاید دشوارترین شکل مقاومت همین باشد که یک کشور قدرت خود را نه برای طولانیتر کردن جنگ، بلکه برای تمام کردن آن به کار بگیرد.
ایران امروز بیش از هر چیز به یک راه خروج نیاز دارد؛ راه خروجی که از دیپلماسی میگذرد، نه از یک جبهه تازه.
بحث این مقاله دفاع از اسرائیل(فکر نکنم کسی در دنیا بتواند با این جنایات سالهای اخیر در غزه و ... از اسرائیل دفاع کند،جنایات واضح است و نیازی به توضیح ندارد) یا انکار آرمان فلسطین نیست. ما نیز فلسطین را میخواهیم، اما میان آرمان و مسئولیت سیاسی تفاوت میگذاریم. یک حکومت پیش از هر چیز در برابر مردمی مسئول است که سرنوشت خود را به آن سپردهاند. حفظ ایران، امنیت ایرانیان، اقتصاد کشور و تمامیت ارضی آن، نمیتواند در رتبه دومِ هیچ آرمانی قرار بگیرد.
آرمان فلسطین را میتوان جدی گرفت، بدون آنکه منافع ملی ایران را فدای آن کرد. میتوان از حقوق فلسطینیان، پایان اشغال و تشکیل دولت مستقل فلسطینی دفاع کرد و در عین حال از خود پرسید کدام سیاست واقعاً به تحقق این اهداف کمک میکند. اگر سیاستی سالها ادامه پیدا کند اما نه فلسطین به دولت برسد و نه ایران امنتر شود، وفاداری به آرمان نباید مانع بازنگری در ابزارهای رسیدن به آن باشد.
شاید خطای بزرگتر از یک تصمیم مشخص، تعریف نادرست ما از قدرت بوده است. قدرت را سالها بیشتر در تعداد موشکها، گروههای مسلح، جبههها و توانایی تحمل جنگ جستوجو کردیم؛ در حالی که قدرت یک کشور فقط در توانایی جنگیدن نیست، در توانایی ساختن آیندهای است که جنگ در آن کمتر محتمل باشد.
در قرن جدید، اقتصاد بخشی از قدرت نظامی است، نه رقیب آن. کشوری که تولید میکند، فناوری دارد، پول باثباتتری دارد، زیرساختهایش سالم است و با اقتصاد جهان پیوند دارد، در برابر فشار خارجی انتخابهای بیشتری دارد. کشوری که اقتصادش فرسوده شده، حتی اگر زرادخانه بزرگی داشته باشد، در یک جنگ طولانی آسیبپذیر است.
دیپلماسی نیز صرفاً ابزاری برای زمان ضعف نیست. دیپلماسی میتواند خودِ امنیت تولید کند. رابطه با دولتها، پیمانهای رسمی، تجارت متقابل و ایجاد منافع مشترک میتواند هزینه جنگ را آنقدر بالا ببرد که بسیاری از جنگها پیش از آغاز متوقف شوند. یک قرارداد تجاری گاهی میتواند بیشتر از یک موشک امنیت ایجاد کند؛ زیرا موشک به دشمن هشدار میدهد، اما رابطه اقتصادی میتواند به دشمن انگیزه ندهد.
از این منظر، مسئله اصلی فقط «محور مقاومت» نیست؛ مسئله این است که ایران چه نوع کشوری میخواهد باشد. کشوری که امنیت خود را با گسترش میدانهای درگیری تعریف میکند، یا کشوری که آنقدر قدرت اقتصادی، سیاسی، نظامی و دیپلماتیک دارد که دیگران برای بیثبات کردنش هزینهای سنگین بپردازند.
ما به یک تغییر پارادایم نیاز داریم: از سیاستِ تولید بحران به سیاستِ مدیریت بحران؛ از اتکا به بازیگران غیردولتی به رابطه مستقیم با دولتها؛ از امنیتی که در بیرون از مرزها جستوجو میشود به امنیتی که از اقتصاد و جامعه قدرتمند در داخل آغاز میشود.
این به معنای کنار گذاشتن توان دفاعی ایران نیست. اتفاقاً یک ایران قوی باید ارتش قدرتمند، توان دفاعی معتبر و ظرفیت بازدارندگی داشته باشد. اما میان «داشتن قدرت» و «استفاده دائمی از قدرت» تفاوت بزرگی وجود دارد. بهترین قدرت، قدرتی است که بتواند جنگ را بدون جنگیدن متوقف کند.
شاید اکنون بیش از همیشه باید یک اصل ساده را بپذیریم: آرمان بدون قدرت ملی دوام نمیآورد و قدرت ملی بدون اقتصاد و دیپلماسی نیز دوام نمیآورد.
بنابراین دفاع از فلسطین نباید به معنای فدا کردن ایران باشد؛ همانطور که حفظ ایران نباید بهانهای برای بیتفاوتی نسبت به فلسطین شود. راه عاقلانه، پیدا کردن نقطهای است که در آن منافع ملی ایران و حمایت سیاسی از حل مسئله فلسطین در کنار یکدیگر قرار گیرند، نه در برابر یکدیگر.
در نهایت، سؤال این نیست که ایران چقدر میتواند بجنگد.
سؤال این است که آیا میتواند به جایی برسد که کمتر مجبور به جنگیدن باشد.
و شاید در قرن بیستویکم، امنیت واقعی کشوری نیست که بیشترین دشمنان را شکست داده؛ کشوری است که بیشترین انگیزهها را برای صلح در اطراف خود ساخته است.
آرمان فلسطین را میخواهیم؛ اما ایران را فدای آن نمیکنیم.
امنیت ایران را میخواهیم؛ اما برای حفظ آن، خود را محکوم به جنگ دائمی نمیکنیم.
و صلح را میخواهیم؛ نه از سر ضعف، بلکه از این واقعیت ساده که هزینه جنگ دیگر آنقدر زیاد شده است که عقلانیت، خود به یک ضرورت امنیتی تبدیل شده است.
هدف نهایی نباید پیروزی در جنگ بعدی باشد.
هدف باید این باشد که جنگ بعدی اصلاً اتفاق نیفتد.