شاید یکی از مهمترین ویژگیهای قرن بیستویکم، نه ظهور ابرقدرتهای جدید، بلکه محدود شدن ابرقدرتهای قدیمی باشد.
این محدود شدن به معنای ضعیف شدن آمریکا، چین یا روسیه نیست. مسئله این است که قدرت نظامی بهتنهایی دیگر نمیتواند تضمین کند که یک کشور هر نتیجهای را که میخواهد به طرف مقابل تحمیل کند. جغرافیا، توان دفاعی کشورهای کوچکتر، گروههای مسلح، اتحادها و تکیه کشورها به قدرتهای دیگر، اقتصاد و هزینههای یک جنگ طولانی، همگی میتوانند قدرت یک ابرقدرت را محدود کنند.
کشورهای کوچکتر و متوسط نیز دیگر صرفاً بازیگرانی نیستند که باید منتظر تصمیم قدرتهای بزرگ بمانند؛ بعضی در حال توسعه توان نظامی و فناوری خود هستند و بعضی دیگر با تکیه بر یک قدرت بزرگتر، برای خود بازدارندگی ایجاد میکنند. در بسیاری از این درگیریها، طرف ضعیفتر لازم نیست ابرقدرت را شکست نظامی دهد؛ کافی است مانع تحقق هدف اصلی آن شود یا آن را به جایی برساند که ناچار به مذاکره و توافق شود.
به روسیه نگاه کنید. همه شواهد مربوط به طرح اولیه حمله نشان میدهد مسکو برای یک جنگ طولانی و فرسایشی وارد اوکراین نشده بود. طبق گزارش مؤسسه RUSI، طرح روسیه بر یک عملیات حدوداً دهروزه و سپس اشغال اوکراین تا آگوست ۲۰۲۲ استوار بود. قرار بود سرعت، غافلگیری و برتری نظامی کار را تمام کند. اما اوکراین سقوط نکرد و جنگی که قرار بود بسیار کوتاه باشد، سالها ادامه پیدا کرد.
حتی امروز نیز هزینه جنگ فقط در میدان نبرد باقی نمانده است. حملات پهپادی اوکراین به زیرساختهای انرژی روسیه رسیده و پالایشگاههای این کشور را نیز تحت تأثیر قرار داده است. در سپتامبر ۲۰۲۶، حملات اوکراین باعث کاهش شدید یا توقف تولید در چند پالایشگاه بزرگ روسیه شد و پالایشگاه مسکو نیز هدف حمله قرار گرفت. رویترز گزارش داده است که اختلال در پالایشگاهها به کمبود سوخت و محدودیت صادرات فرآوردههای نفتی روسیه منجر شده است.
به آمریکا و حوثیها نگاه کنید. آمریکا با قدرت نظامی بهمراتب بزرگتر، برای متوقف کردن حملات حوثیها وارد یک کارزار گسترده شد. اما در نهایت، واشنگتن و حوثیها با میانجیگری عمان به توافق آتشبس رسیدند؛ توافقی که در آن دو طرف متعهد شدند یکدیگر و کشتیهای یکدیگر را در دریای سرخ و بابالمندب هدف قرار ندهند. حوثیها نابود نشدند؛ جنگ با یک توافق متوقف شد. از این زاویه، اهمیت این توافق در آن است که آمریکا با وجود برتری عظیم نظامی، نتوانست حوثیها را از میدان خارج کند و در نهایت به توافقی برای توقف درگیری رسید.
به آمریکا و جمهوری اسلامی نگاه کنید. در آغاز جنگ، دولت آمریکا از یک بازه چهار تا شش هفتهای برای رسیدن به اهداف عملیات صحبت میکرد و ترامپ نیز بارها از مواضع بسیار سختی، از جمله مطالبه «تسلیم بیقیدوشرط»، سخن گفت.
با این حال، توافقی که میان دو طرف شکل گرفت، نشانهای از تسلیم بیقیدوشرط جمهوری اسلامی در خود نداشت. در متن تفاهم، برای عبور امن کشتیهای تجاری از تنگه هرمز در یک دوره موقت تعهداتی در نظر گرفته شد و در مقابل، آمریکا رفع محاصره دریایی، صدور معافیت برای صادرات نفت ایران و فراهم شدن امکان استفاده از داراییهای بلوکهشده ایران را پذیرفت؛ در ازای بازگشایی تنگهای که عملاً پیش از جنگ نیز باز بود.
حال اینکه چرا این توافق از بین رفت و چه کسی مسئول حمله به سه کشتی در حال عبور از تنگه بود، خود بحثی دیگر است.
و بعد میرسیم به چین و تایوان؛ جایی که هنوز جنگی آغاز نشده، اما همین نکته خودش مهم است. چین یکی از قدرتمندترین ارتشهای جهان را در اختیار دارد، اما تبدیل قدرت نظامی به تصرف و کنترل تایوان مسئلهای کاملاً متفاوت است. فاصله دریایی، شرایط جغرافیایی و دشواری یک عملیات آبیـخاکی گسترده، همگی عواملی هستند که چنین عملیاتی را بسیار پیچیده میکنند.
آمریکا همچنان آمریکا است. چین همچنان چین است. روسیه همچنان یک قدرت نظامی بزرگ است. مسئله این نیست که ابرقدرتها دیگر قدرت کافی برای جنگیدن ندارند؛ مسئله این است که قدرت آنها دیگر مطلق نیست.
در جهان امروز، یک کشور کوچکتر میتواند از جغرافیای خود استفاده کند، توان نظامیاش را توسعه دهد، به یک قدرت بزرگتر تکیه کند یا با ایجاد هزینههای اقتصادی و نظامی، محاسبات یک ابرقدرت را تغییر دهد. ممکن است نتواند آن ابرقدرت را شکست دهد، اما میتواند اجازه ندهد ابرقدرت به همان نتیجهای برسد که در آغاز جنگ تصور میکرد.
ابرقدرتها هنوز میتوانند جنگ را آغاز کنند، اهدافی را نابود کنند و خسارتهای عظیمی به بار بیاورند؛ اما دیگر نمیتوانند صرفاً به دلیل برتری نظامی خود مطمئن باشند که پایان جنگ را هم خودشان تعیین خواهند کرد.
شاید قرن بیستویکم، قرن شکست ابرقدرتها نباشد؛ بلکه قرن محدود شدن توان آنها برای تحمیل ارادهشان باشد. جهانی که در آن حتی کوچکترین بازیگران هم میتوانند با جغرافیا، مقاومت، فناوری، اتحاد و هزینهسازی، محاسبات بزرگترین قدرتهای جهان را تغییر دهند.