بیایید یک سال گذشته را مرور کنیم و عملکرد جریان سلطنتطلب را مورد نقد قرار دهیم.
همین ابتدا باید یک نکته را روشن کنم: من در مخالفت با جمهوری اسلامی، از بسیاری از سلطنتطلبان تندترم. مسئله این نیست که جمهوری اسلامی را باید تحمل کرد یا در برابر جنایتهایش سکوت کرد؛ اتفاقاً برعکس، نقد من از این جریان دقیقاً از همینجا میآید. نقد درونگروهی اگر با هدف اصلاح استراتژی انجام شود، نه تضعیف مبارزه، بلکه میتواند به بهتر شدن آن کمک کند. اگر قرار است روزی این جریان نقشی در آینده سیاسی ایران داشته باشد، باید بتواند اشتباهات خودش را ببیند، درباره آنها پاسخ بدهد و از آنها درس بگیرد.
پس از دیماه شروع کنیم.
آنچه در دیماه رخ داد، پیش از هر چیز فاجعهای بود که حکومت رقم زد. سرکوب بیرحمانه معترضان و برخورد خشونتآمیز با مردم، مسئولیتش بر عهده جمهوری اسلامی است و در این مسئله نمیتوان جای قربانی و سرکوبگر را عوض کرد. اما درست در همین نقطه است که باید درباره عملکرد مخالفان حکومت، از جمله جریان سلطنتطلب، سؤال پرسید.
رضا پهلوی با چه ارزیابیای از شرایط، فراخوان اعتراض داد؟ چه چیزی را در جامعه احساس کرده بود؟ بر چه اساسی تصور میکرد که این بار شرایط برای یک تغییر بزرگ فراهم شده است؟ و مهمتر از همه، چرا در بیستم دیماه گفت «در حال تدارک به میهن هستم»؟
اگر آن تحلیل اشتباه بود، چرا اشتباه بود؟ اگر تصور میشد حکومت در آستانه فروپاشی است، این تصور بر چه اساسی شکل گرفته بود؟ و اگر این وعدهها نتیجه نداد، آیا امروز پذیرفته شده که بخشی از آن تحلیل اشتباه بوده است؟
مشکل فقط این نیست که یک پیشبینی غلط از آب درآمده است. سیاستورزی بدون امکان خطا وجود ندارد. مشکل از جایی آغاز میشود که یک جریان سیاسی پس از شکست یک تحلیل، به جای بازنگری در آن، دوباره همان تحلیل را با ادبیات تازه تکرار کند. جامعه ایران با وعده و هیجان سیاسی اداره نمیشود. مردم حق دارند بدانند کسانی که از آنها میخواهند به خیابان بیایند، بر اساس چه تحلیلی چنین درخواستی دارند و اگر تحلیلشان غلط از آب درآمد، آیا حاضرند مسئولیت آن را بپذیرند یا نه.
اما مسئله فقط دیماه نیست.
به جنگ که میرسیم، یک نقد ناعادلانه و البته سادهانگارانه هم مطرح میشود: اینکه جنگ را باید به گردن سلطنتطلبان انداخت. چنین ادعایی دقیق نیست. مناقشه میان جمهوری اسلامی و آمریکا مسئلهای ۴۷ ساله است و اینکه بخشی از مخالفان جمهوری اسلامی از مداخله خارجی یا حتی جنگ استقبال کردهاند، به این معنا نیست که آنها جنگ را ایجاد کردهاند. مسئولیت آغاز جنگ و تصمیمهایی که به آن منجر شد را نمیتوان صرفاً بر دوش یک جریان سیاسی مخالف حکومت گذاشت.
اما همینجا یک سؤال جدیتر وجود دارد.
آیا ما پیش از جنگ نمیگفتیم که بمباران ایران به خودی خود موجب تغییر نظام نمیشود؟ آیا نمیگفتیم که آمریکا لزوماً برای آزادی مردم ایران وارد میدان نمیشود؟ آیا هشدار نمیدادیم که حمله خارجی میتواند هزینه اصلی را بر مردم عادی تحمیل کند و حتی شرایط را برای جامعه ایران دشوارتر کند؟
اگر آن هشدارها اشتباه بود، باید توضیح داده شود چرا.
و اگر درست بود، چرا بخشی از این جریان امروز حاضر نیست با همان صراحت درباره پیامدهای سیاستهای آمریکا حرف بزند؟
ترامپ از تغییر نقشه ایران سخن گفت و حتی از نابودی کامل تمدن صحبت کرد. خوشبختانه آن چیزی که تهدید شد، به آن شکل محقق نشد. اما سؤال اینجاست: موضع جریان سلطنتطلب نسبت به چنین سخنانی چه بود و چیست؟ چرا در برابر چنین ادبیاتی، همان اندازه که علیه جمهوری اسلامی موضع میگیرد، علیه سیاستهای خطرناک طرف مقابل موضع نمیگیرد؟
آیا محکوم کردن سیاست آمریکا به معنای حمایت از جمهوری اسلامی است؟
آیا اگر بگوییم بمباران مردم ایران را نجات نمیدهد، تبدیل به حامی جمهوری اسلامی میشویم؟
این دوگانهسازی یکی از خطرناکترین اشتباهات سیاسی است. میتوان همزمان جمهوری اسلامی را مسئول سرکوب و ویرانی دانست و با جنگ و مداخله نظامی خارجی نیز مخالف بود. میتوان خواهان تغییر حکومت بود، بدون اینکه تصور کنیم هر نیروی خارجی که با جمهوری اسلامی درگیر شد، الزاماً متحد مردم ایران است.
اما شاید نگرانکنندهتر از همه، مرحلهای باشد که امروز به آن رسیدهایم.
وقتی سخن از استفاده از پولهای ایران برای مسلح کردن مردم داخل کشور به میان میآید، دیگر صرفاً درباره یک تحلیل اشتباه از وضعیت سیاسی صحبت نمیکنیم. اینجا پای پیشنهادی در میان است که میتواند کشور را وارد مسیری بسیار خطرناک کند: مسلح شدن جامعه و تبدیل شدن اعتراض سیاسی به درگیری مسلحانه.
جنگ داخلی چیزی نیست که بتوان آن را با چند جمله درباره «آزادی» و «انقلاب» پوشاند. جنگ داخلی یعنی فروپاشی نظم اجتماعی، گسترش خشونت و تبدیل اختلاف سیاسی به مسئلهای که با اسلحه حل میشود. اینکه تصور کنیم اگر مردم مسلح شوند، نتیجه الزاماً سقوط جمهوری اسلامی و رسیدن به یک ایران آزاد خواهد بود، همان جنس خوشبینی خطرناکی است که پیشتر در تحلیل جنگ خارجی هم دیده شد.
سؤال من از جریان سلطنتطلب ساده است:
از دیماه چه چیزی یاد گرفتید؟
از جنگ چه چیزی یاد گرفتید؟
از حمایت آمریکا چه چیزی یاد گرفتید؟
از وعدههایی که محقق نشدند چه چیزی یاد گرفتید؟
و اگر پاسخ این است که هیچکدام از اینها اشتباه نبوده، پس دقیقاً قرار است کدام تجربه، تحلیل شما را تغییر دهد؟
جریان سیاسیای که قرار است بخشی از آینده ایران باشد، نمیتواند فقط از اشتباهات جمهوری اسلامی بگوید و هیچگاه درباره اشتباهات خودش پاسخگو نباشد. مخالف حکومت بودن، کسی را از نقد مصون نمیکند. اتفاقاً هرچه ادعای نقش بیشتری در آینده کشور داشته باشی، مسئولیتت برای پاسخگویی بیشتر میشود.
مخالفت با جمهوری اسلامی چک سفیدامضا نیست.
اگر قرار است جمهوری اسلامی نقد شود چون تصمیمهایش کشور را به بنبست رسانده، همان منطق باید درباره مخالفانش هم وجود داشته باشد. نمیتوان گفت حکومت باید پاسخگوی تصمیمهایش باشد اما وقتی یک جریان سیاسی مخالف، تحلیل غلطی ارائه میدهد، وعدهای میدهد که محقق نمیشود یا از سیاستی حمایت میکند که پیامدهایش بعداً روشن میشود، همه اینها را با سکوت و فراموشی پشت سر گذاشت.
ایران به سیاستی نیاز دارد که واقعیت را ببیند، نه سیاستی که هر بار شکست یک پیشبینی را با یک رؤیای تازه بپوشاند.
اگر قرار است جمهوری اسلامی تغییر کند، این تغییر با توهم جایگزین کردن یک توهم با توهم دیگر به دست نمیآید.
مسئله فقط این نیست که «سلطنتطلبان در پی چه هستند؟»
مسئله مهمتر این است که آیا خودشان میدانند به کجا میروند؟