من استقلالیام.
فوتبال را دوست دارم؛ استقلال را شاید بیشتر از آنکه بتوانم با چند کلمه توضیح بدهم. فوتبال برای من فقط نود دقیقه و نتیجهی یک مسابقه نیست. بخشی از خاطرات من است؛ با بردش خوشحال میشوم، با باختش حرص میخورم، ترکیبها را دنبال میکنم و گاهی یک گل میتواند حال یک روزم را عوض کند. اما با همهی این علاقه، باور دارم بعضی چیزها از فوتبال بزرگترند؛ آزادی، برابری و حق انتخاب.
یکی از همین چیزهای بزرگتر، حق یک زن برای حضور آزادانه در جامعه است؛ اینکه زن بودن، بهتنهایی، دلیلی برای محروم شدن از تجربهای نباشد که یک مرد آن را بدیهی و عادی میداند. شاید عجیب باشد که از دل فوتبال دربارهی حقوق زنان حرف بزنیم، اما در ایران ورزشگاه سالها فقط ورزشگاه نبود. برای یک مرد، تماشای فوتبال میتوانست یک تفریح ساده باشد؛ بلیت بخرد، به آزادی برود، روی سکو بنشیند، تیمش را تشویق کند و بعد به خانه برگردد. اما برای یک زن، همین خواستهی ساده گاهی به مسئلهای اجتماعی و حتی حقوقی تبدیل میشد.
و اینجاست که نام سحر خدایاری اهمیت پیدا میکند. سحر، همان «دختر آبی»، پیش از آنکه یک نماد باشد، یک انسان بود؛ یک دختر جوان و یک هوادار استقلال. او فوتبال را دوست داشت و میخواست مثل خیلیهای دیگر تیم محبوبش را از نزدیک ببیند و فقط یک تماشاگر باشد. سحر در اسفند ۱۳۹۷ برای تماشای دیدار استقلال و العین تلاش کرد وارد ورزشگاه آزادی شود، بازداشت شد و پس از درگیر شدن با روند قضایی پروندهاش، در شهریور ۱۳۹۸ جان خود را از دست داد. مرگ او موج گستردهای از واکنشها را در ایران و خارج از ایران به همراه داشت و نامش به یکی از شناختهشدهترین نمادهای بحث دربارهی حضور زنان در ورزشگاهها تبدیل شد.
اما شاید تلخترین بخش ماجرا این باشد که سحر قرار نبود نماد شود. او احتمالاً از خانه بیرون نیامده بود با این فکر که روزی نامش در حافظهی یک جامعه باقی خواهد ماند. او فقط یک استقلالی بود که میخواست فوتبال ببیند. همین. یک خواستهی ساده. و گاهی تلخترین حقیقتها در همین سادگی پنهاناند. چرا چیزی که برای یک نفر بدیهی است، برای دیگری به مبارزه تبدیل میشود؟ چرا یک انسان باید برای حقی معمولی، بیشتر توضیح بدهد، بیشتر مقاومت کند و بیشتر هزینه بپردازد؟
اینجاست که فوتبال دیگر فقط فوتبال نیست. ورزشگاه فقط چند سکو و یک زمین چمن نیست؛ میتواند آینهای باشد که جامعه را همانطور که هست نشان میدهد. جایی که میفهمیم برابری فقط یک واژهی زیبا نیست. برابری یعنی حقی که برای یکی طبیعی است، برای دیگری به استثناء تبدیل نشود. یعنی جنسیت، دروازهای نباشد که برای یک نفر باز و برای دیگری بسته بماند.
من وقتی از سحر حرف میزنم، نمیخواهم او را فقط به عنوان «دختر آبی» ببینم. پشت این نام، یک انسان واقعی وجود داشت؛ یک دختر جوان که میتوانست مثل خیلی از ما بعد از برد استقلال خوشحال شود، از یک گل ذوق کند، برای بازی بعدی هیجان داشته باشد و از یک شکست حرص بخورد. سحر «دیگری» نبود. او یکی از ما بود. شاید اگر او را فقط یک نماد بدانیم، کمکم خودِ سحر را فراموش کنیم و فقط معنایی را که جامعه بعداً روی نامش گذاشته است به یاد بیاوریم.
سحر خواستهی زیادی نداشت. او نمیخواست امتیاز بیشتری از مردان داشته باشد. نمیخواست کسی به خاطر او قانون ویژهای بنویسد. فقط میخواست همان کاری را انجام دهد که برای یک مرد عادی بود. میخواست بلیت بگیرد، وارد ورزشگاه شود، روی سکو بنشیند و نود دقیقه فوتبال ببیند. شاید به همین دلیل است که داستانش تا این اندازه دردناک است؛ چون فاصلهی میان خواستهی او و چیزی که برای رسیدن به آن با آن روبهرو شد، بیش از حد بزرگ بود.
من نمیتوانم سحر را مقصر این سرنوشت بدانم. نمیتوانم خواستهاش را زیادهخواهی بدانم و نمیتوانم بگویم که او برای چیزی بیاهمیت، بهای بزرگی داد. برعکس، مشکل از جایی آغاز شد که یک خواستهی کوچک، به خاطر یک تبعیض بزرگ، دیگر کوچک نبود. مشکل از جایی بود که برای یک نفر رفتن به ورزشگاه فقط رفتن به ورزشگاه بود، اما برای یک زن تبدیل به مسئله میشد.
حقوق زنان همیشه دربارهی مفاهیم پیچیده و کلمات بزرگ نیست. گاهی حقوق زن یعنی بتواند بلیت بخرد. یعنی بتواند به ورزشگاه برود. یعنی بتواند در یک فضای عمومی حضور داشته باشد. یعنی بتواند هوادار باشد، هیجان داشته باشد، فریاد بزند و از چیزی که دوستش دارد لذت ببرد؛ بدون اینکه زن بودنش به یک مانع اضافه در زندگی تبدیل شود.
من نه به روح اعتقاد دارم و نه به زندگی پس از مرگ. برای من، مرگ پایان است. اما به حافظه اعتقاد دارم. به اینکه بعضی آدمها بعد از رفتنشان، در ذهن جامعه به شکل یک سؤال باقی میمانند. سحر برای من یک سؤال است: چرا یک زن برای انجام کاری که یک مرد بدون مسئله انجام میدهد، باید چنین هزینهای بدهد؟ این سؤال هنوز تمام نشده است.
امروز زنان در برخی ورزشگاهها حضور پیدا میکنند و این، بدون شک، تغییری مهم است. اما باز شدن بعضی درها به این معنا نیست که تمام راه طی شده است. هنوز مسئلهی گستردگی حضور، شرایط ورود، نوع مسابقات و امکان داشتن یک حق پایدار و قابل اتکا مطرح است. چون حق واقعی، لطف نیست. استثناء نیست. چیزی نیست که یک روز باشد و روز دیگر نباشد. حق باید آنقدر طبیعی باشد که برای داشتنش لازم نباشد از خودت دفاع کنی.
شاید زیباترین روز، روزی باشد که یک دختر بلیت فوتبالش را در دست بگیرد و وارد ورزشگاه شود؛ نه به عنوان نماد، نه به عنوان استثناء، نه به عنوان موضوع یک بحث اجتماعی، بلکه فقط به عنوان یک تماشاگر. روی صندلی خودش بنشیند، تیمش را تشویق کند و هیچکس حتی لحظهای از خودش نپرسد که چرا او آنجاست. چون جواب خیلی ساده است: چون حقش است.
من استقلالیام و شاید همین باعث میشود داستان سحر برایم شخصیتر باشد. او یکی از همان آدمهایی بود که رنگ آبی را دوست داشتند، دربارهی استقلال حرف میزدند، بازیها را دنبال میکردند و از یک برد خوشحال میشدند. وقتی از او حرف میزنم، نمیتوانم فراموش کنم که او هم میتوانست یکی از همان آدمهای معمولی روی سکوها باشد؛ یکی از ما، نه یک نام دور در کتابهای تاریخ.
تاریخ معمولاً نتیجهی مبارزهها را به یاد میآورد، نه هزینهی آنها را. نسلی که امروز چیزی را میبیند، گاهی فراموش میکند که همین «امروز» زمانی وجود نداشته است. برای همین نباید فقط به درهای بازشده نگاه کنیم؛ باید آدمهایی را هم به یاد بیاوریم که زمانی پشت آن درها ایستادند. سحر یکی از شناختهشدهترین نامهای این مسیر شد، اما تنها نام آن نبود. زنانی بودند که اعتراض کردند، تلاش کردند و فقط خواستند سهمی عادی از فضایی داشته باشند که سالها سهم طبیعی مردان تلقی میشد.
شاید روزی برسد که حضور یک زن در ورزشگاه آنقدر عادی شود که دیگر هیچکس دربارهاش مقالهای ننویسد. شاید روزی برسد که یک دختر فقط بلیت بخرد، راهی ورزشگاه شود و تمام فکرش این باشد که تیمش امشب چه نتیجهای میگیرد. و شاید یکی از بهترین شکلهای احترام گذاشتن به سحر همین باشد که دیگر هیچ دختری برای چنین خواستهی سادهای مجبور نباشد با دیوارهای غیرعادی روبهرو شود.
تا آن روز، هر بار که دختری را روی سکوهای ورزشگاه میبینیم، شاید بهتر باشد نگوییم «بالاخره عادی شد». شاید بهتر باشد بگوییم: «این حق او بود.»
و من دوست دارم وقتی نام سحر خدایاری را میشنوم، پیش از آنکه به «دختر آبی» فکر کنم، به خودِ سحر فکر کنم؛ به یک دختر جوان، یک هوادار استقلال و یک انسان که فقط میخواست مثل دیگران فوتبال را ببیند.
اسمش سحر بود.
سحر خدایاری. دختر آبی. یک استقلالی مثل خیلی از ما.
اما داستانش از فوتبال بزرگتر شد؛ چون بعضی چیزها بزرگتر از فوتبالاند: آزادی، برابری، حق انتخاب و پیش از همه، حق انسان برای اینکه فقط به خاطر چیزی که هست، از آنچه دیگری بدیهی میداند محروم نشود.