جنبش سبز برای من فقط یک واقعه سیاسی در تقویم تاریخ معاصر ایران نیست؛ خاطره نسلی است که در لحظهای خاص، میان امید و ترس ایستاد و تصمیم گرفت سکوت نکند. سبز، پیش از آنکه یک رنگ باشد، معنای امید بود؛ امید به اینکه رأی انسان هنوز میتواند چیزی را تغییر دهد، خیابان هنوز میتواند زبان مردم باشد و سیاست هنوز میتواند عرصهای برای خواستن باشد، نه فقط برای اطاعت کردن.
من به جنبش سبز اعتقاد دارم. شاید همین اعتقاد است که به من اجازه میدهد آن را نقد کنم. برای من نقد جنبش سبز به معنای ایستادن در برابر آن نیست؛ اتفاقاً به معنای جدی گرفتن آن است. چیزی که برای انسان بیاهمیت است، نیازی به نقد ندارد. نقد، سهم چیزی است که هنوز برای ما معنا دارد.
در سال ۱۳۸۸، میلیونها نفر به خیابان آمدند. این حضور را نمیتوان در چند واژه انتخاباتی خلاصه کرد. میلیونها انسان، با تفاوتهای فکری و اجتماعی فراوان، در یک نقطه به هم رسیدند و یک حقیقت را آشکار کردند: بخش بزرگی از جامعه دیگر نمیخواست صرفاً تماشاگر تصمیمهایی باشد که درباره زندگیاش گرفته میشود.
«رأی من کو؟» شاید ساده به نظر برسد، اما درون خود یک پرسش فلسفی بزرگ داشت: نسبت انسان با قدرت چیست؟ آیا شهروند فقط زمانی صاحب حق است که قدرت به او اجازه بدهد؟ و اگر رأی او نادیده گرفته شود، آیا حق ندارد از خود بپرسد چه چیزی در این ساختار واقعاً به نام او اداره میشود؟
جنبش سبز از همینجا اهمیت پیدا کرد. یک اعتراض انتخاباتی، در مدت کوتاهی به مسئلهای بسیار بزرگتر درباره حق انتخاب، کرامت انسان و رابطه جامعه با قدرت تبدیل شد.
اما درست در همین نقطه، مسئله سران جنبش خودش را نشان داد.من فکر نمیکنم مشکل جنبش سبز کمبود مردم بود. مشکل، کمبود شجاعت مردم هم نبود. مردم آمدند؛ بسیار بیشتر از آنچه بسیاری تصور میکردند. هزینه دادند، ایستادند و خیابان را به یکی از مهمترین صحنههای سیاسی تاریخ معاصر ایران تبدیل کردند.پرسش من متوجه سران جنبش است: آیا از این سرمایه عظیم اجتماعی، به اندازه ظرفیت واقعیاش استفاده شد؟
به گمان من، نه.
اولین ضعف، محدود ماندن افق سیاسی جنبش بود. «رأی من کو؟» نقطه شروع بسیار مهمی بود، اما نمیتوانست تا ابد مقصد یک جنبش میلیونی باقی بماند. وقتی جامعهای با چنین ابعادی به خیابان میآید، سران جنبش باید بتوانند میان مطالبه اولیه و افق نهایی پیوند برقرار کنند. انتخابات میتوانست جرقه باشد، اما چرا باید سقف رؤیا هم باشد؟
جنبش میتوانست از حق رأی به حق انتخاب برسد؛ از انتخابات سالم به آزادیهای مدنی؛ از اعتراض به نتیجه یک انتخابات به پرسش از سازوکار قدرت و پاسخگویی آن.
این به معنای آن نبود که جنبش باید از همان روز نخست شعار براندازی سر میداد. مسئله من چیز دیگری است: چرا افق سیاسی جنبش با آن عظمت اجتماعی، بلندتر و روشنتر نشد؟
دومین مسئله، لحن و قاطعیت سران جنبش بود.سخنرانی در یک جنبش فقط سخن گفتن نیست؛ گاهی تعیین کردن مرزهای یک امکان تاریخی است. وقتی میلیونها نفر منتظرند ببینند سران جنبش چه میگویند، هر جمله میتواند جهت یک حرکت را تغییر دهد.
به باور من، سخنرانیها میتوانستند صریحتر باشند. واکنشها میتوانستند قاطعتر باشند. مطالبات میتوانستند روشنتر بیان شوند. سران جنبش میتوانستند با قدرت بیشتری به جامعه بگویند که این جمعیت فقط برای یک نتیجه انتخاباتی به خیابان نیامده است.این «تندتر شدن» را نباید با خشونت اشتباه گرفت.
من دقیقاً برعکس فکر میکنم: یکی از شریفترین ویژگیهای جنبش سبز، خشونتپرهیزی آن بود. اینکه میلیونها انسان بتوانند خشم و اعتراض خود را، تا حد ممکن، بدون تبدیل کردن خیابان به میدان انتقام بیان کنند، چیزی نیست که بتوان از کنار آن ساده گذشت. خشونتپرهیزی برای من یک ضعف نبود؛ یک فضیلت بود.
اما خشونتپرهیزی با سکوت سیاسی یکی نیست.
مسالمتآمیز بودن به معنای کمصداتر بودن نیست. میتوان صلحطلب بود و در عین حال رادیکالترین پرسشها را مطرح کرد. میتوان خشونت را نپذیرفت و در عین حال از قدرت، شجاعانهتر مطالبه کرد. شاید آنچه جنبش سبز بیش از هر چیز به آن نیاز داشت، نه خشونت بیشتر، بلکه جسارت سیاسی بیشتر بود.
ایکاش آن روزها، در کنار آن همه شجاعت مردم، صدای سران جنبش نیز بلندتر میشد. ایکاش سخنرانیها تندتر، مواضع روشنتر و افق مطالبات گستردهتر میشد؛ نه برای آنکه جنبش به خشونت کشیده شود، بلکه برای آنکه عظمت حضور مردم، در محدوده یک اعتراض انتخاباتی محصور نماند.
زیرا وقتی میلیونها نفر به خیابان میآیند، دیگر نمیتوان با یک مسئله کوچک درباره آنان سخن گفت. حضور میلیونی مردم خود یک پیام تاریخی است؛ پیامی که میگوید چیزی در نسبت میان جامعه و قدرت تغییر کرده است.
سومین ضعف، مسئله سازماندهی بود.
خیابان میتواند یک ملت را برای چند ساعت یا چند روز متحد کند، اما هیچ جنبشی فقط با خیابان زنده نمیماند. جنبش برای ادامه حیات به شبکه، ارتباط، سازمان، تقسیم مسئولیت و تصویری از فردای خود نیاز دارد.
جنبش سبز از نظر سرمایه اجتماعی فقیر نبود؛ اتفاقاً ثروتمند بود. چیزی که به نظر من کم داشت، سازوکاری بود که بتواند این سرمایه را حفظ و به نیروی سیاسی پایدار تبدیل کند.
میلیونها نفر یک سرمایه تاریخیاند؛ اما اگر میان این میلیونها نفر و یک ساختار منسجم برای ادامه مسیر پلی وجود نداشته باشد، بزرگترین موجها هم ممکن است پس از برخورد با دیوار قدرت عقب بنشینند.
چهارمین نقد من، مسئله زمان است.
جنبشهای اجتماعی فرصتهای بینهایت ندارند. هر جنبش لحظههایی دارد که در آن جامعه آماده شنیدن سخنی تازه است. اگر در آن لحظهها تصمیمگیری به تعویق بیفتد، اگر پاسخها بیش از اندازه محتاطانه باشند و اگر سران جنبش نتوانند انرژی خیابان را به مرحله بعد منتقل کنند، فرصت تاریخی آرامآرام از دست میرود.شاید جنبش سبز بیش از آنکه از فقدان نیرو رنج برد، از پراکندگی و از دست رفتن فرصتها آسیب دید.
با این همه، من نمیتوانم مسئولیت شکست آن را تنها بر دوش سران جنبش بگذارم. قدرتی که در برابر آن ایستاده بودند، قدرتی کوچک و بیابزار نبود. سرکوب، بازداشت، حصر و محدودیتهای گسترده، فضای ادامه فعالیت را بهشدت محدود کرد.اما این واقعیت، نقد سران جنبش را منتفی نمیکند.
تاریخ پیچیدهتر از آن است که یا همه تقصیر را متوجه حکومت کنیم یا همه چیز را گردن سران جنبش بیندازیم. یک جنبش میتواند هم قربانی سرکوب باشد و هم در درون خود ضعفهایی داشته باشد. این دو حقیقت با یکدیگر تناقضی ندارند.
و با وجود تمام این نقدها، یک نام برای من همچنان جایگاه ویژهای دارد: میرحسین موسوی.
من موسوی را نه به این دلیل تحسین میکنم که فکر میکنم همه تصمیمهایش درست بودهاند؛ بلکه به خاطر ایستادگیاش. به خاطر اینکه وقتی بسیاری از سیاستمداران ممکن است برای حفظ جایگاه، امنیت یا آینده سیاسی خود عقبنشینی کنند، او سالها پای مواضعی که به آنها باور داشت ایستاد.
برای من، ارزش این ایستادگی کم نیست.
میتوانم بگویم ایکاش در روزهای جنبش، سخنانش صریحتر بود. ایکاش واکنشهایش قاطعتر بود. ایکاش افق سیاسی بزرگتری برای آن جمعیت ترسیم میکرد. اما این «ایکاش» هیچگاه نباید به تحقیر آن ایستادگی تبدیل شود.
شاید اتفاقاً ارزش نقد کردن موسوی در همین باشد که او را آنقدر جدی بگیریم که بتوانیم درباره تصمیمهایش حرف بزنیم، بیآنکه شرافت ایستادگیاش را انکار کنیم.
میرحسین موسوی برای من یادآور سیاستمداری است که در یکی از دشوارترین بزنگاههای تاریخ معاصر ایران، حاضر نشد به آسانترین راه پناه ببرد: فراموش کردن آنچه گفته بود.
او ماند.و گاهی در سیاست، ماندن پای یک باور، وقتی رفتن آسانتر است، خودش یک نوع سخنرانی است؛ سخنرانیای طولانیتر از هر تریبون و بلندتر از هر شعار.
جنبش سبز برای من هنوز یک خاطره زنده است؛ نه خاطره یک شکست مطلق و نه افسانه یک پیروزی کامل. روایتی است از مردمی که آمدند، از سرانی که ایستادند، از فرصتهایی که به دست آمد و از فرصتهایی که شاید میشد بهتر از آنها استفاده کرد.شاید سبز نتوانست ایران را آنگونه که میخواست تغییر دهد.اما ایرانِ بعد از سبز، دیگر دقیقاً ایرانِ قبل از آن نبود.
و شاید همین، معنای واقعی بعضی جنبشها باشد: اینکه حتی وقتی نمیتوانند تاریخ را همان لحظه به پایان دلخواه خود برسانند، پرسشی را وارد تاریخ میکنند که دیگر بهسادگی نمیتوان آن را از میان برد.
سبز یک رنگ نبود.
یک پرسش بود.
و بعضی پرسشها، حتی پس از سالها، هنوز سبز میمانند.