نشست‌های دیپلماتیک میان کشورهای منطقه، حتی زمانی که به توافقی مشخص منجر نمی‌شوند، می‌توانند بخشی از مسیر شکل‌گیری یک نظم امنیتی پایدارتر باشند. نشست ایران، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در تهران را نیز می‌توان از همین منظر بررسی کرد. گسترش گفت‌وگو میان قدرت‌های منطقه‌ای، در مجموع، فرصتی برای کاهش سوءتفاهم‌ها، مدیریت تنش‌ها و فراهم کردن زمینه همکاری‌های مشترک در حوزه امنیت منطقه‌ای است؛ حوزه‌ای که چالش‌های آن، از بی‌ثباتی سیاسی و منازعات مرزی تا افراط‌گرایی و پیامدهای درگیری‌های نظامی، از مرزهای ملی فراتر می‌روند.
با این حال، اهمیت چنین نشستی لزوماً در حل اختلافات موجود خلاصه نمی‌شود. دست‌کم در سطح تحلیل، می‌توان میان دو کارکرد متفاوت دیپلماسی تمایز قائل شد: حل‌وفصل اختلافات از یک سو و جلوگیری از تبدیل اختلافات به بحران‌های پرهزینه از سوی دیگر. به نظر می‌رسد این نشست را بتوان بیش از آنکه گامی قطعی در جهت حل اختلافات بنیادین میان طرف‌ها دانست، تلاشی برای مدیریت پیامدهای احتمالی این اختلافات ارزیابی کرد. طبیعی است که هر یک از طرف‌ها نگرانی‌ها، خطوط قرمز و ملاحظات امنیتی خود را درباره تحولات منطقه‌ای مطرح کرده باشند؛ حتی اگر این گفت‌وگوها به توافقی علنی و الزام‌آور منتهی نشده باشند.
همین امکان گفت‌وگو، خود واجد اهمیت است. در محیطی که رقابت‌های ژئوپلیتیکی، بی‌اعتمادی متقابل و برداشت‌های متفاوت از تهدید، زمینه‌ساز تشدید بحران‌ها هستند، وجود کانال‌های ارتباطی میان دولت‌ها می‌تواند از محاسبات اشتباه و تصمیم‌گیری‌های مبتنی بر بدبینی جلوگیری کند. دیپلماسی همیشه به معنای توافق نیست؛ گاهی نخستین دستاورد آن، شناخت دقیق‌تر اختلافات و ایجاد سازوکارهایی برای مهار تبعات آنهاست. مدیریت اختلاف، اگرچه جایگزین حل اختلاف نیست، می‌تواند مقدمه‌ای برای آن باشد.
از این منظر، ایران باید بیش از گذشته به توسعه همکاری‌های منطقه‌ای با دولت‌های به‌رسمیت‌شناخته‌شده در نظام بین‌الملل توجه کند. برخورداری از اختلافات سیاسی با یک کشور، به‌خودی‌خود مانع همکاری در حوزه‌هایی نیست که منافع یا تهدیدهای مشترکی در آنها وجود دارد. روابط بین‌الملل عرصه انتخاب میان دوگانه ساده دوستی و دشمنی نیست؛ دولت‌ها می‌توانند در یک پرونده رقیب باشند و در پرونده‌ای دیگر، بر سر تأمین امنیت مرزها، مبارزه با تروریسم، کنترل قاچاق، حفاظت از مسیرهای تجاری یا جلوگیری از گسترش درگیری‌ها همکاری کنند. چنین رویکردی، به‌جای وابسته کردن تمام روابط خارجی به هم‌سویی ایدئولوژیک، بر تعریف منافع ملی و امکان همکاری‌های موضوع‌محور استوار است.
در این میان، اتکای بیش از اندازه به گروه‌های مسلح غیردولتی، به‌ویژه هنگامی که از پشتوانه روشن و قابل سنجش مردمی در کشور محل فعالیت خود برخوردار نیستند، با محدودیت‌های سیاسی و راهبردی مهمی روبه‌روست. مشروعیت این گروه‌ها محل مناقشه است و میزان حمایت اجتماعی از آنها را نمی‌توان بدون شواهد مستقل و معتبر یکسان فرض کرد. افزون بر این، جایگاه آنها در حقوق بین‌الملل و میزان پذیرش بین‌المللی‌شان با جایگاه دولت‌های مستقل و به‌رسمیت‌شناخته‌شده یکسان نیست. اتکای راهبردی به چنین بازیگرانی ممکن است در کوتاه‌مدت اهرم‌هایی برای اعمال نفوذ فراهم کند، اما در بلندمدت می‌تواند روابط دیپلماتیک را پیچیده‌تر سازد، بی‌اعتمادی همسایگان را افزایش دهد و هزینه‌های امنیتی و سیاسی قابل‌توجهی به همراه داشته باشد.
این به معنای نادیده گرفتن نقش بازیگران غیردولتی در معادلات منطقه‌ای نیست؛ مسئله، تفاوت میان نفوذ مقطعی و ایجاد ترتیبات امنیتی پایدار است. امنیتی که بر توافق میان دولت‌ها، قواعد روشن، منافع متقابل و سازوکارهای پاسخ‌گویی استوار باشد، ظرفیت بیشتری برای دوام دارد. در مقابل، شبکه‌ای از روابط مبتنی بر رقابت نیابتی، حتی اگر در مقاطعی دستاوردهایی تاکتیکی ایجاد کند، لزوماً به نظمی باثبات و قابل پیش‌بینی منجر نمی‌شود.
ایران برای تقویت جایگاه منطقه‌ای خود، می‌تواند از ظرفیت‌های دیپلماسی رسمی برای ایجاد همکاری‌های چندجانبه و دوجانبه بهره بیشتری ببرد. این مسیر مستلزم کنار گذاشتن اختلافات نیست، بلکه مستلزم پذیرفتن این واقعیت است که اختلافات، بخشی دائمی از سیاست بین‌الملل‌اند و مدیریت آنها به اندازه پیشبرد منافع ملی اهمیت دارد. همکاری با عربستان، ترکیه، پاکستان و دیگر کشورهای منطقه، در صورت تعریف دقیق اهداف و احترام به منافع متقابل، می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری سازوکارهایی برای گفت‌وگوهای امنیتی منظم‌تر شود؛ سازوکارهایی که از مدیریت بحران فراتر بروند و به تدریج امکان همکاری عملی را فراهم کنند.
نشست تهران را نباید بیش از اندازه بزرگ‌نمایی کرد و نه باید صرفاً به دلیل نبود توافقی جامع، اهمیت آن را نادیده گرفت. ارزش واقعی چنین ابتکارهایی در استمرار آنها، توانایی تبدیل گفت‌وگو به اعتماد نسبی و امکان ایجاد همکاری‌های ملموس سنجیده می‌شود. اگر این نشست بتواند به تداوم ارتباط میان دولت‌های منطقه و مدیریت مسئولانه‌تر اختلافات کمک کند، حتی بدون حل فوری منازعات موجود، می‌تواند بخشی از روندی سازنده باشد.
در نهایت، پرسش راهبردی برای ایران این است که آیا می‌خواهد امنیت منطقه‌ای را عمدتاً از مسیر رقابت‌های نیابتی و موازنه‌سازی غیرمستقیم دنبال کند، یا می‌خواهد سهم بیشتری در شکل‌گیری ترتیبات امنیتی مبتنی بر همکاری دولت‌ها داشته باشد. این دو مسیر الزاماً در کوتاه‌مدت کاملاً از یکدیگر جدا نیستند، اما در بلندمدت پیامدهای متفاوتی برای جایگاه بین‌المللی ایران خواهند داشت. تقویت دیپلماسی منطقه‌ای، توسعه همکاری‌های موضوع‌محور و پذیرش امکان هم‌زیستی منافع متفاوت، می‌تواند راهی واقع‌بینانه‌تر برای کاهش هزینه‌های تقابل و افزایش ظرفیت ایران در مدیریت تحولات پیرامونی باشد.
