بالاخره جناب آقای بقایی اعلام کردند که پاسخ آمریکا ناکافی بوده است؛ همان موضوعی که من یک هفته پیش در یادداشتی با عنوان «این همه تعلل برای چیست؟» درباره آن نوشته بودم. آن روز پرسیده بودم چرا بررسی پاسخ آمریکا اینهمه طول کشیده و چرا وزارت امور خارجه، بهجای ارائه توضیحی روشن، پیوسته به تکرار عبارت «در حال بررسی هستیم» بسنده میکند. امروز، پس از گذشت یک هفته دیگر، بالاخره میدانیم که پاسخ آمریکا از نظر دستگاه دیپلماسی ایران ناکافی بوده است؛ اما پرسش اصلی همچنان پابرجاست: حالا قرار است چه کنیم؟
آقای بقایی، پاسخ ناکافی بوده است؛ بسیار خوب. گام بعدی چیست؟ آیا قرار است پیشنهاد تازهای مطرح شود؟ آیا مسیر مذاکره ادامه پیدا میکند یا باید بار دیگر هفتهها در انتظار تصمیمی نامعلوم بمانیم؟ اعلام ناکافی بودن پاسخ طرف مقابل، بهخودیخود نه راهبرد است و نه سیاست خارجی. این تنها توصیف وضع موجود است؛ آنچه اهمیت دارد، تصمیمی است که پس از این ارزیابی گرفته میشود. مردم حق دارند بدانند دستگاه دیپلماسی کشورشان چه مسیری را دنبال میکند و برای خروج از این بنبست چه برنامهای دارد.
اما مسئله تنها به پاسخ آمریکا و نحوه اطلاعرسانی وزارت امور خارجه محدود نمیشود. سفر عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، در شرایط کنونی منطقه، سفری با هدف میانجیگری است؛ تلاشی برای انتقال پیام و گشودن مسیری برای گفتوگو در میانه بحرانی که خطر ازسرگیری جنگ را همچنان زنده نگه داشته است. بااینحال، آقای بقایی در مقام سخنگوی وزارت امور خارجه، چنان از روابط دوجانبه و پیمانهای میان دو کشور سخن میگویند که گویی مسئله اصلی این سفر، موضوعی عادی در حاشیه روابط خارجی ایران است و مذاکره درباره جنگ، اگر اصلاً در دستور کار باشد، موضوعی با اولویت چندم محسوب میشود.
واقعاً چرا؟ چرا باید در میانه چنین بحرانی، مهمترین کارکرد سیاسی این سفر را پشت عبارتهای معمول و کماهمیتتر دیپلماتیک پنهان کرد؟ مگر میانجیگری برای جلوگیری از جنگ، موضوعی نیست که باید در مرکز توجه دستگاه دیپلماسی قرار بگیرد؟ مگر قرار است از چه چیزی خجالت بکشیم؟ از اینکه کشوری برای انتقال پیام میان طرفهای درگیر تلاش میکند؟ از اینکه هنوز راهی برای گفتوگو وجود دارد؟ یا از اینکه پس از هفتهها انتظار، همچنان مذاکره یکی از گزینههای روی میز است؟
مذاکره نه ننگ است و نه نشانه ضعف. دیپلماسی اساساً برای همین روزهاست؛ روزهایی که اختلافها به نقطه خطرناکی رسیدهاند، هزینه محاسبات اشتباه بالا رفته و ادامه مسیر تقابل میتواند پیامدهایی سنگین برای یک کشور داشته باشد. مذاکره به معنای تسلیم نیست و گفتوگو به معنای چشمپوشی از منافع ملی نخواهد بود. هنر دیپلماسی دقیقاً در این است که بتواند در چنین شرایطی، بدون واگذاری اصول و منافع کشور، راهی برای کاهش تنش و جلوگیری از هزینههای بیشتر پیدا کند.
مشکل اما اینجاست که آقای بقایی، دستکم در نحوه سخن گفتنشان، نه شفافیت لازم را به خرج میدهند و نه اشتیاق چندانی به باز نگه داشتن افق مذاکره نشان میدهند. گویی قرار است اصل گفتوگو، پیش از آنکه حتی درباره محتوای آن بحث شود، در لفافهای از ابهام قرار بگیرد؛ گویی پذیرش اینکه کشور به میانجی نیاز دارد یا در حال سنجیدن امکان مذاکره است، خود امتیازی به طرف مقابل محسوب میشود. حال آنکه در سیاست خارجی، آنچه اهمیت دارد نتیجه و تأمین منافع ملی است، نه حفظ ظاهر و پرهیز از به زبان آوردن کلماتی که ممکن است برای برخی خوشایند نباشند.
البته سخنگوی وزارت امور خارجه موظف نیست جزئیات محرمانه مذاکرات را در اختیار افکار عمومی قرار دهد. اما میان حفظ محرمانگی و مبهم سخن گفتن تفاوت بزرگی وجود دارد. میتوان از افشای جزئیات خودداری کرد و در عین حال، تصویری روشن از وضعیت کلی، اهداف و مسیر پیش رو ارائه داد. میتوان گفت مذاکره در چه مرحلهای قرار دارد، چه موانعی وجود دارد و چه گزینههایی بررسی میشوند، بیآنکه اسرار دیپلماتیک را فاش کرد. آنچه پذیرفتنی نیست، این است که در حساسترین مقاطع، افکار عمومی میان اظهارات تکراری و توضیحات ناکافی سرگردان بماند.
پیشنهاد من به آقای بقایی این است که اگر قرار است همچنان با همین ادبیات و همین رویکرد سخن بگویند، از سمت سخنگویی وزارت امور خارجه استعفا دهند و به سخنگویی نیروهای مسلح مشغول شوند! هر پستی ادبیات خاص خودش را دارد و هر نهادی نیز منطق و اقتضائات خود را. ادبیات یک سخنگوی نظامی میتواند بر آمادگی دفاعی، اقتدار و خطوط قرمز متمرکز باشد؛ اما سخنگوی دستگاه دیپلماسی باید بتواند از گفتوگو، چانهزنی، میانجیگری و راههای خروج از بحران نیز سخن بگوید. قرار نیست سخنگوی وزارت خارجه هر بار که نام مذاکره به میان میآید، چنان موضع بگیرد که گویی اصل گفتوگو با مأموریت او در تعارض است.
این تفاوت، صرفاً تفاوت در انتخاب چند واژه نیست؛ تفاوت میان دو نگاه به سیاست خارجی است. دستگاه دیپلماسی باید بتواند همزمان از منافع ملی دفاع کند و راههای تأمین آن را از طریق مذاکره نیز توضیح دهد. اگر قرار باشد هر نشانهای از گفتوگو با احتیاطی افراطی همراه شود و هر احتمال میانجیگری در حاشیه قرار بگیرد، دیگر چه تفاوتی میان زبان دیپلماسی و زبان تقابل باقی میماند؟
و در نهایت، پرسش اصلی همچنان پابرجاست: آیا واقعاً میخواهیم بار دیگر وارد جنگی دیگر با اسرائیل شویم؟ اگر پاسخ منفی است، راهبرد جلوگیری از آن چیست؟ آیا قرار است صرفاً منتظر بمانیم، پاسخها را بررسی کنیم، ناکافی بودنشان را اعلام کنیم و دوباره در چرخهای از ابهام و بلاتکلیفی گرفتار شویم؟ آیا دستگاه دیپلماسی برنامهای روشن برای کاهش تنش دارد یا قرار است در هر مرحله، تنها صورتمسئله را برای افکار عمومی بازگو کند؟
یک هفته پیش نوشتم که این همه تعلل برای چیست. امروز پاسخ آمریکا ناکافی اعلام شده است، اما هنوز نمیدانیم گام بعدی چیست. درباره سفر میانجیگرانه عاصم منیر نیز بهجای آنکه اهمیت مذاکره در متن بحران برجسته شود، سخنانی میشنویم که گویی موضوع اصلی، روابط دوجانبه و پیمانهای همکاری است.
ایران در شرایطی نیست که بتواند دیپلماسی را به تکرار مواضع رسمی و اعلام نارضایتی از پاسخ طرف مقابل تقلیل دهد. امروز بیش از هر زمان دیگری به تصمیمگیری روشن، اطلاعرسانی مسئولانه و دستگاه دیپلماسیای نیاز داریم که از مذاکره نهراسد و از توضیح ضرورت آن نیز شرم نداشته باشد.
آقای بقایی، اگر پاسخ آمریکا ناکافی است، بگویید گام بعدی چیست. اگر میانجیگری در جریان است، اهمیت آن را پشت عبارتهای حاشیهای پنهان نکنید. و اگر قرار است سخنگوی وزارت امور خارجه باشید، به یاد داشته باشید که وظیفه شما تنها بازتاب دادن ادبیات تقابل نیست؛ دیپلماسی، حتی در سختترین روزهای بحران، باید بتواند از امکان گفتوگو سخن بگوید.
جنگ را نمیتوان صرفاً با اعلام مواضع مدیریت کرد و صلح را نمیتوان با پنهان کردن مذاکره به دست آورد.