تقدسسازی از رهبر، شاید یکی از عجیبترین جلوههای رابطهی انسان با قدرت باشد؛ آنجا که یک انسان، با تمام خطاها، محدودیتها و ضعفهای انسانیاش، آرامآرام از جایگاه یک رهبر سیاسی فراتر برده میشود و در ذهن پیروانش به معیاری برای حقیقت تبدیل میگردد. دیگر سخن او صرفاً یک نظر نیست که بتوان دربارهاش اندیشید، نقدش کرد یا حتی با آن مخالفت کرد؛ به فرمانی بدل میشود که باید پذیرفته شود، حتی پیش از آنکه فهمیده شود. نمیدانم چگونه میشود یک انسان را چنان بالا برد که در میان تجمعات، با افتخار بگویند: «هرچه آقا بگوید.» چگونه ممکن است انسانی به جایی برسد که به جای آنکه بگوید «من چه فکر میکنم؟»، بگوید «آقا چه گفته است؟ آیا انسان آنقدر از خویشتن خالی شده که دیگر به قضاوت خودش اعتماد ندارد؟ آیا خود را آنقدر حقیر میبیند که توانایی انتخاب، تشخیص و داوری را از خویش سلب کرده و همه را یکجا به دیگری سپرده است؟ این دیگر صرفاً احترام به یک رهبر نیست؛ این واگذاری اختیار است. زیرا احترام آنجاست که بتوانی مخالفت کنی و همچنان احترام بگذاری؛ اما تقدس، از انسان موجودی میسازد که سخنش پیشاپیش درست فرض میشود و نقدش، بهجای یک حق طبیعی، بهعنوان نوعی گستاخی یا خیانت دیده میشود.
انسانی که میتوانست خودش بیندیشد، خودش انتخاب کند و خودش مسئول پیامد انتخابش باشد، تصمیم گرفته است بارِ این مسئولیت را زمین بگذارد و آن را بر دوش یک نفر دیگر بگذارد بی آنکه بیاندیشد ممکن است او اشتباه کند. از آن پس، دیگر لازم نیست حقیقت را پیدا کند؛ فقط کافی است بداند آقا قرار است دربارهٔ حقیقت چه بگوید. در چنین فضایی، رهبر دیگر فقط رهبر نیست؛ تبدیل به عینکِ دیدن جهان میشود.
پیرو، جهان را نه آنگونه که هست، بلکه آنگونه که از پشت آن عینک به او نشان داده میشود میبیند. و خطر درست از همینجا آغاز میشود؛ زمانی که انسان نهتنها اختیار عمل، بلکه اختیار اندیشیدن را نیز به دیگری واگذار میکند. و از همینجا، تقدس دیگر فقط در ذهن باقی نمیماند؛ وارد زندگی واقعی انسانها میشود. مخالف دیگر صرفاً مخالف نیست؛ به دشمن تبدیل میشود. پرسشگر دیگر یک شهروند پرسشگر نیست؛ به تهدید بدل میشود.
و آنگاه ممکن است انسانی فقط به جرم ایستادن در برابر نظر «آقا» سالها پشت میلههای زندان بماند، و انسانی دیگر به بهای مخالفت با قدرت، جان خود را از دست بدهد. در چنین دستگاه فکریای، مشکل دیگر این نیست که رهبر ممکن است اشتباه کند؛ مشکل این است که اساساً اجازه داده نمیشود چنین احتمالی به زبان آورده شود.
درست اینجاست که جملهی «هرچه آقا بگویند.» از یک ستایش ساده عبور میکند و به یک اعتقاد سیاسی تبدیل میشود؛ اعتقادی که در آن خطاپذیریِ انسان، جای خود را به معصومیتِ قدرت میدهد.
دیگر سخن، موضوع قضاوت نیست؛ خودِ سخن به معیار قضاوت تبدیل شده است. درست، چون او گفته؛ غلط، چون او نخواسته. حقیقت، به جای آنکه چیزی باشد که باید کشف شود، چیزی میشود که باید از دهان یک نفر شنیده شود. و این شاید خطرناکترین مرحلهی تقدس باشد: جایی که انسان نهتنها به یک رهبر اعتماد میکند، بلکه امکانِ خطای او را از ذهن خود حذف میکند. زیرا از لحظهای که یک انسان را فراتر از خطا تصور کردی، دیگر هر چیزی که به نام او انجام شود، میتواند توجیه پیدا کند؛ و هرکس که بپرسد «آیا این درست است؟»، پیش از آنکه به پرسشش پاسخ داده شود، باید بابت پرسیدن متهم شود.
شاید هیچ نشانهای از زوال استقلال فکری دردناکتر از این نباشد که انسانی با افتخار اعلام کند: «هرچه آقا بگوید.» زیرا پشت این جمله، گاهی نه وفاداری، بلکه اعترافی خاموش به این حقیقت ایستاده است: «من دیگر برای فکر کردن به خودم اعتماد ندارم.» و شاید پرسش نهایی همین باشد:
اگر آقا روزی اشتباه کند، چه کسی جرئت خواهد کرد اشتباه او را ببیند؟