همه‌مان کم‌وبیش می‌دانیم چه خبر است. می‌دانیم چه بر سر اقتصاد آمده، می‌دانیم ارزش پولمان چه شده، می‌دانیم اینترنت‌مان کجاست، از برق و آب و انرژی و محیط زیست خبر داریم، از جنگ و فشار خارجی و تحریم و انزوای جهانی خبر داریم. می‌دانیم میلیون‌ها نفر از این کشور رفته‌اند و می‌دانیم امید به آینده برای خیلی‌ها دیگر شبیه گذشته نیست. خبر هم داریم که هرگونه اعتراض، ناگهان می‌تواند ما را وابسته به بیگانه معرفی کند؛ یک روز می‌شویم مامور اسرائیل، روز دیگر مامور آمریکا و در نهایت، حکم اعدام می‌تواند روبه‌رویمان قرار بگیرد.
مگر اینکه ایدئولوژی آنقدر چشم‌هایمان را گرفته باشد که نخواهیم ببینیم.
اما سوال اینجاست: با وجود اینکه همه این‌ها را می‌دانیم، آیا واقعا فهمیده‌ایم کجاییم؟
شاید مشکل دقیقا همین باشد. آنقدر به هرکدام از این اتفاق‌ها عادت کرده‌ایم که دیگر عمق بحران را نمی‌بینیم. هر روز با یک خبر تازه روبه‌رو می‌شویم، چند دقیقه درباره‌اش حرف می‌زنیم و بعد می‌گذریم؛ بدون اینکه لحظه‌ای بایستیم و ببینیم وقتی همه این اتفاق‌ها را کنار هم می‌گذاریم، چه تصویری از وضعیت امروز ایران ساخته می‌شود.
راه واضح است؛ بیایید یک بار همه‌چیز را با هم ببینیم.
اول از برق شروع کنیم. چیزی که زمانی یک مشکل موقت بود، حالا آنقدر تکرار شده که بخشی از زندگی روزمره‌مان شده است. هر روز ساعت قطعی برقمان را چک می‌کنیم؛ می‌بینیم امروز قرار است چه ساعتی برق برود و چه ساعتی برگردد و برنامه زندگی‌مان را با آن تنظیم می‌کنیم. دیگر عجیب نیست که وسط درس خواندن، کار کردن، غذا درست کردن یا هر کار دیگری برق برود. طبیعی شده؛ انگار قرار بوده همیشه همین‌طور باشد. در حالی که همین خاموشی‌ها فقط خاموش شدن یک لامپ نیست؛ یعنی اختلال در اینترنت، کار، آموزش، کسب‌وکار، آب‌رسانی و صدها چیز دیگری که به برق وابسته‌اند.
بعد می‌رسیم به آب؛ بحرانی که شاید هنوز اندازه برق وارد زندگی روزمره همه نشده باشد، اما از آن بحران‌هایی است که اگر جدی گرفته نشود، قرار نیست به این راحتی تمام شود. سال‌ها برداشت بیش از حد از منابع زیرزمینی، خشکسالی و مصرف ناپایدار آب باعث شده بخش‌هایی از ایران با کاهش منابع آب و فرونشست زمین روبه‌رو شوند. تهران هم درگیر همین مسئله است. فرونشست یعنی زمین آرام‌آرام پایین می‌رود و چیزی که روی آن ساخته‌ایم، از ساختمان و جاده گرفته تا لوله‌های آب و شبکه‌های زیرساختی، آسیب‌پذیرتر می‌شود آنقدر که عضو هیئت علمی دانشگاه تهران از احتمال وقوع زلزله‌ای هفت ریشتری در تهران خبر می‌دهد.
بعد محیط زیست است. هوا، آب، خاک و منابع طبیعی هر کدام به شکلی تحت فشارند. آلودگی هوا برایمان دیگر خبر نیست؛ روزهایی که هوا ناسالم است را می‌بینیم و رد می‌شویم. خشک شدن تالاب‌ها و دریاچه‌ها، کاهش منابع آب، فرسایش خاک و از بین رفتن بخشی از منابع طبیعی هم آنقدر تکرار شده که حتی بحران حیط زیست هم برایمان تبدیل به یک اتفاق معمولی شده است.
بعد جنگ است. در کشوری زندگی می‌کنیم که جنگ دیگر آنقدر عادی شده که به پدرم گفتم: «سلام، فلان‌جا را زدند، احتمالا دوباره جنگ بشه.» گفت: «خب، دیگه چه خبر؟»همین «دیگه چه خبر؟» شاید خودش تمام ماجرا باشد.
مردم از احتمال کشته شدن خودشان خبر دارند، از احتمال از دست دادن همین زندگی بدی که دارند و بدتر شدنش خبر دارند، از احتمال آسیب دیدن زیرساخت‌ها و از بین رفتن چیزهایی که همین حالا هم به سختی کار می‌کنند خبر دارند؛ و در نهایت چاره‌ای جز صبر کردن ندارند.جنگ دیگر برای خیلی‌ها یک اتفاق دور و عجیب نیست. تبدیل شده به چیزی که ممکن است فردا دوباره اتفاق بیفتد و ما هم فقط بگوییم: «خب، دیگه چه خبر؟»
بعد فشار خارجی است؛ تحریم‌هایی که سال‌هاست بخشی از زندگی اقتصادی ایران شده‌اند و حالا با محاصره دریایی و محدودیت‌های شدیدتر همراه شده‌اند. مسئله دیگر فقط این نیست که یک بانک خارجی با ما کار نمی‌کند یا فلان شرکت حاضر نیست در ایران سرمایه‌گذاری کند. مسئله این است که ارتباط اقتصادی کشور قبلا در کما بود، الان خبر مرگش را داده‌اند. امروز اخبار آغاز رسمی محاصره هوایی هم مطرح شده است. تبریک می‌گویم، دیگر حتی نمی‌توانید از ایران به جایی بروید. باید بمانیم و به زندگی ذلت‌بار خود ادامه دهیم. کمی از مردم کره شمالی و یمن یاد بگیرید.
شاید یکی از مهم‌ترین بخش‌های ماجرا همین‌جاست. ایران کشوری است که بخش بزرگی از درآمد ارزی‌اش به نفت وابسته است، اما حالا صادرات نفت به‌شدت مختل شده است. آنقدر که همتی می‌گوید صادرات نفتی ما صفر شده است و پزشکیان می‌گوید پول نداریم بنزین وارد کنیم. یعنی کشوری که خودش یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت و گاز دنیاست، حالا برای فروش نفت و تامین سوخت خودش هم با مشکل روبه‌رو شده است.
بعد می‌رسیم به اقتصاد؛ جایی که تمام این بحران‌ها در نهایت خودشان را در زندگی مردم نشان می‌دهند. قبلا اگر کسی از بد بودن اوضاع اقتصاد حرف می‌زد، عده‌ای از اقلیت می‌گفتند همه جای دنیا همین است و مشکل اقتصادی هست، اوضاع آن‌قدرها هم بد نیست. اما حالا خود آن‌ها هم از اوضاع اقتصادی شاکی هستند. هیچ انسان عاقلی دیگر توانایی انکار مشکلات اقتصادی را ندارد. طبق آمارهایی که در این مدت منتشر شده، تورم به هشتاد درصد رسیده و قدرت خریدمان با سر سقوط کرده است.
ارزش ریال هم داستان خودش را دارد. کمدی ماجرا اینجاست که گفته می‌شود هزینه چاپ کردن بعضی اسکناس‌ها از ارزش خود اسکناس بیشتر شده است؛ گویی در فیلم‌های مهران مدیری زندگی می‌کنیم.
بعد فقر و فشار معیشتی است. مسکن، اجاره، مواد غذایی، درمان، آموزش و حتی چیزهایی که زمانی جزو هزینه‌های عادی زندگی محسوب می‌شدند، برای بخش بزرگی از جامعه سنگین‌تر شده‌اند. آدم فقط نگران این نیست که امروز چه بخورد؛ نگران اجاره ماه بعد، آینده شغلی، هزینه درمان، تحصیل و اینکه اصلا آیا می‌تواند زندگی‌ای را که برای خودش تصور کرده بسازد یا نه.
بعد مهاجرت است. قبلا نخبگان فرار می‌کردند، الان دیگر همه در حال پر کردن فرم و آماده شدن برای فرار هستند. با هرکسی صحبت می‌کنیم، از مهاجرت می‌گوید. البته چون ایرانی هستیم، تافل نداریم و آیلتس هم که خارج از ایران است؛ قوه قضاییه خودمان هم یک موسسه زبان فرانسوی را بست چون به مهاجرت نخبگان کمک می‌کرد! اما به قولی، مشکل مهاجرت نخبگان نیست، ماندن پخمگان مشکل ماست.
بعد اینترنت است. جالب است که هنوز نفهمیده‌اند اینترنت در قرن بیست‌ویکم یک حق و یک بخش جدایی‌ناپذیر از زندگی است. نمی‌شود شش ماه در سال قطع باشد. امروز تفریح کردنمان در اینترنت است؛ شما هیچ تفریحی برایمان نگذاشته‌اید. ارتباطاتمان، دوستانمان، کارمان، آموزشمان و بخش بزرگی از زندگی‌مان در اینترنت است و نیمی از سال قطع است. اگر هم وصل باشد، فیلتر شده.
بعد مسئله اعتماد و امید است. شاید این یکی از آن چیزهایی باشد که در هیچ قبض و نموداری دیده نمی‌شود. وقتی یک نفر نمی‌داند سال بعد قیمت‌ها کجا هستند، برق چه زمانی قطع می‌شود، آب چقدر باقی مانده، اینترنت چه وضعی خواهد داشت، جنگ ادامه پیدا می‌کند یا نه، می‌تواند از کشور خارج شود یا نه و اصلا آینده سیاسی و اقتصادی کشور به کدام سمت می‌رود، برنامه‌ریزی برای آینده سخت می‌شود. آدم کم‌کم یاد می‌گیرد به جای ساختن آینده، فقط خودش را برای اتفاق بعدی آماده کند. به مردم در بازار و کوچه و خیابان سر بزنید و بپرسید به آینده چقدر امید دارید؛ یا به شما فحش می‌دهند یا به فلانی.
و در نهایت می‌رسیم به آزادی و اعتراض. در سال‌های اخیر اعتراضات با بازداشت، سرکوب، احکام سنگین و در مواردی مرگ معترضان همراه شده است. از طرف دیگر، اعتراض کردن می‌تواند خیلی سریع به اتهام وابستگی به بیگانه تبدیل شود؛ ناگهان، بی‌آنکه قبلا متوجه شده باشیم، مامور اسرائیل یا مامور آمریکا می‌شویم و بعد به جرم همکاری با دشمن باید منتظر سنگین‌ترین مجازات‌ها باشیم. یعنی حتی اعتراض کردن هم دیگر یک حق ساده نیست؛ تصمیمی است که می‌تواند هزینه بسیار سنگینی برای آدم داشته باشد.
بعد سلامت روان است؛ چیزی که شاید کمتر از برق و تورم دیده شود، اما نتیجه همان فشارهاست. وقتی آدم هر روز با گرانی، جنگ، ناامیدی، مهاجرت، بی‌ثباتی، فشار اجتماعی و نگرانی از آینده روبه‌روست، طبیعی است که این فشار فقط روی حساب بانکی و زندگی روزمره‌اش اثر نگذارد و به حال روانی‌اش هم برسد. آمار و گزارش‌ها سال‌هاست درباره افزایش مشکلات سلامت روان و خودکشی در ایران هشدار می‌دهند. پشت هر عدد هم یک انسان وجود دارد که دیگر نتوانسته با این حجم از فشار کنار بیاید. شاید بدترین قسمت ماجرا همین باشد که حتی درباره حال بد مردم هم آنقدر حرف زده‌ایم که کم‌کم به یک خبر معمولی تبدیل شده است.
بعد طلاق است. وقتی فشار اقتصادی، ناامیدی و بی‌ثباتی وارد زندگی آدم‌ها می‌شود، طبیعی است که خانواده هم از این فشارها در امان نماند. هزینه‌های زندگی بالا رفته، تشکیل زندگی سخت‌تر شده و خیلی‌ها حتی از ادامه همان زندگی‌ای که ساخته‌اند هم مطمئن نیستند. آمار طلاق هم در سال‌های اخیر بالا رفته و این یعنی بحران فقط در جیب مردم یا روی قبض برقشان نیست؛ به داخل خانه‌ها و رابطه‌هایشان هم رسیده است. وقتی حتی ساختن و حفظ یک خانواده برای بخش بزرگی از جامعه سخت‌تر می‌شود، دیگر نمی‌شود گفت مشکل فقط اقتصاد است.پ
بعد یک فاجعه دیگر به اسم اعتیاد است. طبق اعلام معاون پیشگیری و درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر، نزدیک به ۳.۸ میلیون نفر در ایران درگیر مصرف مواد مخدر هستند. یک فاجعه دیگر که آنقدر به آن عادت کرده‌ایم که حتی دیگر دیدن این عدد هم برایمان عجیب نیست.
بعد گرانی دارو است. دارو چیزی نیست که بشود خریدنش را عقب انداخت یا گفت فعلا لازم نیست. مشکل اینجاست که در بعضی موارد اصلا دارو پیدا نمی‌شود و اگر هم پیدا شود، قیمتش آنقدر بالا رفته که خیلی‌ها توان پرداختش را ندارند. بخشی از کمبودها هم به تحریم‌ها، محدودیت‌های بانکی و مشکلات واردات مربوط می‌شود. یعنی بیمار در ایران گاهی با دو مشکل هم‌زمان روبه‌روست؛ یا دارویی که لازم دارد پیدا نمی‌شود، یا اگر پیدا شود، قیمتش آنقدر بالاست که توان خریدش را ندارد.رئیس بخش کانسر بیمارستان امام خمینی هم درباره وضعیت بیماران سرطانی گفته است هزینه درمان آنقدر سنگین شده که بعضی بیماران از کادر درمان می‌خواهند به زندگی‌شان پایان داده شود. شاید همین یک جمله برای فهمیدن عمق فاجعه کافی باشد. بیمار شدن در ایران فقط به معنی بیماری نیست؛ برای خیلی‌ها یعنی وارد شدن به جنگی دیگر، این بار برای پیدا کردن دارو و پرداخت هزینه درمان.
بعد فساد است. اینجا هم انگار همه‌چیز گم می‌شود. از دکل نفتی گمشده و ماجرای ۳۰ میلیون بشکه نفت گرفته تا پرونده تراستی‌ها و پول‌هایی که درباره سرنوشتشان سؤال‌های جدی مطرح شده است. یک روز صحبت از صدها میلیون دلار و میلیاردها یورو در پرونده‌های نفتی است، یک روز از اختلاس‌های چند هزار میلیاردی می‌شنویم و یک روز هم از پرونده‌هایی مثل واگذاری ایران‌خودرو. حتی پولی که قرار است صرف تولید و صنعت شود، گاهی آنقدر بی‌اثر خرج می‌شود که نتیجه‌اش چیزی جز خودروهایی نیست که به درد اسقاطی می‌خورند.مسئله فقط یک پرونده یا یک نفر نیست. هر چند وقت یک‌بار یک عدد جدید، یک اسم جدید و یک پرونده جدید بیرون می‌آید. دکل نفتی، نفت گمشده، تراستی‌ها، اختلاس، واگذاری‌ها و هزاران پرونده و ابهام دیگر. انگار در این کشور فقط پول و نفت نیست که گم می‌شود؛ گاهی خود پاسخ هم گم می‌شود.
بعد فرزندآوری و جمعیت است. سال‌هاست درباره کاهش تولدها و پیر شدن جمعیت هشدار می‌دهند و حالا این هشدارها دیگر مربوط به آینده خیلی دور نیست. نرخ تولد در ایران به زیر ۹۰۰ هزار نفر رسیده و سازمان ملل هم ایران را در میان کشورهایی قرار داده که جمعیتشان احتمالا در چند دهه آینده به اوج می‌رسد و بعد وارد مسیر کاهش می‌شود. یعنی اگر همین روند ادامه پیدا کند، ممکن است چند دهه دیگر با کشوری روبه‌رو باشیم که جمعیتش کمتر، جامعه‌اش پیرتر و نیروی کارش محدودتر شده است. بحرانی که امروز شاید خیلی‌ها جدی‌اش نگیرند، اما اثرش قرار است سال‌ها بعد خودش را نشان دهد
حالا همه این‌ها را جداگانه نگاه کنید.
برق یک مشکل است. آب یک مشکل است. فرونشست یک مشکل است. محیط زیست یک مشکل است. جنگ یک مشکل است. تحریم و انزوا یک مشکل است. محاصره دریایی یک مشکل است. محاصره هوایی یک مشکل است. اختلال در صادرات نفت یک مشکل است. تورم و سقوط ارزش پول یک مشکل است. فقر و مسکن و مهاجرت و اینترنت و ناامیدی و سرکوب هم هرکدام یک مشکل‌اند.
اما مسئله اینجاست که ما فقط یکی از این مشکلات را نداریم.
همه‌شان را با هم داریم.
این متن را ننوشتم که بگویم فقط اوضاع بد است. نوشتم که یک بار همه این مشکلات را کنار هم ببینیم تا شاید بفهمیم عمق فاجعه چقدر است. هرچقدر فکر می‌کنید اوضاع بد است، احتمالا واقعیت از چیزی که فکر می‌کنید بدتر است. و قطعا تمام مشکلات را هم نتوانستیم بنویسیم؛ چون نوشتن همه این‌ها کار یکی دو متن نیست، یک مقاله هزارصفحه‌ای نیاز است.
و از کسانی که هنوز از این وضعیت حمایت می‌کنند، فقط یک سوال دارم:
واقعا از چیزی حمایت می‌کنید که دارید می‌بینید؟
حواستون هست چی شده؟
