جنگ، هر جا که اتفاق بیفتد، همان جنگ است؛ فرقی نمیکند در خیابانهای غزه باشد یا روستایی دورافتاده در کنگو.
راستش همینجا بود که مکث کردم. داشتم مینوشتم «روستایی دورافتاده در کنگو». نقطه گذاشتم، یک جرعه چای نوشیدم و چند ثانیه بعد به خودم گفتم: دورافتاده برای چه کسی؟
برای من؟ برای کسی که اینجا نشسته و از پشت صفحه نمایش به نقشه جهان نگاه میکند، شاید کنگو دور باشد؛ اما برای انسانی که آنجا زندگی میکند، خانهاش مرکز جهان است. اگر قرار باشد فاصله را از جای ایستادن خودمان اندازه بگیریم، شاید از نگاه او این ما هستیم که در نقطهای دورافتاده از جهان زندگی میکنیم.
چقدر خودخواهانه است که جهان را از جایی که خودمان ایستادهایم اندازه بگیریم و هرچه از ما دورتر باشد، آن را «دورافتاده» بنامیم.
پشت هر نقشه نظامی و هر خط مقدم، انسانهایی هستند که خانه، خانواده و آیندهشان را از دست میدهند. جنگ، هر کجا که رخ دهد، برای کسی که درون آن زندگی میکند، یک خبر دور نیست؛ تمام جهان اوست.
با این حال، همه جنگها سهم یکسانی از توجه جهان ندارند. بعضی جنگها ساعتبهساعت روی صفحه تلفنهای ما ظاهر میشوند و بعضی دیگر ماهها و سالها ادامه پیدا میکنند، بیآنکه حتی نامشان را بدانیم.
شاید به همین دلیل بد نباشد گاهی از خاورمیانه، اوکراین و تیترهای آشنای روزانه فاصله بگیریم و از خودمان بپرسیم: در همین لحظه، در چند نقطه دیگر جهان مردم درگیر جنگ و خشونتاند؟
در سودان، جنگ میان ارتش و نیروهای پشتیبانی سریع از سال ۲۰۲۳ ادامه دارد و یکی از بزرگترین بحرانهای انسانی جهان را به وجود آورده است. میلیونها نفر آواره شدهاند و بخشهایی از کشور همچنان صحنه درگیری و بحران انسانی است. با این حال، نام سودان برای بسیاری از مردم جهان تنها زمانی دوباره به تیتر اصلی بازمیگردد که اتفاقی بسیار بزرگ رخ دهد.
در جمهوری دموکراتیک کنگو، بهویژه در شرق کشور، درگیری میان دولت و گروههای مسلح از جمله M23 ادامه دارد. این بحران فقط یک مسئله داخلی نیست و با رقابتهای منطقهای و نقش بازیگران خارجی نیز گره خورده است؛ تا جایی که شورای روابط خارجی آمریکا وضعیت این درگیری را در سپتامبر ۲۰۲۶ «رو به وخامت» ارزیابی کرده است. (cfr.org)
در منطقه ساحل آفریقا، مالی، بورکینافاسو و نیجر همچنان با شورشهای مسلحانه و خشونت گروههای افراطی روبهرو هستند. در سومالی نیز دولت و نیروهای همپیمانش با الشباب درگیرند. سودان جنوبی با خطر بازگشت گستردهتر خشونت مواجه است و جمهوری آفریقای مرکزی نیز همچنان با بیثباتی و گروههای مسلح دستوپنجه نرم میکند. بحرانهای آفریقا آنقدر متعدد شدهاند که برای مخاطبی که از بیرون به آنها نگاه میکند، گاهی حتی تشخیص تفاوت میانشان دشوار است.
و حالا اتیوپی.
جنگ تیگرای که بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲ یکی از مرگبارترین بحرانهای معاصر آفریقا بود، قرار بود با توافق صلح پرتوریا پایان پیدا کند. اما در هفتههای اخیر درگیریها دوباره شدت گرفتهاند. نیروهای تیگرای از ۲۳ سپتامبر حملهای گسترده را آغاز کردند و در پاسخ، نیروهای فدرال و متحدانشان پیشروی کردند. در اول اکتبر، اتیوپی و اریتره نیز روابط دیپلماتیک خود را قطع کردند و نگرانیها درباره منطقهای شدن بحران افزایش یافت. سرانجام امروز، ۴ اکتبر، نیروهای دولتی و متحدانشان کنترل مکله، مرکز تیگرای، را به دست گرفتند؛ اتفاقی که بزرگترین تشدید درگیری در این منطقه از زمان پایان جنگ ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲ به شمار میرود.
اما اتیوپی فقط یک نمونه از مسئله بزرگتری است.
در میانمار، جنگ داخلی میان حکومت نظامی، گروههای مقاومت و سازمانهای مسلح قومی ادامه دارد. افغانستان همچنان با خشونت گروههای مسلح روبهروست و درگیریها و تنشهای مرزی با پاکستان نیز ادامه دارند. در هائیتی، خشونت گروههای مسلح ساختارهای حکمرانی و زندگی روزمره مردم را تحت تأثیر قرار داده است. در نقاط مختلف آفریقا و آسیا نیز بحرانهایی جریان دارند که بعضی از آنها سالهاست ادامه یافتهاند.
حتی این فهرست هم کامل نیست. شورای روابط خارجی آمریکا در حال حاضر دهها بحران و درگیری را در نقاط مختلف جهان دنبال میکند؛ از جنگ داخلی و تروریسم گرفته تا درگیریهای بیندولتی و بیثباتی سیاسی. در کنار جنگهای شناختهشده خاورمیانه و اوکراین، نام سودان، اتیوپی، جمهوری دموکراتیک کنگو، سومالی، سودان جنوبی، میانمار، هائیتی و بحران ساحل نیز در این فهرست دیده میشود.
پس چرا بعضی جنگها را میبینیم و بعضی را نه؟
پاسخ سادهای وجود ندارد.
نزدیکی جغرافیایی، منافع قدرتهای بزرگ، اهمیت اقتصادی و ژئوپلیتیکی یک منطقه، دسترسی خبرنگاران، وجود تصاویر و ویدئوهای قابل انتشار و حتی الگوریتم شبکههای اجتماعی، همگی در میزان دیدهشدن یک بحران نقش دارند.
رسانهها هم با یک محدودیت واقعی مواجهاند: توجه انسان نامحدود نیست. وقتی یک بحران تمام ظرفیت خبری جهان را اشغال میکند، بحران دیگری که هزاران کیلومتر دورتر در جریان است، ممکن است به چند خبر کوتاه محدود شود.
اما کمدیدهشدن یک جنگ به معنای کماهمیتبودن آن نیست.
برای خانوادهای که خانهاش در سودان از بین رفته، اینکه جنگ کشورش در صفحه اول رسانههای جهان باشد یا نباشد، چیزی از واقعیت زندگی او کم نمیکند. برای کودکی در شرق کنگو، نبودن دوربینهای تلویزیونی به معنای نبودن جنگ نیست. و برای مردم تیگرای، اینکه توجه جهان امروز بیشتر در جای دیگری متمرکز است، از خطر بازگشت یک بحران تازه کم نمیکند.
شاید مشکل اصلی همین باشد؛ ما جهان را نه فقط آنطور که هست، بلکه تا حد زیادی آنطور که دیده میشود تجربه میکنیم.
و اینجا سؤال بزرگتری شکل میگیرد: چرا جهانی که بعد از دو جنگ جهانی تلاش کرد برای حفظ صلح و امنیت بینالمللی یک نظام مشترک بسازد، هنوز با این همه درگیری مسلحانه روبهروست؟
سازمان ملل در سال ۱۹۴۵ شکل گرفت و منشور آن حفظ صلح و امنیت بینالمللی و حلوفصل مسالمتآمیز اختلافات را از اهداف اصلی سازمان تعیین کرد. اما بیش از هشتاد سال بعد، جنگ هنوز بخش عادی زندگی میلیونها انسان است.
البته پاسخ به این مسئله ساده نیست. بسیاری از این جنگها ریشه در فروپاشی دولتها، رقابتهای سیاسی و قومی، فقر، منابع طبیعی، مداخلات خارجی و منافع بازیگران منطقهای دارند. پایان آنها نیز معمولاً به چیزی بیشتر از توقف تیراندازی نیاز دارد: مذاکره، میانجیگری، حفاظت از غیرنظامیان، توافق سیاسی و بازسازی نهادهایی که بتوانند بعد از جنگ دوباره کشور را اداره کنند.
از طرف دیگر، توان جامعه جهانی برای پایاندادن به جنگها به اراده سیاسی دولتها وابسته است. سازمان ملل میتواند میانجیگری کند، نیروهای صلحبان اعزام کند و برای اقدام جمعی چارچوب ایجاد کند، اما در بسیاری از بحرانها قدرتهای بزرگ و دولتهای درگیر هستند که تعیین میکنند این ابزارها تا کجا میتوانند پیش بروند.
با این حال، شاید مسئله امروز فقط ناتوانی جهان در پایان دادن به جنگها نباشد. شاید بخشی از مشکل این باشد که ما خودمان به آنها عادت کردهایم.
عادت کردهایم هر روز نقشهای از یک جبهه تازه ببینیم، نام شهری را بشنویم که برایمان ناآشناست، چند عدد از کشتهشدگان و آوارگان را بخوانیم و بعد به خبر بعدی برویم.
اما پشت تمام این اعداد، انسانهایی زندگی میکنند که جنگ برایشان یک «بحران ژئوپلیتیک» نیست؛ خانهای است که دیگر وجود ندارد، مدرسهای است که دیگر باز نمیشود و آیندهای است که در میان تصمیمهای قدرتها گم شده است.
شاید مهمترین سؤال عصر ما همین باشد:
جهانی که پس از دو جنگ جهانی برای جلوگیری از تکرار فاجعه سازمان ملل را ساخت، چگونه دوباره به جهانی رسید که در آن این همه بحران مسلحانه همزمان وجود دارد؟
و شاید حتی سؤال مهمتر این باشد:
ما جنگها را نمیبینیم، یا فقط یاد گرفتهایم از کنارشان عبور کنیم؟
جنگی که در تیتر اول نیست، همچنان جنگ است.
انسانی که دوربینها او را نمیبینند، همچنان در مرکز جهان خودش زندگی میکند.
و شاید بد نباشد هر بار که روی نقشه به کشوری نگاه میکنیم و میگوییم «دورافتاده»، یک لحظه مکث کنیم و بپرسیم:
دورافتاده از چه کسی؟