از ۲۸ فوریه، زمانی که حملات آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد رهبر جمهوری اسلامی، در همان حملات کشته شد، ایران وارد جنگی شد که هزینههای آن فقط در میدان نظامی پرداخت نشد. از همان هفتههای اول، زیرساختهای کشور آسیب دید، بخشهایی از ظرفیت اقتصادی و صنعتی ضربه خورد و با ادامه جنگ و محاصره، فشار اقتصادی بر ایران به شکل کمسابقهای افزایش پیدا کرد.
اما ایران جنگ را با دست خالی شروع نکرده بود.
تهران چند کارت مهم در اختیار داشت؛ شبکه نیروهای همسو در منطقه، حزبالله لبنان، حماس، حوثیها در یمن و مهمتر از همه تنگه هرمز. ایده ایران در روزهای نخست این بود که اگر قرار است داخل ایران هدف قرار بگیرد، هزینه جنگ را میتوان به بیرون از مرزها منتقل کرد؛ با حمله به زیرساختهای انرژی کشورهای منطقه، تهدید کشتیرانی و ایجاد اختلال در مسیرهای حیاتی انرژی.
این استراتژی در ابتدا توانست کشورهای عربی را وارد بحرانی کند که اساساً خودشان آغازگر آن نبودند. حملات به زیرساختهای انرژی و کشتیرانی، هزینه سنگینی برای کشورهای منطقه ایجاد کرد و نشان داد که جنگ با ایران نمیتواند صرفاً به مرزهای ایران و اسرائیل محدود بماند.
اما مشکل از جایی آغاز شد که این استراتژی بیش از حد کش پیدا کرد.
ایران در تلاش برای بالا بردن هزینه جنگ برای رقبایش، بخشی از همان اهرمهایی را مصرف کرد که قرار بود در مراحل بعدی جنگ به عنوان ابزار فشار نگه دارد. نتیجه هم فقط افزایش هزینه برای طرف مقابل نبود؛ کشورهای عربی که پیش از جنگ تلاش میکردند خود را از درگیری مستقیم دور نگه دارند، حالا بیش از گذشته به سمت ایجاد سازوکارهای دفاعی مشترک و همکاری امنیتی رفتند.
در یمن این تغییر شاید از همه واضحتر دیده میشود.
حوثیها در ماههای گذشته به یکی از مهمترین ابزارهای فشار ایران تبدیل شدند؛ گروهی که با در اختیار داشتن سواحل دریای سرخ و بابالمندب میتوانست یک گلوگاه دیگر از تجارت جهانی را تهدید کند. اما حالا عربستان سعودی در حال حمایت از یک عملیات گسترده برای عقب راندن حوثیها از این منطقه است و نیروهای دولت یمن توانستهاند مواضع مهمی در نزدیکی بابالمندب را پس بگیرند.
حتی مهمتر از خود عملیات نظامی، چیزی است که در اطراف آن شکل گرفته است.
عربستان تنها نیست. ترکیه و پاکستان در چارچوب پیمان دفاعی جدید با عربستان در حال تقویت همکاری نظامی هستند و گزارش رویترز میگوید تجهیزات نظامی ترکیه و پاکستان در اختیار عملیات عربستان قرار گرفته و مشاوران پاکستانی نیز در کنار نیروهای سعودی حضور دارند. فرانسه نیز برای دفاع از عربستان سامانههای دفاعی و نیرو اعزام میکند.
این یعنی در یمن، به تدریج چیزی فراتر از یک جنگ میان حوثیها و دولت یمن در حال شکل گرفتن است؛ مجموعهای از کشورهای منطقه و خارج از منطقه در حال کمک به عربستان برای محدود کردن یکی از مهمترین اهرمهای منطقهای ایران هستند. حتی وزرای خارجه کشورهای G7 نیز در ماه سپتامبر از ایران خواستند حمایت و تسلیح حوثیها را متوقف کند.
وضعیت دیگر نیروهای همسو با ایران هم چندان بهتر نیست.
حزبالله لبنان که زمانی قدرتمندترین عضو شبکه منطقهای ایران محسوب میشد، در سالهای اخیر ضربات سنگینی متحمل شده و حماس نیز پس از نزدیک به سه سال جنگ در موقعیتی قرار گرفته که درباره خلع سلاح و انتقال کنترل امنیتی غزه مذاکره میکند. گزارش امروز رویترز نشان میدهد حماس برای تحویل سلاح تحت نظارت بینالمللی اعلام آمادگی کرده، هرچند اسرائیل همچنان این روند را کافی نمیداند و خلع سلاح کامل را شرط ادامه روند سیاسی قرار داده است.
بنابراین وقتی به کل منطقه نگاه میکنیم، تصویر چندان شبیه روزهای آغاز جنگ نیست. یکی از ستونهای اصلی قدرت منطقهای ایران، یعنی شبکه نیروهای همسو، تحت فشار قرار گرفته؛ حزبالله تضعیف شده، حماس با مسئله خلع سلاح مواجه است و حوثیها نیز با ائتلافی رو به گسترش در یمن روبهرو هستند.
اما شاید عجیبترین بخش ماجرا مربوط به تنگه هرمز باشد.
هرمز قرار بود یکی از بزرگترین کارتهای ایران باشد؛ نقطهای که تهران میتوانست با تهدید آن، اقتصاد جهانی را تحت فشار قرار دهد. در ابتدای جنگ نیز عبور نفت از تنگه تقریباً متوقف شد و بازار جهانی شوک بزرگی را تجربه کرد.
اما هفت ماه جنگ یک اتفاق عجیب ایجاد کرده است: در حالی که ایران تحت محاصره قرار گرفته و صادرات نفت خودش عملاً به صفر رسیده، نفت سایر کشورهای منطقه دوباره در حال عبور است.
دادههای Kpler نشان میدهد صادرات نفت خاورمیانه در روزهای پایانی سپتامبر در چند روز حتی از سطح پیش از جنگ عبور کرده است. صادرات نفت خام منطقه در برخی روزها به حدود ۱۹.۵ تا ۲۲.۵ میلیون بشکه در روز رسید، در حالی که میانگین پیش از جنگ حدود ۱۸ میلیون بشکه بود. دادههای ردیابی کشتیها از Kpler و Vortexa نیز بازگشت جریان صادرات را تأیید میکنند.
البته این به معنای آن نیست که هرمز دیگر هیچ اهمیتی ندارد. هنوز حدود یکپنجم نفت و LNG جهان به این منطقه وابسته است و حملونقل، بیمه و هزینه انرژی بهشدت گرانتر شده است. اما کشورهای منطقه و بازار جهانی در طول جنگ راههای سازگاری با این تهدید را پیدا کردهاند.
و شاید مضحکترین تناقض جنگ همین باشد: تنگهای که قرار بود ابزار فشار ایران بر جهان باشد، در شرایطی که نفت کشورهای عربی دوباره از آن عبور میکند، نفت ایران تقریباً هیچ عبوری از آن ندارد.
گزارش رویترز در ماه سپتامبر نشان داد که محاصره دریایی آمریکا برای نخستین بار صادرات نفت ایران را عملاً متوقف کرده است؛ تانکرهای ایرانی نمیتوانند محمولههای جدید را از هرمز عبور دهند و نفت موجود ایران در ذخایر شناور نیز رو به کاهش است.
در واقع ایران در موقعیتی قرار گرفته که قرار بود برای دیگران ایجاد کند: هرمز برای دیگران دوباره قابل استفاده شده، اما برای ایران نه.
اینجاست که میتوان از «سوختن کارتها» حرف زد.
ایران یک بار توانسته بود با استفاده از همین اهرم هرمز، در اسلامآباد به توافقی دست پیدا کند که امتیازات بیسابقهای برای ایران داشت. اما در حالی که رئیس شورای عالی امنیت ملی خارج از کشور بود، به دلیل یک نقض کوچک، گروهی در داخل کشور تصمیم گرفتند به سه کشتی حمله کنند و همان توافق را به هم بزنند.
نه شورای عالی امنیت ملی توضیحی درباره این تصمیم داده، نه مشخص شده چه کسی مسئول این حملات در تنگه هرمز بوده و نه معلوم است تصمیمگیرندگان با چه محاسبهای فکر کردهاند که با زدن این سه کشتی قرار است امتیاز بیشتری از طرف مقابل بگیرند.
اگر هرمز یک کارت مذاکره بود و ایران توانسته بود یک بار با استفاده از آن امتیاز بگیرد، چرا باید در همان مقطع دوباره از آن به شکلی استفاده شود که طرف مقابل را به سمت کنار گذاشتن این اهرم سوق دهد؟
چه شد که همان تنگهای که ایران میتوانست با آن امتیاز بگیرد، امروز باز است، اما ایران محاصره است؟
اینجا دقیقاً معنای Overplay خودش را نشان میدهد. مشکل فقط این نیست که ایران از یک کارت استفاده کرد؛ مشکل این است که بیش از اندازه از آن استفاده کرد، درست در زمانی که هنوز میتوانست از همان کارت برای گرفتن امتیاز استفاده کند. ایران به جای اینکه ارزش اهرم خود را حفظ کند، آنقدر از آن استفاده کرد که طرف مقابل فرصت پیدا کرد خودش را با آن تطبیق دهد و راههای بیاثر کردنش را پیدا کند.
در مقابل، ایران همزمان زیر شدیدترین فشار اقتصادی جنگ قرار گرفته است. صادرات نفت به صفر رسیده، محاصره دسترسی کشور به درآمدهای ارزی را محدود کرده و خود زیرساختهای ایران نیز آسیبهای سنگینی دیدهاند.
بنابراین مسئله امروز دیگر فقط این نیست که ایران چه تعداد موشک یا پهپاد در اختیار دارد یا هنوز چه تواناییهایی برای حمله دارد.
سؤال مهمتر این است که از کارتهایی که ایران در ۲۸ فوریه در دست داشت، چند کارت هنوز همان ارزش را دارند؟
حزبالله ضعیفتر شده، حماس برای خلع سلاح تحت فشار قرار گرفته، حوثیها با یک ائتلاف رو به گسترش در یمن مواجهاند و هرمز نیز برخلاف تصور اولیه، نتوانسته صادرات نفت کشورهای منطقه را برای همیشه متوقف کند.
شاید بزرگترین شکست استراتژیک یک جنگ همین باشد؛ نه اینکه تمام تواناییهای یک کشور از بین برود، بلکه اینکه کشوری برای افزایش هزینه طرف مقابل، آنقدر از اهرمهای خود استفاده کند که پیش از رسیدن به میز مذاکره، ارزش همان اهرمها را کاهش داده باشد.
ایران هنوز کارتهایی در دست دارد؛ اما جنگ نشان داده است که کارت داشتن با کارت ارزشمند داشتن فرق دارد.