درباره اظهارات اخیر مارکو روبیو درباره تمدنی و تاریخی کردن جنگ، پاسخهای زیادی داده شده است. بسیاری به ایرادات تاریخی این ادعاها پرداختهاند، توضیحاتی دادهاند که ایرادات این گفتههای روبیو را تشریح کردند و به آنچه ایران در طول تاریخ انجام داده و پاسخهایی که میتوان به این روایت داد، اشاره کردهاند. اما مسئلهای که میخواهم به آن بپردازم، فراتر از صحت و سقم یک روایت تاریخی است.
پرسش من این است: در قرن بیستویکم، در جهانی که سازمان ملل متحد قرار است نماد همکاری ملتها، حلوفصل مسالمتآمیز اختلافات و تلاش برای صلح جهانی باشد، چگونه میتوان از زبان یک وزیر امور خارجه، آن هم وزیر امور خارجه قدرتمندترین کشور جهان، به گذشتهای ۲۵۰۰ ساله رسید تا برای جنگی در زمان حال چارچوبی تمدنی و تاریخی ساخت؟
افتخار بشریت در قرن بیستویکم نباید پیروزی در جنگهای ۲۵۰۰ سال پیش باشد؛ افتخار واقعی ما باید رسیدن به صلح جهانی، یا دستکم تلاش مستمر برای نزدیک شدن به آن باشد. دستاورد تمدن انسانی صرفاً این نیست که جنگهای گذشته را به یاد بیاورد، قهرمانانش را بستاید و شکستخوردگانش را به خاطر بسپارد؛ دستاورد بزرگتر آن است که بتواند اختلاف میان ملتها را در چارچوب مناسبات بینالملل، قواعد حقوقی و نظمی مبتنی بر همکاری و حلوفصل مسالمتآمیز اختلافات مدیریت کند. اگر پس از هزاران سال تاریخ، هنوز برای توجیه جنگهای امروز به نبردهای دیروز متوسل شویم، پس این همه پیشرفت در اندیشه سیاسی، حقوق بینالملل و نهادهای جهانی چه معنایی دارد؟ ارزش تمدن را باید نه در توانایی آن برای زنده نگه داشتن دشمنیهای کهن، بلکه در تواناییاش برای پایان دادن به آنها سنجید.
پس از تجربه دو جنگ جهانی، انتظار میرفت جهان به این نتیجه رسیده باشد که صلح را نمیتوان بر پایه انتقام از گذشته بنا کرد. قرار بود اختلافات میان دولتها را با دیپلماسی و قواعد بینالمللی حل کنیم، نه اینکه برای هر جنگ تازه، فصلی از تاریخ را بیرون بکشیم و از آن روایتی برای دشمنی امروز بسازیم.
اما تمدنی کردن جنگ دقیقاً چه چیزی به مسئله اضافه میکند؟
اگر اختلافی سیاسی، امنیتی یا نظامی میان دو دولت وجود دارد، باید درباره دلایل آن، مسئولیت طرفها و راههای حلوفصلش بحث کرد. چه نیازی است که پای تمدنها و هویتهای تاریخی را به میان بکشیم؟ چه ضرورتی دارد که یک منازعه معاصر را به تقابل ملتهایی تبدیل کنیم که گویی از هزاران سال پیش با یکدیگر دشمن بودهاند؟
جنگ به اندازه کافی ویرانگر است. وقتی آن را در قالب تقابل تمدنها تعریف میکنیم، خطر آن وجود دارد که دشمنی از سطح تصمیمهای دولتها به سطح هویت ملتها منتقل شود. در این صورت، مسئله دیگر صرفاً سیاستهای یک حکومت نیست؛ مردم عادی نیز ممکن است خود را وارثان یک دشمنی تاریخی بدانند و مردمان آن سوی مرز را نه انسانهایی با حقوق برابر، بلکه نمایندگان یک تمدن دشمن تصور کنند.
نتیجه چنین رویکردی چه خواهد بود، جز گسترش خشم، کینه و نفرت میان ملتها؟ حتی اگر جنگ پایان یابد، خصومتی که با زبان تاریخ و هویت تغذیه شده است، ممکن است سالها باقی بماند. آتشبس میتواند به درگیری نظامی پایان دهد، اما پایان دادن به دشمنیای که به بخشی از هویت جمعی تبدیل شده، بسیار دشوارتر است.
البته تاریخ اهمیت دارد. شناخت گذشته برای فهم جهان امروز ضروری است و هیچکس نمیتواند انتظار داشته باشد ملتها تاریخ خود را فراموش کنند. اما میان شناخت تاریخ و استفاده ابزاری از آن تفاوتی اساسی وجود دارد. تاریخ باید به ما کمک کند ریشه اختلافات را بهتر بشناسیم، نه اینکه برای اختلافات امروز، دشمنیهای تازهای بسازیم.
حتی اگر فرض کنیم همه روایتهای تاریخی مطرحشده در این بحث کاملاً درست باشند، باز هم یک پرسش اساسی باقی میماند: درست بودن یک روایت تاریخی چگونه میتواند جنگ امروز را توجیه کند؟ آیا وقوع یک رویداد در ۲۵۰۰ سال پیش، مسئولیتی جمعی برای انسانهایی ایجاد میکند که امروز زندگی میکنند؟ آیا انسانهای امروز باید هزینه تصمیمها و جنگهای مردمان هزاران سال پیش را بپردازند؟ اگر پاسخ مثبت است، این منطق را تا کجا میتوان ادامه داد؟ کدام ملت را میتوان یافت که در تاریخ طولانی خود هیچ جنگ، خشونت یا ستمی مرتکب نشده باشد؟
اگر هر دولت بتواند برای توجیه درگیری امروز به گذشتههای دور رجوع کند، تقریباً هیچ جنگی را نمیتوان صرفاً با معیارهای سیاسی و حقوقی زمان خودش بررسی کرد. هر طرف میتواند خاطرهای تاریخی را انتخاب کند، خود را قربانی بیعدالتی دیرینه بداند و اقدامات امروز خود را ادامه مبارزهای قدیمی معرفی کند. در چنین جهانی، تاریخ به جای آنکه راهی برای فهم متقابل باشد، به انباری از دلایل آماده برای دشمنی تبدیل میشود.
مسئله فقط یک اظهارنظر یا یک منازعه خاص نیست؛ مسئله نوع نگاهی است که به جنگ داریم. آیا جنگ را پدیدهای سیاسی میدانیم که باید علل آن را شناخت، مسئولیتها را مشخص کرد و برای پایان دادنش تلاش کرد؟ یا آن را نبردی ابدی میان هویتها و تمدنها میبینیم که هر نسل باید آن را از نسل پیشین تحویل بگیرد؟
اگر به گزینه دوم برسیم، خود مفهوم صلح نیز بیمعنا میشود. چگونه میتوان با مردمی صلح کرد که به ما گفتهاند ذاتاً دشمن ما هستند؟ چگونه میتوان از همزیستی سخن گفت، وقتی اختلاف سیاسی امروز به جنگی تاریخی میان هویتها تبدیل شده است؟
از یک وزیر امور خارجه، بهویژه در جایگاه مسئول سیاست خارجی کشوری با چنین قدرت و نفوذی، انتظار میرود که در پی یافتن راهی برای کاهش تنش، جلوگیری از گسترش جنگ و باز کردن مسیر دیپلماسی باشد. چنین جایگاهی مسئولیتی فراتر از دفاع از مواضع یک دولت ایجاد میکند؛ مسئولیتی در قبال پیامدهای زبانی که میتواند بر برداشت ملتها از یکدیگر و امکان صلح در آینده تأثیر بگذارد.
اگر هدف امنیت است، باید درباره راههای دستیابی به آن صحبت کرد. اگر اختلافی وجود دارد، باید راهحلش را جستوجو کرد و اگر حقوقی نقض شده است، باید درباره مسئولیت و جبران آن بحث کرد. اما ارجاع به تاریخ ۲۵۰۰ سال پیش دقیقاً چه مشکلی را حل میکند و چه چیزی به آینده صلح اضافه میکند؟
ما در قرن بیستویکم زندگی میکنیم. انسان امروز نباید زندانی جنگهای دیروز باشد و دولتهای امروز نباید برای جنگهای خود از گذشتههای دور مجوز بگیرند. اینکه ۲۵۰۰ سال پیش چه اتفاقی افتاده است، بهخودیخود هیچ دلیلی برای جنگ امروز نیست.
سؤال اصلی این نیست که کدام روایت تاریخی درستتر است؛ سؤال این است که چرا باید اصلاً از تاریخ برای توجیه جنگ استفاده کنیم، وقتی وظیفه سیاست در جهان مدرن باید یافتن راههایی برای جلوگیری از جنگ و پایان دادن به آن باشد؟