در شرایطی که تنش میان ایران، آمریکا و اسرائیل به یکی از جدیترین بحرانهای منطقه تبدیل شده، یک گزاره دائماً تکرار میشود: جنگ دیر یا زود اتفاق خواهد افتاد و مسئله فقط زمان آن است.
اما باید میان «احتمال جنگ» و «حتمی بودن جنگ» تفاوت گذاشت. اینکه شرایط خطرناک است، به این معنا نیست که نتیجه از پیش مشخص شده است. اتفاقاً در چنین شرایطی باید دید چه عواملی هنوز میتوانند مسیر بحران را تغییر دهند.
به نظر من، بخشی از مشکل دقیقاً از جایی شروع میشود که هر دو طرف تلاش میکنند از طرف مقابل یک «شیطان کامل» بسازند. در واشنگتن، بخشی از جریانهای سیاسی و لابیهای نزدیک به اسرائیل تلاش میکنند این تصویر را ایجاد کنند که تهران حاضر به هیچ امتیازی نیست و هیچ راهی جز فشار و حمله باقی نمانده است. در تهران هم بخشی از جریانهای سیاسی دائماً این تصویر را میسازند که آمریکا در نهایت حتماً به ایران حمله خواهد کرد و مذاکره چیزی جز خریدن زمان نیست.
اما واقعیت پیچیدهتر از این دو تصویر است. جنگ ممکن است اتفاق بیفتد، اما حتمی نیست و چند دلیل مشخص برای این موضوع وجود دارد.
در چنین درگیریای نمیتوان فقط به این فکر کرد که چه کسی از نظر نظامی دست بالا را دارد. جنگ میان ایران، آمریکا و اسرائیل میتواند خیلی سریع از یک درگیری محدود به بحرانی منطقهای و حتی جهانی تبدیل شود.
ایران تنها یک کشور هدف نیست و آمریکا و اسرائیل هم تنها بازیگران میدان نیستند. هر حمله گسترده میتواند واکنشهای زنجیرهای در منطقه ایجاد کند و کشورهای دیگری را وارد بحران کند.
بنابراین تصمیم برای شروع یک جنگ جدید، تصمیمی بسیار بزرگتر از حمله به چند هدف نظامی است. هر طرف باید هزینه مرحله بعدی را هم در نظر بگیرد؛ مسئلهای که تصمیمگیری برای ادامه جنگ را بسیار دشوارتر میکند.
یکی از مهمترین تفاوتهای این بحران با بسیاری از جنگهای دیگر، موقعیت جغرافیایی ایران است.
تنگه هرمز یکی از مهمترین مسیرهای انرژی جهان است و ایران توانایی تأثیرگذاری جدی بر امنیت کشتیرانی در آن را دارد. از طرف دیگر، حملات به زیرساختها یا کشورهای منطقه مانند امارات و عربستان میتواند دامنه بحران را بسیار گستردهتر کند.
در سمت دیگر منطقه نیز وضعیت بابالمندب اهمیت دارد. نیروهای حوثی همسو با ایران در جریان این بحران نفوذ خود را در بخشهایی از ساحل دریای سرخ افزایش دادهاند و مسئله بابالمندب را به یک متغیر مهم دیگر تبدیل کردهاند.
اگر همزمان هرمز و بابالمندب تحت فشار قرار بگیرند، مسئله دیگر فقط جنگ ایران و اسرائیل یا ایران و آمریکا نیست؛ مسئله به تجارت جهانی، انرژی و اقتصاد کشورهای مختلف تبدیل میشود.
همین موضوع باعث میشود که بسیاری از بازیگران منطقهای و جهانی، حتی اگر با سیاستهای ایران مخالف باشند، انگیزه داشته باشند که بحران به یک جنگ طولانی و غیرقابلکنترل تبدیل نشود.
معمولاً وقتی درباره احتمال ادامه جنگ صحبت میشود، فشار اقتصادی و سیاسی روی ایران مورد توجه قرار میگیرد؛ اما این فقط یک طرف ماجراست.
ایران از ادامه درگیری هزینههای بسیار سنگینی میپردازد: فشار اقتصادی، آسیب به زیرساختها، اختلال در صادرات و افزایش فشار اجتماعی.
اما طرف مقابل هم هزینه دارد. آمریکا برای ادامه یک جنگ طولانی باید هزینه نظامی و اقتصادی بیشتری پرداخت کند و افزایش قیمت انرژی میتواند به فشار داخلی تبدیل شود. کشورهای عربی منطقه نیز در صورت گسترش حملات، با تهدید علیه زیرساختها، تجارت و سرمایهگذاری خود مواجه میشوند.
به همین دلیل، حتی اگر در هر دو طرف نیروهایی وجود داشته باشند که ادامه فشار را ترجیح دهند، منافع بسیاری از بازیگران در نهایت به سمت پیدا کردن یک راه خروج از بحران میرود.
تنگه هرمز نمونه خوبی برای این موضوع است.
ممکن است در نگاه اول تصور کنیم موضوعی مانند هرمز فقط با قدرت نظامی حل میشود. اما همین مسئله در ماههای اخیر به یکی از موضوعات مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا تبدیل شده است. حتی درباره یک مسیر بسیار حساس که میتواند اهرم فشار بزرگی برای ایران باشد، بحث بر سر این بوده که در ازای چه امتیازاتی میتوان آن را دوباره باز کرد.
این مسئله یک نکته مهم را نشان میدهد: حتی وقتی دو طرف در شدیدترین سطح تقابل قرار دارند، هنوز میتوانند برای همان چیزی که در میدان بحرانآفرین شده، یک راهحل سیاسی پیدا کنند.
بنابراین وجود یک اهرم فشار لزوماً به معنای استفاده دائمی از آن نیست؛ میتواند بخشی از یک معامله سیاسی هم باشد.
نکته مهم دیگری که نباید نادیده گرفت این است که سناریوی حمله مستقیم به ایران، که سالها بخشی از جریان راست افراطی در اسرائیل و آمریکا و همچنین نتانیاهو از آن دفاع میکردند، دیگر فقط یک فرضیه روی کاغذ نیست. این سناریو یک بار در عمل اجرا شد؛ آمریکا و اسرائیل در جنگ ۲۰۲۶ از ابتدای درگیری بهصورت مشترک به ایران حمله کردند..
اما نتیجه آن چیزی نبود که طرفداران این رویکرد انتظار داشتند. حملات توانستند آسیب جدی به ایران وارد کنند، اما نتوانستند مسئله ایران را برای آمریکا و اسرائیل به شکل پایدار حل کنند. ارزیابیهای اولیه اطلاعاتی آمریکا نیز نشان میداد که با وجود آسیب شدید به تأسیسات هستهای، برنامه هستهای ایران به طور کامل از بین نرفته و بیشتر با تأخیر مواجه شده است.
از طرف دیگر، ایران نیز در جریان این جنگ هزینه سنگینی پرداخت و نشان داد که ادامه چنین درگیریای میتواند برایش بسیار پرهزینه باشد.
در واقع این تجربه برای هر دو طرف یک درس مهم داشت: جنگ میتواند خسارت بسیار زیادی ایجاد کند، اما لزوماً مسئله سیاسی اصلی را حل نمیکند. به همین دلیل، حتی بعد از شکست مذاکرات و بالا گرفتن دوباره تنشها، بازگشت فوری و بیقیدوشرط به یک جنگ تمامعیار تنها گزینه روی میز نبوده است.
اگر حمله قبلی میتوانست مسئله را به طور کامل حل کند، اساساً نیازی به بازگشت دوباره به مذاکره و فشار سیاسی وجود نداشت. اما حالا هر دو طرف میدانند که تکرار جنگ، نه یک عملیات ساده و قابلکنترل، بلکه ورود دوباره به مسیری با هزینههای بسیار سنگین و نتیجهای نامطمئن است.
یکی از اشتباهات رایج این است که وقتی چند دور مذاکره شکست میخورد، نتیجه بگیریم که تنها گزینه باقیمانده جنگ است.اما دیپلماسی معمولاً یک مسیر خطی نیست. ممکن است یک توافق شکست بخورد، طرفین دوباره تهدید کنند، فشار افزایش پیدا کند و بعد دوباره مذاکره کنند.
اتفاقاً همین وضعیت فعلی هم نشان میدهد که حتی در اوج اختلاف، کانالهای ارتباطی کاملاً از بین نرفتهاند. ایران همچنان پیشنهادهایی برای پایان درگیری و بازگشایی هرمز مطرح کرده و میانجیهایی مانند قطر تلاش کردهاند میان تهران و واشنگتن فاصله را کم کنند.
ممکن است این مذاکرات شکست بخورند. حتی ممکن است دوباره درگیری نظامی گسترده شود. اما «ممکن است شکست بخورد» با «هیچ راه دیگری وجود ندارد» فرق دارد.
اما شاید مهمترین دلیل برای اینکه نباید جنگ را حتمی بدانیم، خود همین باور باشد.
فرض کنیم در تهران همه به این نتیجه برسند که آمریکا قطعاً حمله خواهد کرد. در این صورت، هرگونه امتیاز دادن در مذاکره میتواند به عنوان سادهلوحی یا ضعف دیده شود. در واشنگتن هم اگر همه به این نتیجه برسند که ایران هیچوقت حاضر به توافق نیست، هرگونه عقبنشینی یا امتیاز دادن میتواند شکست تلقی شود.
در چنین شرایطی، انگیزه برای مذاکره کمتر و انگیزه برای آماده شدن جهت جنگ بیشتر میشود.
بعد ممکن است جنگ واقعاً اتفاق بیفتد و هر دو طرف بگویند: «دیدید؟ از اول هم معلوم بود جنگ حتمی است.»
اما این استدلال یک مشکل اساسی دارد.
ممکن است بخشی از دلیل وقوع جنگ دقیقاً همین باور به حتمی بودن آن بوده باشد.
اگر من باور داشته باشم طرف مقابل قطعاً به من حمله میکند، رفتارم را بر اساس همین فرض تنظیم میکنم. طرف مقابل هم رفتار من را نشانه خصومت میبیند و خودش آمادهتر میشود. من این آمادگی را نشانه دیگری از قصد حمله میبینم و بیشتر آماده میشوم.
در نهایت، چیزی که ابتدا فقط یک احتمال بود، میتواند به دلیل رفتارهایی که بر اساس همان احتمال انجام دادهایم، تبدیل به واقعیت شود.
این همان چیزی است که در سیاست بینالملل میتوان آن را نوعی پیشگویی خودمحققشونده دانست.
اینکه جنگ میان ایران، آمریکا و اسرائیل ممکن است، کاملاً روشن است. حتی ممکن است احتمال آن در مقاطعی بسیار بالا باشد.
اما «احتمال بالا» با «حتمی بودن» یکی نیست.
تا زمانی که برای هر دو طرف هزینههایی وجود دارد، تا زمانی که جنگ مسائل اصلی را به طور کامل حل نکرده، تا زمانی که اهرمهای اقتصادی و منطقهای میتوانند به جای میدان جنگ در میز مذاکره استفاده شوند و تا زمانی که کانالهای دیپلماتیک کاملاً از بین نرفتهاند، هنوز امکان تغییر مسیر وجود دارد.
شاید مهمترین اشتباه این باشد که آنقدر به حتمی بودن جنگ باور داشته باشیم که دیگر برای جلوگیری از آن تلاش نکنیم.
چون در آن صورت ممکن است روزی جنگ اتفاق بیفتد و ما آن را اثبات حتمی بودن جنگ بدانیم، در حالی که بخشی از مسیر رسیدن به همان جنگ را خودمان با این باور ساختهایم.
جنگ ممکن است اتفاق بیفتد؛ اما تا وقتی تنها گزینه ممکن نیست، نباید آن را حتمی فرض کرد.