آن دوستانی که با مغزهایی تهی از واقع‌گرایی سیاسی و دهان‌هایی پر از فریاد، سال‌ها از ضرورت «گردش به شرق» می‌گفتند و روسیه و چین را متحدان استراتژیک و شرکای راهبردی ایران معرفی می‌کردند، حالا در برابر توافق جدید روسیه و آمریکا برای کاهش قیمت نفت چه حرفی برای گفتن دارند؟
حالا که مسکو و واشنگتن بر سر منافع مشترک خودشان مذاکره می‌کنند و به توافق می‌رسند، تکلیف آن همه شعار درباره اتحاد راهبردی چه می‌شود؟ مگر قرار نبود روسیه متحدی باشد که در بزنگاه‌های حساس، منافع ایران را در اولویت قرار دهد؟
حالا دلتان را به حرف‌های مدودف خوش کنید که تنگه هرمز را مهم‌تر از بمب اتم دانسته است. درست در روزهای بعد، به سه کشتی در تنگه هرمز شلیک شد و تفاهم‌نامه به هم خورد. آیا میان این اتفاقات ارتباطی وجود دارد یا نه، مسئله اصلی من نیست؛ مسئله مهم‌تر این است که مدودف چه جایگاهی دارد که درباره مسائل ما اظهارنظر می‌کند و برای ما نسخه می‌پیچد؟
روس‌ها در سال‌های اخیر، به‌ویژه در جریان دو جنگ اخیر، نشان داده‌اند که نباید حرف‌های دیپلماتیک را با منافع واقعی‌شان اشتباه گرفت. ممکن است گاهی از آمادگی برای میانجی‌گری و ضرورت پایان جنگ سخن بگویند، اما این اظهارات به‌تنهایی چیزی را درباره رفتار عملی آن‌ها ثابت نمی‌کند. آنچه اهمیت دارد، بررسی تصمیم‌ها و اقدامات روسیه و سنجیدن آن‌ها با منافع ملی ایران است؛ نه دل بستن به چند موضع‌گیری دوستانه.
پیش‌تر، محمدجواد ظریف نیز از تلاش روسیه برای جلوگیری از دستیابی به توافق هسته‌ای در مذاکرات برجام یا برهم زدن آن سخن گفته بود. در جریان جنگ دوازده‌روزه نیز پوتین از منافع ویژه روسیه در رابطه با اسرائیل صحبت کرد. این موارد را باید در کنار یک واقعیت اساسی دید: روسیه با ایران، اسرائیل، کشورهای عربی و قدرت‌های غربی روابطی دارد که هرکدام برایش کارکرد و منفعت متفاوتی دارند. مسکو قرار نیست صرفاً به دلیل رابطه‌اش با تهران، منافع دیگر خود را نادیده بگیرد.
البته نباید از روسیه بابت این موضوع ایراد گرفت. روسیه به دنبال منافع ملی خودش است و این حق هر کشوری است. هیچ دولتی موظف نیست منافع کشور دیگری را بر منافع خودش مقدم بداند. مسئله دقیقاً همین‌جاست: چرا عده‌ای در ایران این منطق ساده را درباره دیگران می‌پذیرند، اما وقتی نوبت به خود ایران می‌رسد، آن را فراموش می‌کنند؟
چرا ما هم نباید به دنبال منافع ملی خودمان باشیم؛ چه این منافع از مسیر همکاری با شرق تأمین شود، چه از مسیر همکاری با غرب و چه از طریق رابطه با هر کشور دیگری که بتواند در چارچوبی متقابل به تأمین آن‌ها کمک کند؟
سیاستمدار عاقل کسی است که نه فریب دشمنی‌های ظاهری را بخورد و نه شیفته دوستی‌های لفظی شود. او باید بداند که در سیاست بین‌الملل، هیچ کشوری صرفاً به دلیل شباهت شعارها، مخالفت مشترک با یک قدرت یا سابقه همکاری، برای همیشه متحد کشور دیگری باقی نمی‌ماند. آنچه اهمیت دارد، سنجش مداوم منافع، ارزیابی رفتار واقعی دولت‌ها و حفظ استقلال تصمیم‌گیری است.
اگر روسیه می‌تواند با آمریکا برای تأمین منافع اقتصادی خودش به توافق برسد، چرا ایران نباید بتواند با آمریکا یا هر قدرت دیگری، در صورت تأمین منافع ملی‌اش، به توافق برسد؟ اگر مسکو حق دارد در رابطه با تهران و تل‌آویو محاسبات مستقل خود را داشته باشد، چرا تهران نباید همین حق را برای خودش قائل باشد؟
«نگاه به شرق» یا «نگاه به غرب» به‌خودی‌خود سیاست خارجی نیست؛ این‌ها صرفاً جهت‌های جغرافیایی‌اند. سیاست خارجی زمانی معنا پیدا می‌کند که بدانیم از رابطه با هر کشور چه می‌خواهیم، چه چیزی به دست می‌آوریم، چه هزینه‌ای می‌پردازیم و چگونه از تبدیل شدن به ابزار سیاست‌های دیگران جلوگیری می‌کنیم.
ایران نه باید به روسیه وابسته باشد و نه برای اثبات استقلالش، همکاری با غرب را ناممکن کند. معیار باید منافع ملی ایران باشد، نه وفاداری ایدئولوژیک به یک بلوک قدرت. اگر توافقی با روسیه به سود ایران است، باید از آن استقبال کرد؛ اگر توافقی با آمریکا یا اروپا منافع بیشتری تأمین می‌کند، نباید صرفاً به دلیل جهت‌گیری سیاسی برخی جریان‌ها آن را رد کرد.
تفاوت سیاست خارجی واقع‌گرایانه با سیاست خارجی شعاری همین است: اولی می‌پرسد چه چیزی برای کشور مفید است؛ دومی ابتدا متحد و دشمن را تعیین می‌کند و بعد می‌کوشد هر اتفاقی را در تأیید انتخاب خود تفسیر کند.
روسیه حق دارد به دنبال منافع خودش باشد. سؤال این است که چرا ما نباید همین حق را برای ایران قائل باشیم؟
