به نظرم درباره صحبتهای جواد ظریف پیرامون اینکه چرا عهدنامه ترکمانچای امضا شد، برداشت نادرستی شکل گرفته است. مسئله، ستایش ترکمانچای یا دفاع از مفاد آن نیست. از دست رفتن بخشهای مهمی از سرزمین ایران و تحمیل امتیازات سنگین به کشور، بهاندازه کافی گویای فاجعهبار بودن این عهدنامه است. اما نکتهای که ظریف به آن اشاره میکند، فراتر از خود ترکمانچای است: اینکه در سیاست، گاهی برای حفظ یک کشور باید تصمیمهایی گرفت که در شرایط عادی پذیرفتنی نیستند.
هر دولت و ملتی باید در سیاست برای خودش اولویتهایی تعیین کند. نمیتوان انتظار داشت یک کشور در تمام شرایط و بدون توجه به محدودیتهایش، به همه اهداف خود دست پیدا کند. به نظر من، حفظ تمامیت ارضی و بقای موجودیت کشور باید از مهمترین اولویتهای هر دولتی باشد. تصور کنید موجودیت یک کشور در معرض خطر قرار گرفته است و ادامه یک جنگ ممکن است نهفقط به ازدسترفتن بخشی از خاک آن، بلکه به فروپاشی ساختار سیاسی و از بین رفتن توانایی کشور برای ادامه حیات منجر شود. در چنین شرایطی، ممکن است دولت ناچار شود از بخشی از خواستههایش عقبنشینی کند تا اصل موجودیت کشور را حفظ کند.
این عقبنشینی لزوماً تصمیم خوبی نیست و نباید آن را به انتخابی مطلوب تبدیل کرد؛ اما باید شرایطی را هم در نظر گرفت که آن تصمیم در آن گرفته شده است. گاهی مسئله این نیست که کدام انتخاب خوب است، بلکه این است که کدام انتخاب آسیب کمتری به کشور وارد میکند. سیاستمدار مسئول نمیتواند صرفاً به دلیل تلخی یک تصمیم، از پذیرفتن واقعیتهای موجود خودداری کند. او باید پیامدهای انتخابهایش را بسنجد و ببیند اصرار بر ادامه یک مسیر، در نهایت چه هزینهای برای کشور خواهد داشت.
برای فهم بهتر این مسئله، باید به جنگهای ایران و روسیه در دوره قاجار بازگردیم. در آغاز قرن نوزدهم، روسیه در دوره امپراتور الکساندر اول سیاست گسترش نفوذ خود در قفقاز را دنبال میکرد. گرجستان در سال ۱۸۰۱ به امپراتوری روسیه ضمیمه شده بود و روسها بهتدریج در پی تسلط بر دیگر خاننشینهای منطقه بودند؛ سرزمینهایی که حکومت قاجار نیز آنها را بخشی از قلمرو و حوزه نفوذ خود میدانست. در سال ۱۸۰۴، حمله روسیه به گنجه و گسترش پیشرویهایش در قفقاز، رویارویی مستقیم دو کشور را رقم زد. فتحعلیشاه قاجار که این تحولات را تهدیدی علیه حکومت خود میدید، وارد جنگی شد که نزدیک به یک دهه ادامه یافت.
ایران در این جنگ بدون توان نظامی نبود. عباسمیرزا، ولیعهد و فرمانده اصلی نیروهای ایران در جبهه شمالی، برای اصلاح ارتش تلاش کرده بود و در مقاطعی نیز موفقیتهایی به دست آورد. اما ایران از نظر سازمان نظامی، تجهیزات، منابع مالی و توان پشتیبانی با مشکلات جدی روبهرو بود. در مقابل، روسیه توانست بهتدریج برتری نظامی خود را تثبیت کند. شکستهای سنگین ایران در نبردهای اصلاندوز و لنکران در سال ۱۸۱۲ و از دست رفتن مواضع مهم، سرانجام راه را برای پایان جنگ نخست باز کرد.
در سال ۱۸۱۳، ایران ناچار به پذیرش عهدنامه گلستان شد. بر اساس این عهدنامه، بخش بزرگی از قلمرو ایران در قفقاز، از جمله قرهباغ، گنجه، شیروان، باکو و مناطق دیگر، به روسیه واگذار شد یا حاکمیت روسیه بر آنها به رسمیت شناخته شد. عهدنامه گلستان برای ایران تلخ و پرهزینه بود، اما اختلافات مرزی و سرزمینی دو کشور را بهطور کامل حل نکرد. در سالهای بعد، تلاشهای دیپلماتیک ایران برای بازپسگیری برخی مناطق نیز به نتیجه نرسید و تنشها همچنان ادامه یافت.
پس از عهدنامه گلستان، عباسمیرزا و بخشی از نیروهای سیاسی و مذهبی ایران همچنان به بازپسگیری سرزمینهای ازدسترفته امیدوار بودند. دربار قاجار نیز به حمایت بریتانیا اتکا داشت؛ حمایتی که تصور میشد در صورت وقوع جنگ با یک قدرت اروپایی، میتواند به کمک نظامی یا مالی منجر شود. اما محاسبات سیاسی و نظامی با واقعیت قدرت روسیه و میزان حمایت خارجی همخوانی نداشت. در سال ۱۸۲۶، ایران بار دیگر جنگ را آغاز کرد، با این امید که بتواند مناطق ازدسترفته را پس بگیرد.
جنگ دوم در ابتدا با پیشروی نیروهای ایران همراه شد، اما این موفقیتها دوام نیاورد. روسها ضدحمله کردند و در سال ۱۸۲۷ ایروان و نخجوان را تصرف کردند. سپس تبریز، یکی از مهمترین شهرهای ایران و مرکز قدرت ولیعهد، به دست نیروهای روسیه افتاد. پیشروی نیروهای روسی و تهدید رسیدن آنها به تهران، حکومت قاجار را در موقعیتی بسیار دشوار قرار داد. ایران دیگر از موضع قدرت مذاکره نمیکرد؛ شکستهای نظامی، ازدسترفتن شهرهای مهم و تهدید پیشروی بیشتر روسیه، قدرت چانهزنی حکومت را بهشدت محدود کرده بود.
در چنین شرایطی، مذاکرات صلح انجام شد. از طرف ایران، عباسمیرزا و میرزا ابوالحسنخان ایلچی در روند توافق حضور داشتند و اللهیارخان آصفالدوله نیز از مقامهای ارشد دربار بود که در امضای عهدنامه نقش داشت. در طرف روسیه، ژنرال ایوان پاسکویچ نمایندگی میکرد؛ فرماندهای که پیروزیهای نظامی روسیه در جنگ دوم، موقعیت او را در مذاکرات تقویت کرده بود. عهدنامه ترکمانچای در فوریه ۱۸۲۸ امضا شد.
مفاد عهدنامه بسیار سنگین بود. ایران خانات ایروان و نخجوان را به روسیه واگذار کرد، پرداخت غرامت سنگینی را پذیرفت و امتیازات مهمی در زمینه تجارت و روابط سیاسی به روسیه داد. همچنین محدودیتهایی جدی بر موقعیت دریایی ایران در دریای خزر تحمیل شد. ترکمانچای توافقی برابر میان دو کشور نبود؛ پیمانی بود که در سایه شکست نظامی ایران و برتری طرف مقابل شکل گرفت و پیامدهای بلندمدتی برای استقلال و جایگاه ایران داشت.
بااینحال، برای فهم این تاریخ باید دو پرسش را از یکدیگر جدا کنیم: چرا حکومت قاجار با محاسبات نادرست و ضعفهای ساختاری، ایران را به چنین وضعیت دشواری رساند؟ و پس از شکستهای نظامی و پیشروی روسیه، چه گزینههایی برای جلوگیری از خسارتهای بیشتر باقی مانده بود؟ پرسش اول درباره مسئولیت حکومت در شکلگیری آن وضعیت است؛ پرسش دوم درباره تصمیمگیری در شرایطی است که گزینههای مطلوب تا حد زیادی از دست رفتهاند. پاسخ به پرسش دوم، اشتباهات حکومت در پاسخ به پرسش اول را پاک نمیکند.
این دقیقاً همان نکتهای است که به نظرم در برداشت از صحبتهای ظریف نادیده گرفته میشود. اشاره به اینکه چرا یک حکومت به توافقی مانند ترکمانچای رسید، لزوماً به معنای ستایش آن توافق یا تأیید عملکرد شاهان قاجار نیست. میتوان عهدنامه را فاجعهبار دانست، تصمیم به آغاز جنگ دوم را نقد کرد و همزمان درباره این پرسش اندیشید که وقتی یک کشور در میدان جنگ شکست خورده و طرف مقابل تا شهرهای مهمش پیشروی کرده است، چگونه باید از خسارتهای بیشتر جلوگیری کند.
گاهی تصمیمهای اشتباه یک حکومت، کشور را به نقطهای میرسانند که دیگر گزینههای خوبی پیش رویش نیست. در آن لحظه، حتی یک توافق بسیار بد هم ممکن است در مقایسه با ادامه جنگ، گزینه کمهزینهتری باشد.روشن است که پس از شکست نظامی، قدرت چانهزنی ایران محدود شده بود و حکومت با انتخابهای دشواری روبهرو بود. این همان تفاوت میان جلوگیری از یک فاجعه و ستایش توافقی است که در جریان آن فاجعه به دست آمده است.
گاهی شرایط به جایی میرسد که انتخاب دیگر میان خوب و بد نیست؛ حتی میان بد و بدتر هم نیست، بلکه میان فاجعه و فاجعهای با ابعاد کوچکتر است. در چنین موقعیتی، تصمیمگیرنده باید بسنجد که کدام مسیر کمترین خسارت را به کشور وارد میکند. این منطق به معنای تأیید نتیجه جنگها، توجیه اشتباهات حاکمان یا نادیده گرفتن حقوق ازدسترفته مردم نیست. اگر قرار است از تاریخ درس بگیریم، باید هم اشتباهاتی را که کشور را به چنین نقطهای رساندند بشناسیم و هم بفهمیم چرا در شرایط بحرانی، تصمیمگیری واقعبینانه اهمیت پیدا میکند.
به نظرم آنچه در تقابل اخیر ایران و آمریکا رخ داده نیز از بعضی جهات یادآور این تجربه تاریخی است؛ نه به این معنا که شرایط امروز با دوران قاجار یکسان است، بلکه از این جهت که در هر دو مورد، خطر از دست رفتن فرصت دیپلماسی و بازگشت به چرخه درگیری وجود دارد. ایران وارد جنگی با آمریکا و اسرائیل شد و پس از هفتهها درگیری، آتشبسی برقرار شد. سپس دو طرف به تفاهمی اولیه برای پایان دادن به جنگ و مذاکره درباره توافقی گستردهتر رسیدند؛ تفاهمی که قرار بود زمینه کاهش درگیریها و بازگشایی تنگه هرمز را فراهم کند. اما این روند دوام نیاورد. حملات به کشتیهای تجاری، از جمله حمله به سه کشتی در تنگه هرمز، و حملات متقابل ایران و آمریکا، به فروپاشی تفاهم اولیه و ازسرگیری درگیریها کمک کرد. دو طرف یکدیگر را به نقض تفاهم متهم کردند و اختلاف بر سر مفاد و نحوه اجرای آن نیز به بحران دامن زد.
این تجربه یادآور نکتهای مهم است: گاهی پس از یک جنگ پرهزینه، فرصتی برای متوقف کردن درگیری و حرکت به سمت توافق پدید میآید، اما اگر این فرصت با محاسبات نادرست، اقدامات تنشزا یا ناتوانی در پایبندی به تفاهم از دست برود، کشور ممکن است دوباره درگیر جنگی شود که هزینههای بیشتری به آن تحمیل میکند. در جنگ دوم ایران و روسیه نیز تصمیم حکومت قاجار برای بازپسگیری سرزمینهای ازدسترفته، بدون برآورد واقعبینانه از توان نظامی روسیه و شرایط بینالمللی، سرانجام به شکست سنگینتر و عهدنامه ترکمانچای انجامید. البته این دو رویداد از نظر تاریخی یکسان نیستند و مسئولیتها و جزئیاتشان تفاوت دارد؛ شباهت مورد نظر، در خطر از دست رفتن فرصت دیپلماسی و ورود دوباره به چرخه تقابل و خسارت است.
ممکن است ایران امروز نیز با وضعیتی دشوارتر روبهرو شود: ادامه تقابل میتواند هزینههای نظامی، اقتصادی و انسانی بیشتری به کشور تحمیل کند، درحالیکه رسیدن به توافقی پایدار مستلزم تصمیمهای دشوار و پذیرش امتیازهایی از سوی طرفهای مذاکره است. یکی از موضوعاتی که میتواند در چنین مذاکراتی مطرح باشد، برنامه هستهای ایران و محدودیتهای مربوط به آن است؛ در کنار مسائلی مانند تحریمها، تضمینهای امنیتی و ترتیبات مربوط به پایان جنگ. اینکه چه امتیازی در برابر چه تعهد یا منفعتی پذیرفته شود، باید موضوع مذاکرهای دقیق و سنجیده باشد، نه تصمیمی مبتنی بر شعار یا فشارهای مقطعی.
از نگاه من، برنامه هستهای ایران طی دهههای گذشته هزینههای سنگینی بر کشور تحمیل کرده و دستاوردهای آن، دستکم در نسبت با این هزینهها، محل تردید جدی است. بااینحال، این برنامه برای بخشی از ساختار حاکمیت و حامیانش اهمیتی راهبردی و سیاسی دارد. بنابراین نمیتوان انتظار داشت اختلاف بر سر آن بدون تصمیمگیری دشوار حل شود. مسئله این است که آیا حفظ همه ابعاد این برنامه، با هر میزان هزینهای که برای جامعه ایران دارد، همچنان باید بر دیگر اولویتهای کشور مقدم باشد؟ یا میتوان با پذیرش محدودیتهایی قابل مذاکره، در برابر دریافت امتیازهای روشن و پایدار، راهی برای کاهش فشارها و پایان دادن به بحران پیدا کرد؟
این به معنای آن نیست که ایران باید هر توافقی را به هر قیمتی بپذیرد. توافقی که امتیازهای مهم و برگشتناپذیر میگیرد اما در برابر آن منفعت ملموس و پایداری برای کشور ایجاد نمیکند، لزوماً به نفع ایران نیست. مسئله، سنجیدن هزینهها و منافع واقعی هر انتخاب است. اگر قرار است درباره برنامه هستهای یا دیگر موضوعات اختلافی امتیازی داده شود، باید روشن باشد که در برابر آن چه چیزی به دست میآید، چگونه میتوان از اجرای تعهدات طرف مقابل اطمینان یافت و چه سازوکاری برای جلوگیری از بازگشت بحران وجود دارد. واقعبینی به معنای چشمپوشی از منافع ملی نیست؛ به معنای تعریف منافع ملی بر اساس امنیت، رفاه و آینده مردم است، نه صرفاً حفظ مواضع اعلامشده.
درس ترکمانچای این نیست که ایران باید هر توافقی را بپذیرد؛ درس آن این است که تصمیمهای امروز میتوانند دامنه انتخابهای فردا را محدود کنند. همانطور که جنگی که با امید به بازپسگیری سرزمینهای ازدسترفته آغاز شد، به واگذاری سرزمینهای بیشتری انجامید، اصرار بر ادامه یک تقابل نیز ممکن است کشوری را که به دنبال حفظ قدرت و موقعیت خود است، در موقعیتی دشوارتر قرار دهد. جلوگیری از تکرار چنین تجربهای نیازمند واقعبینی، ارزیابی هزینهها و آمادگی برای تصمیمهای سخت است؛ تصمیمهایی که هدفشان باید حفظ منافع اساسی ایران و کاهش هزینهای باشد که مردم برای مناقشات سیاسی و راهبردی میپردازند.
در سیاست، همیشه نمیتوان همه چیز را به دست آورد. گاهی تصمیم دشوار، عقبنشینی از بخشی از خواستهها برای حفظ منافع بزرگتر است. این نه ستایش شکست است و نه دعوت به تسلیم؛ بلکه تأکید بر این واقعیت است که سیاستمدار باید میان آرزوها، امکانات واقعی و هزینه تصمیمهایش تفاوت قائل شود. امروز نیز عبور ایران از بحران به چنین واقعبینیای نیاز دارد: تصمیمهایی سنجیده که هدفشان نه پیروزی در شعارها، بلکه حفظ کشور، امنیت مردم و امکان ساختن آیندهای بهتر باشد.