با پایان سفر عاصم منیر به تهران، اگر این سفر بدون دستیابی به نتیجهای ملموس به پایان رسیده باشد، چشمانداز دیپلماسی بار دیگر تیرهتر از گذشته به نظر میرسد. دستکم در عرصه عمومی، خبر امیدوارکنندهای از این رفتوآمدها به بیرون درز نکرده است؛ نه نشانه روشنی از گشایش دیده میشود و نه افقی که بتوان به آن دل بست. گویی تلاشها برای یافتن راهی به سوی توافق، دستکم در این مرحله، به نتیجه مطلوب نرسیدهاند.
در این میان، لحن و مواضع برخی مقامات ایرانی نیز پرسشبرانگیز است. سخنان آنان چنان به نظر میرسد که گویی وقوع جنگ اتفاقی است که میتوان بهسادگی از کنار آن گذشت؛ گویی نه ضرورتی برای نگرانی وجود دارد و نه عجالتی برای یافتن راهی به سوی توافق. اگر تلاشهای میانجیگرانه نیز بینتیجه مانده باشند، این پرسش جدیتر میشود که آیا هنوز ارادهای برای باز نگهداشتن مسیرهای دیپلماتیک وجود دارد؟
عدهای با ادبیاتی پوپولیستی، نترسیدن از جنگ را نشانه قدرت و پیروزی جلوه میدهند؛ گویی هرچه از جنگ کمتر بترسیم، استوارتر و شکستناپذیرتریم. اما جنگ نه میدان شعار است و نه رنج و ویرانی آن با واژههای پرطمطراق از میان میرود. وقتی پای جان انسانها، امنیت خانوادهها و آینده یک جامعه در میان است، نترسیدن نه لزوماً شجاعت است و نه بهخودیخود فضیلت. نمیتوان هزینههای جنگ را بر دوش مردم گذاشت و همزمان، بیاعتنایی به خطر آن را به نام اقتدار به آنان فروخت.
ترس، همیشه نشانه ضعف نیست؛ گاهی درست در نقطه مقابل، نشانه عقلانیت است. انسانی که از پیامدهای تصمیم خود نمیترسد، ممکن است خطر را بهدرستی نشناخته باشد یا چنان در اسارت غرور گرفتار شده باشد که دیگر توان سنجیدن هزینهها را نداشته باشد. ترس، اگر به انفعال و تسلیم نینجامد، میتواند نیرویی برای مهار تصمیمهای پرهزینه و جستوجوی راههای کمخطرتر باشد.
دولتها نیز از این قاعده مستثنا نیستند. بهویژه دستگاه دیپلماسی، بیش از هر نهاد دیگری، باید خطر جنگ را جدی بگیرد؛ نه برای آنکه از موضع ضعف سخن بگوید، بلکه برای آنکه پیش از بستهشدن آخرین درها، راهی برای جلوگیری از فاجعه بیابد. وظیفه دیپلماسی، نمایش شجاعت در برابر جنگ نیست؛ هنر آن است که نگذارد کشور به نقطهای برسد که جنگ، تنها گزینه باقیمانده باشد.
اگر سفر عاصم منیر بدون پیشرفت قابلتوجهی پایان یافته باشد، این اتفاق باید بیش از آنکه بهانهای برای نمایش ایستادگی تلقی شود، زنگ خطری برای دستگاه دیپلماسی باشد. بازگشت یک میانجی بدون توافق، لزوماً به معنای پایان همه فرصتها نیست؛ اما میتواند نشانهای باشد از اینکه فاصله میان مواضع طرفین همچنان زیاد است و فرصتهای موجود برای جلوگیری از درگیری، آنقدرها هم نامحدود نیستند.
در سیاست خارجی، گاهی حفظ یک کانال ارتباطی، ادامه یک مذاکره بینتیجه یا حتی پذیرفتن دشواری گفتوگو با طرف مقابل، ارزشمندتر از مواضعی است که در ظاهر محکم و در عمل پرهزینهاند. راههای ارتباطی را باید تا آخرین لحظه باز نگه داشت؛ چراکه آنچه امروز بیفایده به نظر میرسد، ممکن است فردا تنها روزنه باقیمانده برای جلوگیری از یک بحران باشد.
مسئله این نیست که ایران باید از مواضع خود دست بکشد یا به هر قیمتی توافق کند. مسئله این است که هیچ موضع سیاسی، هیچ شعار و هیچ نمایش اقتداری نباید ما را از محاسبه هزینههای جنگ غافل کند. قدرت واقعی فقط در توان ایستادگی نیست؛ در توان تشخیص لحظه مناسب برای توافق، حفظ امکان گفتوگو و جلوگیری از تحمیل هزینههای جبرانناپذیر به جامعه نیز هست.
جنگ، آزمون شجاعت نیست که نترسیدن از آن افتخار باشد؛ آزمون عقلانیت است که باید تا جای ممکن از وقوعش جلوگیری کرد. اگر دستگاه دیپلماسی کشور از خطر جنگ غافل بماند، برای باز نگهداشتن مسیرهای ارتباطی تلاشی نکند و نبود توافق را وضعیتی عادی و بیهزینه جلوه دهد، آنگاه باید درباره منطق چنین تصمیمگیریای پرسید.
از جنگ باید ترسید؛ نه آنقدر که تسلیم شویم، بلکه آنقدر که برای جلوگیری از آن، هیچ فرصت معقولی را از دست ندهیم. دیپلماسی قرار نیست ثابت کند که از جنگ نمیترسیم؛ قرار است نگذارد روزی برسد که دیگر فرصتی برای هشدار دادن، گفتوگو کردن و انتخاب راهی دیگر باقی نمانده باشد.