آیا ما در روزهای پیش از یک جنگ جهانی زندگی میکنیم؟
نمیدانم این سؤال را باید جدی گرفت یا نه. شاید چند سال پیش اگر کسی میگفت اروپا دوباره دارد خودش را برای یک جنگ بزرگ آماده میکند، خیلیها به او میخندیدند. جنگ برای نسل ما(البته بجز خاورمیانه!) چیزی بود که بیشتر در کتابهای تاریخ اتفاق افتاده بود. اما حالا کافی است چند دقیقه اخبار را بخوانیم تا بفهمیم فضای اروپا دیگر آن آرامش سابق را ندارد؛ انگار دوباره بوی جنگ میآید.
فرانسه از تشدید تهدیدهای روسیه حرف میزند. مکرون دستور داده برای حفاظت از زیرساختهای حیاتی و مراکز حساس در برابر حملات سایبری و پهپادی آماده شوند. سوئیس، همان کشوری که سالها بیطرفی یکی از مهمترین ویژگیهایش بود، در استراتژی امنیتی جدیدش جنگ روسیه و اوکراین و تهدیدهای هیبریدی را در مرکز توجه قرار داده است. اینها اتفاقات کوچکی نیستند. اروپا بعد از دههها دوباره دارد درباره دفاع، بازدارندگی، زیرساختهای حیاتی و آمادگی برای جنگ صحبت میکند.
و همهچیز از اوکراین شروع شد. روسیه در فوریه ۲۰۲۲ به اوکراین حمله کرد. جنگی که قرار بود کوتاه باشد، سالها ادامه پیدا کرد و حالا دیگر فقط مسئله روسیه و اوکراین نیست. در کنار میدان جنگ، حملات سایبری، خرابکاری، عملیات اطلاعاتی و فعالیتهای پهپادی هم به بخشی از این رویارویی تبدیل شدهاند. اروپا بیشتر از خود جنگ میترسد یا از چیزی که ممکن است بعد از آن اتفاق بیفتد؟ شاید دومی. چون وقتی یک پهپاد وارد حریم هوایی یک کشور عضو ناتو میشود، وقتی درباره خرابکاری در زیرساختها هشدار داده میشود یا وقتی دولتها خودشان را برای حملات سایبری آماده میکنند، دیگر مرز میان «جنگ اوکراین» و «امنیت اروپا» آنقدرها هم واضح نیست.
در همین فضا، پوتین گفته رهبران اروپایی آشکارا برای یک جنگ قریبالوقوع با روسیه آماده میشوند. این جمله برای من از خود خبرهای نظامی هم نگرانکنندهتر است. نه به این دلیل که لزوماً به معنای آغاز یک جنگ است، بلکه چون نشان میدهد دو طرف دیگر اقدامات یکدیگر را صرفاً دفاعی نمیبینند. اروپا میگوید برای مقابله با تهدید روسیه آماده میشود و روسیه میگوید اروپا برای جنگ با روسیه آماده میشود. و این همان نقطه خطرناک ماجراست.
کشورها وقتی احساس ناامنی میکنند، خودشان را مسلحتر و آمادهتر میکنند. اما طرف مقابل همین آمادگی را تهدید میبیند و خودش را بیشتر آماده میکند. بعد طرف اول دوباره احساس خطر بیشتری میکند. شاید اسمش در کتابهای روابط بینالملل «معمای امنیت» باشد، اما برای آدمی که بیرون از اتاقهای تصمیمگیری نشسته، معنای سادهتری دارد: هر دو طرف میترسند و هر دو طرف به خاطر ترسشان قدرتمندتر میشوند.
و اینجاست که باید یک چیز را فراموش نکنیم. این بحران از هیچ شروع نشد. روسیه به اوکراین حمله کرد و همان حمله، محاسبات امنیتی اروپا را تغییر داد. کشورهایی که سالها فکر میکردند میتوانند با تجارت و همکاری اقتصادی، روسیه را به بخشی عادی از نظم اروپایی تبدیل کنند، حالا دوباره درباره جنگ فکر میکنند.
اما آیا این یعنی جنگ جهانی سوم نزدیک است؟ نه. هیچ شاهدی وجود ندارد که بگوید روسیه و ناتو در آستانه یک جنگ مستقیم هستند. ولی راستش چیزی که من را نگران میکند، تصمیم آگاهانه برای شروع یک جنگ جهانی نیست. جنگهای بزرگ همیشه با جمله «امروز تصمیم گرفتیم جنگ جهانی را شروع کنیم!» آغاز نمیشوند. گاهی یک حادثه کافی است؛ یک پهپاد، یک اشتباه، یک حمله که طرف مقابل آن را جدیتر از آنچه بوده برداشت کند، یک پاسخ و بعد پاسخی دیگر. در دنیایی که روسیه و ناتو تا این اندازه به هم نزدیک شدهاند، شاید خطرناکترین چیز همین باشد؛ اینکه هیچکس واقعاً جنگ بزرگ را نخواهد، اما زنجیرهای از تصمیمهای کوچک در نهایت همه را به سمت آن ببرد.
برای همین فکر میکنم در کنار بازدارندگی، چیزی که بیشتر از همیشه به آن احتیاج داریم حفظ کانالهای دیپلماتیک است. حتی وقتی دو طرف با هم اختلاف دارند، حتی وقتی اعتماد وجود ندارد، باید راهی برای حرفزدن باقی بماند؛ چون در چنین شرایطی گاهی یک تماس تلفنی، یک مذاکره یا یک کانال ارتباطی میتواند جلوی تبدیل یک حادثه به یک بحران بزرگتر را بگیرد. هدف این نیست که اختلاف روسیه و اروپا نادیده گرفته شود؛ هدف این است که اختلاف به جایی نرسد که دیگر راه برگشتی وجود نداشته باشد.
شاید ما در روزهای پیش از جنگ جهانی سوم نیستیم. امیدوارم نباشیم. اما فکر میکنم دلیل این حس اضطراب چیز دیگری است: اینکه چرا فرانسه باید خودش را برای چنین حملاتی آماده کند؟ چرا سوئیس، با آن سابقه طولانی بیطرفی، باید استراتژی امنیتیاش را با محوریت جنگ روسیه و تهدیدهای هیبریدی تغییر دهد؟ چرا کشورهای اروپایی دوباره درباره جنگ، زیرساخت حیاتی و آمادگی نظامی حرف میزنند؟ و اصلاً چرا رئیسجمهور روسیه باید از تهدید اروپا و آمادهشدن این کشورها برای جنگ با روسیه صحبت کند؟
شاید هنوز جنگ جهانی در راه نباشد. اما همین «چرا»ها هستند که آدم را نگران میکنند. نه اینکه فردا حتماً جنگی شروع شود؛ بلکه اینکه چرا جهان دوباره به جایی رسیده که اصلاً مجبوریم چنین سؤالی را از خودمان بپرسیم.
آخرش شاید مسئله خیلی سادهتر از تمام این تحلیلهای نظامی و سیاسی باشد. روسیه و اروپا میتوانند سالها با هم اختلاف داشته باشند، میتوانند به هم اعتماد نکنند و حتی یکدیگر را تهدیدی برای امنیت خود بدانند. اما تا وقتی راه گفتوگو باز است، هنوز راهی برای برگشت وجود دارد. جنگ وقتی شروع میشود که دیگر کسی حاضر نباشد حرف بزند.
دیپلماسی شاید نتواند همه اختلافها را حل کند، اما جنگ هم هیچکدامشان را حل نمیکند بلکه اختلافات و حس انتقام را بیشتر میکند. امیدوارم این را بفهمند؛ قبل از اینکه یک اشتباه، چیزی را شروع کند که هیچکس دیگر نتواند متوقفش کند این را بفهمند.