مدتی پیش عده‌ای معتقد بودند ایران باید مذاکره با آمریکا را تا بعد از انتخابات میان‌دوره‌ای این کشور به تعویق بیندازد؛ با این استدلال که انتخابات برای ترامپ اهمیت زیادی دارد و او برای جلوگیری از شکست جمهوری‌خواهان حاضر خواهد شد امتیازهای بیشتری به ایران بدهد.
من همان زمان هم معتقد بودم چنین محاسبه‌ای می‌تواند اشتباه باشد. احتمال شکست جمهوری‌خواهان وجود داشت و حالا این اتفاق افتاده است. اما سؤال اصلی اینجاست: حالا که انتخابات برگزار شده و نتیجه آن مشخص شده، چرا هنوز باید منتظر بمانیم؟ قرار است این بار منتظر چه اتفاق دیگری باشیم؟
به نظرم مسئله اصلی این است که ما بیش از اندازه به تحولات سیاسی آمریکا به چشم فرصتی برای افزایش قدرت چانه‌زنی خودمان نگاه می‌کنیم، بدون اینکه به این احتمال توجه کنیم که همین تحولات ممکن است محاسبات طرف مقابل را به سمت دیگری ببرد.
به نظرم باید احتمال تشدید تنش و حتی ورود به یک جنگ گسترده‌تر را جدی‌تر از گذشته بررسی کنیم. فاصله مواضع تهران و واشنگتن، دشواری رسیدن به توافق و ادامه فضای تقابل، در کنار تغییر محاسبات سیاسی ترامپ، شرایطی ایجاد کرده‌اند که نمی‌توان خطر درگیری نظامی را صرفاً یک احتمال دور از ذهن دانست.
نکته مهم اینجاست که من شکست انتخاباتی ترامپ را لزوماً عاملی برای کاهش خطر جنگ نمی‌دانم؛ حتی معتقدم ممکن است این اتفاق در کنار سایر عوامل، محاسبات او را به سمتی ببرد که خطر تشدید درگیری را افزایش دهد.
ترامپ هزینه سیاسی شکست انتخاباتی را تا حد زیادی پرداخته، امکان نامزدی برای یک دوره دیگر ریاست‌جمهوری را ندارد و دیگر همان انگیزه سابق برای حفظ موقعیت انتخاباتی‌اش را دنبال نمی‌کند. در چنین شرایطی، نمی‌توان فرض کرد که ملاحظات حزبی و انتخاباتی الزاماً او را از تصمیم‌های پرهزینه نظامی بازمی‌دارند.
از طرف دیگر، اگر ترامپ به دنبال ثبت یک میراث سیاسی برای خودش باشد، ممکن است یک توافق بزرگ یا یک دستاورد خارجی را راهی برای تحقق این هدف بداند؛ اما نباید احتمال انتخاب مسیر تقابل و اقدام نظامی را هم نادیده گرفت. به‌خصوص که محدودیت‌های سیاسی داخلی آمریکا، هرچند واقعی‌اند، لزوماً به معنای ناتوانی رئیس‌جمهور از آغاز یک درگیری نظامی نیستند.
نگرانی من صرفاً ادامه وضعیت فعلی یا افزایش محدود تنش‌ها نیست؛ مسئله، احتمال ورود به جنگی گسترده‌تر و پرهزینه‌تر است که پیامدهای اقتصادی، امنیتی و انسانی آن می‌تواند بسیار فراتر از محاسبات امروز ما باشد. البته این به معنای قطعی دانستن جنگ نیست؛ بلکه به این معناست که نباید با اتکا به فرض‌هایی مانند شکست انتخاباتی ترامپ یا مشکلات داخلی آمریکا، خطر آن را دست‌کم بگیریم.
در چنین شرایطی، شاید لازم باشد به جای انتظار برای تغییر شرایط سیاسی آمریکا، خودمان به دنبال راهی برای تغییر محاسبات ترامپ باشیم.
یکی از راه‌های ممکن این است که مذاکره به شکلی پیش برود که ترامپ بتواند نتیجه آن را به‌عنوان یک پیروزی سیاسی و شخصی معرفی کند. او بتواند ادعا کند که به یک توافق مهم دست یافته و مسئله ایران را از مسیر دیپلماسی حل کرده است؛ در مقابل، ایران هم امتیازهای واقعی و قابل‌سنجشی مانند کاهش تحریم‌ها، تضمین‌های اجرایی معتبر و بهبود شرایط اقتصادی دریافت کند.
این به معنای تسلیم شدن یا پذیرفتن تمام خواسته‌های طرف مقابل نیست. مذاکره قرار نیست یک طرف تمام امتیازها را بدهد و طرف دیگر برنده مطلق باشد. مسئله این است که بتوان از منافع و انگیزه‌های سیاسی طرف مقابل برای رسیدن به توافقی استفاده کرد که برای ایران هم دستاورد ملموسی داشته باشد.
البته چنین توافقی بدون تضمین‌های اجرایی و سازوکارهای قابل‌اعتماد، ارزش چندانی نخواهد داشت. تجربه توافق‌های گذشته نشان داده است که صرف رسیدن به یک توافق روی کاغذ کافی نیست؛ مهم این است که منافع اقتصادی و سیاسی آن در عمل قابل‌تحقق باشد.
در تمام این بحث‌ها، یک مسئله مهم گاهی فراموش می‌شود: وضعیت اقتصادی خود ایران.
گاهی در تحلیل‌های سیاسی، آن‌قدر درباره تورم آمریکا، مشکلات اقتصادی دولت این کشور و فشارهای داخلی بر ترامپ صحبت می‌کنیم که فراموش می‌کنیم اقتصاد ایران چه شرایطی دارد.
حتی اگر تورم آمریکا برای دولت این کشور یک مسئله سیاسی مهم باشد، این موضوع نباید باعث شود بحران اقتصادی ایران را نادیده بگیریم. تورم مزمن، کاهش قدرت خرید، نااطمینانی اقتصادی و فشار مستمر بر زندگی مردم، هزینه ادامه وضعیت فعلی را برای ایران بسیار سنگین کرده است.
ما نمی‌توانیم صرفاً با این استدلال که آمریکا هم مشکلات اقتصادی دارد، نتیجه بگیریم که زمان به نفع ایران می‌گذرد. باید ببینیم ادامه تقابل برای هر دو طرف چه هزینه‌ای دارد و کدام کشور توان بیشتری برای تحمل این وضعیت دارد.
موضوع دیگری که در مقایسه شرایط داخلی دو کشور باید در نظر گرفت، تفاوت ساختارهای سیاسی آن‌هاست.
در آمریکا، مخالفان ترامپ، منتقدان سیاست خارجی این کشور، مخالفان جنگ و حتی گروه‌هایی که با سیاست‌های واشنگتن در قبال اسرائیل مخالف‌اند، امکان فعالیت سیاسی، رسانه‌ای، سازمان‌دهی و حضور در انتخابات را دارند. این به معنای بی‌نقص بودن دموکراسی آمریکا نیست، اما سازوکارهایی برای بیان مخالفت و تغییر قدرت از مسیر سیاسی وجود دارد.
در ایران، شرایط برای مخالفان سیاسی و معترضان به‌مراتب متفاوت است. اعتراضات و مخالفت‌های سیاسی بارها با برخوردهای امنیتی و محدودیت‌های شدید مواجه شده‌اند. بنابراین نمی‌توان وضعیت سیاسی و اجتماعی دو کشور را صرفاً با مقایسه مشکلات اقتصادی یا میزان نارضایتی عمومی یکسان دانست.
این تفاوت‌ها در تحلیل هزینه‌های ادامه تقابل هم اهمیت دارند. تصمیم‌های سیاسی فقط بر اساس فشارهای اقتصادی گرفته نمی‌شوند؛ ساختار قدرت، امکان اعتراض، پاسخ‌گویی سیاسی و هزینه‌ای که تصمیم‌گیرندگان شخصاً می‌پردازند نیز در این معادله نقش دارند.
به نظرم در شرایط فعلی، ادامه انتظار برای یک تحول سیاسی دیگر در آمریکا نمی‌تواند به‌تنهایی راهبرد قابل‌اتکایی باشد. انتخابات میان‌دوره‌ای برگزار شد، نتیجه‌اش مشخص شد و حالا باید پرسید آیا واقعاً چیزی تغییر کرده که بتوانیم با اطمینان بیشتری منتظر بمانیم؟
شاید ترامپ همچنان به توافق علاقه‌مند باشد و شاید هم مسیر دیگری را انتخاب کند. اما مسئله این است که ما نباید تمام محاسبات خودمان را بر اساس این فرض بنا کنیم که او به دلیل مشکلات داخلی، شکست انتخاباتی یا ملاحظات حزبی از تشدید تنش پرهیز خواهد کرد.
از نگاه من، خطر جنگ گسترده‌تر را باید جدی‌تر از گذشته در محاسبات سیاست خارجی ایران وارد کرد. این خطر قطعی نیست، اما نادیده گرفتن آن هم تصمیم عاقلانه‌ای نخواهد بود. اگر امکان رسیدن به توافقی وجود دارد که از یک طرف به ترامپ امکان معرفی یک دستاورد سیاسی بدهد و از طرف دیگر منافع واقعی ایران را تأمین کند، باید آن را جدی بررسی کرد.
در نهایت، سیاست خارجی قرار نیست مسابقه‌ای برای اثبات سرسختی باشد. معیار اصلی باید حفظ منافع ملی، کاهش هزینه‌های تحمیل‌شده بر مردم و جلوگیری از سناریوهای پرهزینه باشد.
حالا که آن انتخاباتی که انتظارش را می‌کشیدیم برگزار شده، آیا وقت آن نرسیده که به‌جای انتظار برای اتفاق بعدی، درباره منافع واقعی کشور، ضرورت ورود به مذاکرات جدی و هزینه‌های احتمالی ادامه تقابل تصمیم بگیریم؟
