مدتی است یک پیشنهاد دوباره در فضای سیاسی ایران و خارج از ایران مطرح شده است: پای چین را به مذاکرات ایران و آمریکا باز کنید.
از جمله تریتا پارسی و برخی دیگر بر استفاده از ظرفیت پکن تأکید کردهاند و در داخل ایران نیز گاهی کارشناسان صداوسیما یا دیگر چهرههای سیاسی از «ظرفیت چین» سخن میگویند. در مقابل، روایتهایی هم منتشر میشود که نشان میدهد پکن اساسا حاضر نیست بدون حل شدن برخی اختلافات ایران با آمریکا و کشورهای عربی، وارد مرحله جدیتری از این روند شود.
این تناقض، خودش به اندازه نقش احتمالی چین مهم است.
من پیشتر در متنی درباره مذاکرات نوشته بودم که مسئله فقط پایان دادن به جنگ نیست. حتی اگر تهران و واشنگتن بر سر یک توافق به تفاهم برسند، پرسش اصلی این است که چه چیزی اجرای آن توافق را تضمین میکند؟ تجربه توافقهای گذشته نشان داده که رسیدن به یک متن روی کاغذ، پایان مسئله نیست؛ سازوکار اجرای آن و هزینهای که برای نقض آن وجود دارد، اهمیت بسیار بیشتری دارد.
در همان متن پیشنهاد کرده بودم که اروپا میتواند در قالب یک کمیسیون یا سازوکار چندجانبه، در رفع اختلافات و نظارت بر اجرای توافق نقش داشته باشد.
اما چین هم میتواند گزینهای جدی باشد.
چین نه یک کشور حاشیهای است و نه صرفا یک میانجی نمادین. عضو دائم شورای امنیت است، روابط نزدیکی با تهران دارد، با کشورهای عربی خلیج فارس روابط اقتصادی و سیاسی گستردهای دارد و در سالهای اخیر نشان داده که در پروندههای منطقهای، از جمله توافق تهران و ریاض، میتواند در صورت وجود اراده سیاسی نقش مؤثری ایفا کند.
حتی موضع رسمی اخیر پکن نیز نشان میدهد که چین صرفا تماشاگر ماجرا نیست. وانگ یی در دیدار اخیر خود با عباس عراقچی بر ازسرگیری سازوکار مذاکرات ایران و آمریکا و انجام گفتوگوهای جدی و اساسی تأکید کرده و گفته است که چین آماده است برای حل اختلافات بینالمللی نقشی سازنده ایفا کند.
پس چرا از این ظرفیت استفاده نمیشود؟
اینجاست که مسئله عجیب میشود.
از یک طرف، گاهی در صداوسیما (با استناد به چه کسی و کجا نمیدانم) گفته میشود چینیها آمادهاند و میتوان از ظرفیت پکن استفاده کرد. از طرف دیگر، سخنگویان و مقامهای چینی در مقاطع مختلف از آمادگی برای کمک به صلح و گفتوگو سخن میگویند. از طرف سوم، روایتهایی از داخل ایران منتشر میشود که بر اساس آنها چین از تهران خواسته ابتدا مشکلات خود را با آمریکا و عربستان حل کند و حتی درباره باز بودن تنگه هرمز نیز شروطی مطرح شده است. برای نمونه، حسین مرعشی اخیرا مدعی شد که پکن به تهران گفته است ابتدا مسائلش با آمریکا و عربستان را حل کند و سپس روابط در سطح بالاتری دنبال شود.
بالاخره کدام روایت درست است؟
آیا چین واقعا حاضر است برای رسیدن ایران و آمریکا به یک توافق، به طور جدی وارد میدان شود؟
اگر پاسخ مثبت است، بسیار خوب. چرا از ظرفیت چنین قدرت بزرگی استفاده نمیکنیم؟
حتی اگر چین قرار نباشد «میانجی اصلی» مذاکرات باشد، میتواند یکی از طرفهای تضمینکننده یا ناظر بر اجرای یک توافق چندجانبه باشد. بهخصوص وقتی قرار است مسئله فقط آتشبس و پایان جنگ نباشد و توافقی شکل بگیرد که نیازمند اجرای تعهدات در طول زمان است.
اتفاقا اهمیت چین در همینجاست. میانجیگری پکن، دستکم از نظر وزن سیاسی و اقتصادی، نمیتواند با نقش کشورهایی مانند پاکستان یا قطر در یک سطح قرار بگیرد. این کشورها ممکن است کانالهای ارتباطی مهمی در اختیار داشته باشند، اما چین همزمان با ایران، آمریکا و کشورهای عربی روابط و اهرمهای متفاوتی دارد. تجربه توافق ایران و عربستان نیز نشان داده که پکن در صورت وجود اراده سیاسی دو طرف، میتواند نقشی فراتر از انتقال پیام ایفا کند.
اما اگر چین حاضر نیست چنین نقشی ایفا کند، باز هم مسئله حل است: باید این را شفاف به مردم گفت.
مشکل اینجاست که ما نباید پیامهای دیپلماتیک مهم کشورهای خارجی را از زبان «کارشناس صداوسیما» بفهمیم.
اگر پکن پیشنهادی داده، بگویید چه پیشنهادی داده است. اگر میانجیگری را پذیرفته، بگویید در چه سطحی و با چه شرایطی، چرا ما از این فرصت استفاده نمیکنیم و قرار است چه تصمیمی درباره آن بگیریم. اگر نپذیرفته، آن را هم اعلام کنید. اگر چین شروطی برای ورود به این روند دارد، افکار عمومی حق دارد بداند این شروط چیست.
اینکه یک روز از «آمادگی چین برای میانجیگری» میشنویم و روز دیگر از «شرط گذاشتن چین برای ایران»، بدون آنکه وزارت خارجه تصویر روشنی از واقعیت ارائه کند، فقط فضای سیاست خارجی را مبهمتر میکند. جالبترین بخش ماجرا این است که تقریبا تمام این اخبار را باید از زبان افرادی خارج از وزارت خارجه بشنویم؛ گویی وظیفه سخنگوی وزارت خارجه بیشتر از آنکه اطلاعرسانی درباره جزئیات و تحولات مذاکرات باشد، تکذیب خبرهای امیدوارکننده درباره مذاکرات است.
ضمن اینکه نباید درباره چین دچار همان اشتباهی شویم که درباره هر قدرت خارجی دیگری ممکن است رخ دهد: چین قرار نیست از سر دوستی با ایران وارد چنین فرآیندی شود. چین منافع خودش را دارد؛ ثبات منطقه، امنیت انرژی، تجارت، روابطش با کشورهای عربی و رابطهاش با آمریکا برای پکن اهمیت دارند. اگر این منافع ایجاب کند که برای کاهش تنش ایران و آمریکا تلاش کند، این فرصت باید مورد استفاده قرار بگیرد؛ و اگر منافعش چنین چیزی را ایجاب نمیکند، باید واقعیت را پذیرفت.
مسئله این است که اگر قرار است توافقی شکل بگیرد، چرا از تمام ظرفیتهای موجود برای محکمتر کردن آن استفاده نکنیم؟
حضور قدرتهای بزرگ در یک توافق میتواند به ایجاد سازوکارهای سیاسی و بینالمللی برای اجرای آن کمک کند و هزینه برهم زدن توافق را برای طرفین افزایش دهد. فرقی ندارد این نقش را اروپا ایفا کند یا چین؛ مسئله اصلی استفاده از ظرفیت قدرتهای بزرگ برای ایجاد یک سازوکار چندجانبه و پایدار است. کشورهای منطقه نیز میتوانند نقش خودشان را داشته باشند و در نهایت میتوان سازوکاری ساخت که نقض توافق برای هیچیک از طرفین بدون هزینه نباشد.
اگر چنین امکانی وجود دارد، استفاده نکردن از آن عجیب است.
و اگر چنین امکانی وجود ندارد، عجیبتر این است که هنوز مردم باید از لابهلای اظهارات کارشناسان تلویزیونی و نقلقولهای پراکنده بفهمند که پکن واقعا چه میگوید.
سیاست خارجی جای حدس زدن نیست. اگر چین آماده کمک است، از ظرفیتش استفاده کنیم؛ اگر نیست، دستکم باید صریح گفته شود که چین حاضر به میانجیگری نیست. نمیشود هم روایتهایی درباره آمادگی چین برای میانجیگری منتشر شود و هم روایتهایی درباره اینکه پکن اساسا ورود به چنین فرآیندی را مشروط به حل مسائل دیگری کرده است، بدون اینکه کسی توضیح دهد کدام روایت به واقعیت نزدیکتر است.
اگر قرار است مردم سیاست خارجی کشور را دنبال کنند، حداقل باید بدانند در پشت این اظهارات متناقض واقعا چه میگذرد.